روزه و سینما

ماه رمضان است و ایام مناسک روزه داری...در چنین مجال و هنگامی، چگونه می توان به سینما نگریست؟ آیا می توان قائل به رابطه ای معنادار بین این دو مقوله شد؟ آیا همان طور که در خصوص نماز و حج و جهاد و برخی دیگر از شعائر و فرائض شریعت، می توان به حافظه سینمایی مراجعه کرد و نمونه هایی مصداقی را از بین فیلم هایی معدود به یاد آورد و درباره کم و کیف شان نوشت و احتملا از دل شان نکاتی انتزاعی و تئوریک پرورش داد، در باب روزه نیز امکان تحلیل های مشابه وجود دارد؟

کمتر فیلمی را به یاد داریم که در بافت داستانش، بحث روزه نقشی داشته باشد. اصولا روزه، عبادتی متفاوت از بسیاری مناسک عبادی دیگر است. در گفتار بزرگان دین است که روزه، کم ریاترین عبادت است؛ چرا که تظاهری در آن مترتب نیست و اعمالی ظاهری و بیرونی ندارد تا بشود با نمایشش، جلوه گری کرد. شاید همین ویژگی، بهترین کلید باشد برای آن که بهره ای از خوان روزه، در پیکره سینما وارد آورد. در روزه و روزه داری، روح عبادت و ذکر در نهان شکل می گیرد. لزومی به بیان و تبلور بیرونی نیست تا عبادت تحقق پذیرد و اتفاقا برعکس، جوهره اش در نفس درون انسان شکل می گیرد. سینمایی که قرار است متأثر از  گفتمان روزه باشد، نه لزوما با نمایش آدم های روزه دار و سفره افطار و سحری و گرسنگی و تشنگی و سایر موارد مقتضی این چنینی ، بلکه با نهان داشتن پیام و ایده های محتوایی اش در لا به لای بافت داستانی و اجرایی پتانسیل کار را شکل می دهد. روزه، عبادت نهان است و سینمای برگرفته از آن واجد ایده های پنهان. با شعارگویی و محتوازدگی نمی توان حس این عبادت را در سینمایی که خود را منسوب به مورد مزبور می داند در روح مخاطب جاری ساخت. تکته دیگر آن که روزه، عبادتی سلبی است. با پرهیز و امساک است که مرانب این عبادت شکل می گیرد. از پرهیز از طعام و شراب گرفته تا خودداری از سایر جنبه های غریزی نفسانی. سینمایی که از بحث روزه ایده می گیرد، باید رویه ای پرهیزکارانه داشته باشد. منظور از پرهیزکاری، لزوما معنای تقوایی در ادبیات دینی نیست - که البته اگر چنین باشد که بسیار مطلوب است - ، بلکه منظور ناظر به فرم کار است. سینماگر لازم است در کارش از زیاده گویی پرهیز داشته باشد و خودش بی رحمانه و سرسختانه، از هر آن چه که در بدو نخست به ذهنش می رسد و گمان دارد باید مطرحش سازد خویشتن داری ورزد. عبرت اساسی سینماگر از ماجرای روزه، در تعبیر از صوم به صمت نهفته است. اگر روزه ی روزه دار، سلب از خوراک و شهوت و معصیت است، روزه ی فرمی سینماگر، خودداری از حرافی و آب بستن به درام و تطویل روایت است.

در سینما - و تلویزیون؛ مخصوصا ایام ماه رمضان - آن چه از ثبت مفهوم روزه در کادر و قاب تصویر فهمیده می شود، عمدتا ناظر به درج معانی مذهبی و شعائری این عبادت است. این امر که البته نیکو است؛ اما به شرطی که مقارن و هم سنخ با شیوه پنهانی و امساکی باشد؛ در غیر این صورت، آن چه حاصل کار را تشکیل می دهد، چنان درآمیخته با تظاهر و ریا و اتلاف وقت خواهد بود که عملا منافات با فلسفه روزه داری خواهد بود.