پوشش گیاهی انبوه جنگل‏های استوایی، انباری بزرگ و قابل توجه برای ذخیره کربن در جهان است. جنگل‏های استوایی نسبت به پوشش‏های گیاهی دیگر، کربن بیشتری در واحد سطح دارند که با قطع کردنشان، تمامی‏ این کربن را در جو آزاد می‏کنیم. به همین دلیل نیز رشد جنگل‏ها، کربن هوا را می‏گیرد و جو را پاک می‏کند. البته هیچ درخت و جنگلی نمی‏تواند برای همیشه رشد کند. حتی در غیاب اتفاقاتی که درختان را به طور انبوه از بین می‏برد؛ نظیر آتش‌سوزی، طوفان‏های سخت و قطع درختان برای الوارسازی؛ هر جنگلی در نهایت به نقطه‏ای می‏رسد که رشد و مرگ درخت در موازنه قرار می‏گیرد و دراین حالت، میانگین تغییر در میزان کربن موجود در درخت به صفر می‏رسد.

با این وجود، در حال حاضر جنگل‏های استوایی به طرز حیرت‌انگیزی هم‌چنان سرحال به نظر می‏رسند و خبری از رسیدن به آن موازنه مورد بحث نیست. اگر شما تعداد و اندازه درختان را در یک مساحت مشخص، ثبت و مقدار ذخیره کربنشان را محاسبه کنید، و چند سال بعد دوباره این عمل را برای همان منطقه تکرار کنید، خواهید دید که جنگل به طور میانگین کربن بیشتری را نسبت به گذشته در خود نگه می‏دارد. این مطلب اولین بار برای جنگل‏های استوایی آمازون بررسی و منتشر شد. این امر، هم‌چنین نشان می‏دهد که جنگل‏های استوایی که محل ذخیره کربن به شمار می‏روند، رو به افزایشند.

حالا این میزان که درباره آن صحبت می‏کنیم، دقیقا چقدر است؟

با استفاده از داده‏های جمع‌آوری شده در افریقا، بین سال‏های 1347 / 1968 و1386 / 2007، به این نتیجه رسیده‏ایم که درختان سالیانه به طور متوسط 0.63 تن کربن در هر هکتار ذخیره می‏کنند. با دانستن این که تقریبا نصف بخش خشک در هر درخت را کربن تشکیل می‏دهد، مقدار چوب سالیانه اضافه شده به هر هکتار جنگل افریقا به طور انبوه برابر با جرم یک خودروی کوچک است. در مقایسه، میزان میانگین کربن جمع شده در جنگل‏های استوایی دور تا دور دنیا در سال، 0.49 تن کربن در هر هکتار بوده است. با انجام برآوردها و در نظر گرفتن عوامل مختلف همچون مرگ درختان، لویس ات‌آل تخمین می‏زند که جنگل‏های قدیمی ‏میزان 1.3 میلیارد تن کربن را سالیانه در سراسر دنیا جذب می‏کنند.

دو نوع توضیح احتمالی برای چنین یافته‏ای وجود دارد. یکی آن که جنگل‏های استوایی که ما به عنوان جنگل‏های دست نخورده و سالم نگاه می‏کنیم، در واقع صدمات عمده‏ای را در گذشته نه چندان دور دیده‏اند و هم‌چنان برای رسیدن به حالت قبل، در فرایند رشد هستند. این فرایند بهبودی به عنوان یک توالی شناخته می‏شود و چند صد- یا حتی چند هزار- سال طول می‏کشد. توالی، نه نتها شامل رشد اولیه برای ایجاد سایبان‏های بلند گیاهی است، بلکه باعث تغییرات تدریجی در ترکیبات گونه‏های خاص گیاهی هم می‏شود. آسیب‏های گذشته، می‏توانسته طبیعی یا بر اثر برخورد نامناسب بشر با طبیعت بوده باشد. رویدادهای احتمالی، شامل خشک‌سالی و آتش‌سوزی، ال‌نینو (گرم شدن زیاد آب اقیانوس و پیشرفت آن به سمت خشکی) و تغییراتی است که در زمین‏هایی انجام می‏گیرد که یک بار پاکسازی شده‏اند و دوباره برای کاشت درختان و ایجاد جنگل آماده می‏شوند.

در حقیقت، مدارک بوم‎شناسی و باستان شناسی نشان می‏دهد که تاریخچه بلندی از آسیب‏هایی که به جنگل‏های به اصطلاح دست نخورده امروزی وارد آمده، موجود است. آتش‌سوزی‏های بزرگ بسیاری در جنگل‏های آمازون در طی هزاره گذشته رخ داده که زمان هر کدام، هم به شرایط آب‌و‌هوایی و هم به جمعیت انسانی وابسته است. بسیاری از زمین‏های وحشی و بکر یا از بین رفته‏اند یا در گذشته به شدت مورد استفاده و بهره‌برداری انسان‏ها قرار گرفته‏اند. این می‏تواند دلیلی باشد بر این که کربن جایی بهتر از جنگل‏های استوایی را برای مخفی شدن پیدا نمی‏کند.

