فرصتی از جنس «درباره الی...»

در بحث‌های مربوط به محصولات فرهنگی ما (منظور از ما همه درگیران و علاقمندان به هنر ایران از مسئولان تا منتقدان تا دست‌اندرکاران هنر) بیش از حد تصور، نمایی قراردادی از مفهوم هویت ایرانی داریم. از جمله عناصر این تصور کلیشه‌ای است که فکر می‌کنیم اثری دارای هویت ایرانی و ملی است که ویژگی‌های ایران زمین را ستایش کند و توجه نمی‌کنیم از جمله نشانه‌های اصالت می‌تواند این باشد که هنرمند بدی‌های قوم خودش را خوب بشناسد. آثار علی حاتمی به این دلیل بسیار ایرانی است که در هجو برخی سنت‌ها، کاهلی‌ها، وراجی‌های خاله زنکی و کاستی‌های رفتاری ایرانی است اما ظاهر آن در دل بناهای تاریخی ایرانی می‌گذرد و کلام آن دارای تزئینات لفاظانه استادانه‌ای است که همه بر این اساس تصور می‌کنند تحسین محض ایران است.

بعد از این مقدمه، حالا اگر «درباره الی» به دلایلی که ربطی به ایرانی بودن ندارد باعث می‌شود افتخاری خاص برای سینمای ایران به دست بیاید، موجب خوشحالی ما است. این فیلم به دور از اگزوتیسم که فستیوال‌های جهانی در پی آن هستند و نگاه کمابیش توریستی و تجربی که جشنواره‌های جهانی می‌خواهند، به موفقیت دست یافته، از همین نظر باید مورد توجه قرار بگیرد.

«زندگی و دیگر هیچ» کیارستمی اگر با آن تصاویر از ایوان بنای شمالی که شمعدانی بر لبه آن است و نرده‌های چوبی فیروزه‌ای و ترک‌های روی کاهگل که بیشتر نتیجه فرسودگی به نظر می‌رسد تا زلزله برای مخاطبان خارجی جذابیت دارد از این روست که تجربه‌ای تازه را برای آنان سبب می‌شود؛ تجربه‌ای تازه از فضاهایی که ندیده‌اند و با آن آشنایی ندارند. اما ما در ایران که چنین نماهایی را در اغلب سریال‌های تلویزیونی که در شمال ساخته شده دیده‌ایم، تفاوت را درک می‌کنیم، دلیل تفاوت کیارستمی با باقی در ساختار سینمایی، دکوپاژ و نوع سینماست.

اینکه او از عادت قصه‌گویی که در جهان به سمت سینمای آمریکا می‌رود دور شده و روش خاص خود را دارد. از نگاه غربی‌ها این فضاها از آن رو جذاب است که آدم‌ها به زبانی حرف می‌زنند که برای آنان آشنا نیست و یا لباس‌هایی می‌پوشند که برایشان تازگی دارد و یا نوع رفتار با بچه‌ها برای آنان تازه است. در همین جهت است که فیلم‌هایی از برمه، جنوب آفریقا و تایوان برای آنان جذابیت پیدا می‌کند و در جشنواره‌ها مورد تقدیر قرار می‌گیرند. اما اینکه فیلمی در سینمای ایران پیدا شده که به دلیل سینما و بعد انسانی و اخلاقی مورد بحث در آن، مطرح می‌شود و همچنین متعلق به هیچ محدوده جغرافیایی بسته‌ای نیست و حرف آن ازلی و ابدی و جهانی است و در نهایت به دلیل دارا بودن این ویژگی‌ها به اکران جهانی برسد مایه مباهات سینمای ایران است و در مورد «درباره الی» چنین اتفاقی رخ داده است، این موجب افتخار است.