بینوایان شاید تنها رمان فرانسوی باشد که بیشتر از هر کتاب دیگری در خارج از فرانسه خوانده شده است. این داستان مشهور کارگردانان بسیاری را از کشورها و زبان‏های مختلف شیفته خود کرده است و اقتباس‏های مختلفی از روی آن انجام گرفته. از فیلم و سریال گرفته تا نمایش موزیکال.

اما این رمان فرانسوی در عصر حاضر شاهد یکی از طولانی‏ترین دادگاه‏های ادبی نیز بوده است. داستان ژان والژان، مجرم سابق که پشت پرده‏های تئاتر پاریس قرن نوزده جان گرفته بود و قصد داشت از گناهان گذشته خویش رهایی پیدا کند، به نظر تمام شده می‏رسید. تا این‏که یکی از ناشران دسته بالای فرانسوی به یک روزنامه نگار و نویسندۀ فرانسوی ماموریت داد که این شخصیت کلیدی داستان هوگو را از قبر بیرون بکشد و داستان او را ادامه بدهد.

اما وارثان هوگو هم بیکار ننشستند. پیر هوگو، یکی از نوادگان هوگو، مستقیم به دادگاه رفت و از این‏که به حقوق اخلاقی و فکری این نویسنده تجاوز شده، شکایت کرد. اما هفته گذشته، پس از هفت سال کشمکش، دادگاه بالاخره به نفع ناشر و دو کتابی که با شخصیت کتاب هوگو چاپ شده بود رای داد و تاکید کرد که هیچ حقوقی از هوگو در این بین نقض نشده است.

به نظر می‏آید که این رای دادگاه تبدیل به یک تحول تاریخی شده است. ناشران دیگری هم در کنار این ناشر -پلون- و نویسنده‏اش فرانسوا سرِسا ایستاده بودند تا بتوانند برای کتاب‏های کلاسیک دیگری هم نقشه بکشند و داستان‏های قدیمی به ظاهر تمام شده را با تخیل و قلم نویسنده‏های معاصر ادامه دهند. یکی از این کتاب‏ها مادام بوآری اثر فلوبر است.

اقتباس‌ها اهانت‌آمیز بوده‌اند؟
برخی از نظریه‏پردازان سوال می کنند که آیا دنباله کتاب بینوایان توهین به هوگو است یا کارتونی که والت دیزنی از روی داستان گوژپشت نتردام ساخته است. برخی دیگر به یک مورد اقتباس سینمایی اشاره می‏کنند که پیش از این کتاب‏ها هم بوده و زمان داستان را پس و پیش کرده است. سوال اصلی در میان آنها اینست که چگونه هیچ شکایتی در این زمینه‏ها صورت نگرفته است.
مورد اصلی که پیر هوگو به آن اشاره می کند این است که چرا پیش از چاپ کتاب، هیچگونه مشورتی با خانواده آنها صورت نگرفته و درست در دویستمین سالروز تولد ویکتور هوگو در سال 2001 به چاپ رسیده است.

اعتراض اصلی پیر هوگو به خود داستان، بر سر زنده کردن افسر پلیس ژاور بوده است که در شاهکار هوگو خود را در رود سن غرق می کند. وکیل خانواده هوگو به تقل قولی از خود ویکتور هوگو استناد می‏کند که در اوج شهرتش گفته بود: «وقتی کتابی به پایان رسید، باید دست نخورده باقی بماند.»

اما پلون، ناشر کتاب جدید، از خودش دفاع می‏کند و می‏گوید ادبیات پر است از دنباله‏های مختلف از کتاب‏های کلاسیک مختلف. او به 300 دنبالۀ کتاب دن خوان اشاره می کند یا 30 دنبالۀ داستان سه تفنگدار. به نظر او حتی در هنر نقاشی هم کپی‏های نقاشان جدید از روی نقاشی‏های کلاسیک و تغییر سبک نقاشی آنان هم در همین زمره است و به هیچ وجه نقض حقوق صاحب اثر نیست.

وکلای پلون هم در دفاع از موکل خود از نقل قول‏های خود ویکتور هوگو استفاده می کنند. هوگو هفت سال پیش از مرگ خود گفته بود: «به محض این که کتابی چاپ شد، دیگر نویسنده صاحب آن اثر نیست و اثر او میراث عموم مردم و سرزمین فرانسه است.»

این پرونده، می‌تواند برای بعد از این الگویی باشد از دعاوی حقوقی خانواده مولفان وهنرمندان بر سر آثار آنان.

گاردین، دسامبر 2008 - ترجمه: آزاده پارساپور

  دانلود