دومین دلیل برای یافته‏های مقاله لویس، این است که توازن قبلی جنگل‏های استوایی توسط شرایط جدید آب‌وهوایی جهانی به هم خورده است. اکنون آن‏ها در مرحله انتقال به موقعیتی با سطح بالاتر کربن هستند. برای مثال، شاید افزایش مقدار دی‏اکسیدکربن جو به طور موثر رشد درختان استوایی را پربارتر می‏کند. تحت این شرایط، درختان به طور میانگین قبل از این که بمیرند، رشد بیشتری خواهند داشت و ذخیره کربن درخت افزایش خواهد یافت. ذخیره کربن در جنگل‏های استوایی به طور گسترده‌ای به عواملی چون آب‌وهوا، نوع خاک و مکان وابسته است و به همین خاطر میزان آن متغیر است. بنابراین، تغییرات موقتی در آب‌و‌هوا می‏تواند در بلند مدت تاثیر زیادی بر آن داشته باشد.

دو مکانیزم که ممکن است برای مشاهدات محققان نشریه لویس و همکارانش به کار بیاید، الگوهای مبتنی بر تفاوت‏های مکانی و زمانی است که بر جذب کربن توسط درخت اثر می‏گذارد. ولی دانش ما درحال حاضر اجازه پیش‏بینی این الگوها را به ما نمی‏دهند. حتی نمی‏توانیم بگوییم که کدام مکانیزم دارد در افریقا رخ می‏دهد. در طی یک دوره توالی، ذخیره کربن درخت با آهسته‏ترین سرعت، به آهستگی دوره توقف رشد، زیاد می‏شود. بنابراین، ما انتظار داریم که ذخیره کربن در درخت، سرعت تغییر مقدار آن و دوران توقف رشد، ارتباط تنگاتنگی با نوع بافت هر جنگل داشته باشد. در جنگل‏های معتدل و شمالی، جایی که دوره توقف رشد به طور کلی شناخته شده، ذخایر کربن و تغییرات پی‏درپی، حقیقتا یک ارتباط قوی را با دوره توقف رشد نشان می‏دهد. اما اطلاعات ما درباره ارتباطات دقیق بین سرعت رشد و توازن ذخایر کربن با آسیب‏های گذشته، باران‏های سیل‌آسای منطقه و خاک و دما و عوامل دیگر، هنوز کافی نیست.

افراد ممکن است این تصور را داشته باشند که غلظت گاز دی‏اکسیدکربن در همه نقاط دنیا به یک میزان افزایش می‏یابد؛ پس چطور چنین تاثیری را فقط در جنگل‏های استوایی می‏بینیم. در حقیقت باید اینطور نتیجه‌گیری کرد که تاثیر این گاز بر رشد و نمو جنگل‏های استوایی، به شدت به عوامل متنوعی چون ترکیبات خاک این مناطق و همچنین تغییرات بومی ‏آب‌وهوایی بستگی دارد.

در مطالعه‏ای که سال گذشته منتشر شد، اشاره شده بود که از هر 10 جنگل دست نخورده استوایی، در 9 تای آنها گونه‏هایی از درختان با سرعت رشد کمتر، مخالف آن‌طور که انتظار می‏رود درحال افزایش هستند. ولی لویس ات‌آل هنوز هیچ ارتباطی را بین تراکم چوب یک گونه خاص و سرعت تغییر تعدادشان در سرتاسر نقاط افریقا پیدا نکرده است.

آن‌چه واضح است، این که ما به درک بهتری از تغییرات کربنی در جنگل‏های استوایی نیاز داریم تا علل افزایش‏های مشاهده شده در ذخایر کربن درختان استوایی را تعیین کنیم و حیاتی‏تر از آن، خط سیر آینده این ذخایر را تحت تاثیر تغییرات جهانی پیش‏بینی کنیم. از این گذشته، ما نه تنها باید به خود درخت توجه کنیم، بلکه خاک را هم باید مورد بررسی قرار داد: خاک‏های جنگل‏های استوایی حداقل به اندازه درخت‏ها، کربن در خود دارند. برخلاف ذخایر کربن درخت، ذخایر کربن خاک به طور بالقوه‌ای می‏تواند نامحدود افزایش یابد. ولی پیش‏بینی غالب این است که بالارفتن دما، سرعت تجزیه را بالا می‏برد و ذخایر کربنی خاک را کم می‏کند.

آیا در آینده، درختان استوایی و خاک آن به عنوان چاهک‏های کربنی عمل می‏کنند و از این طریق اثر منفی تغییر آب‌وهوایی را کند می‏کنند؟ برای پاسخ‌گویی به این پرسش و آشکارشدن دیگر ابهامات هم‌چنان ارزیابی‏های بسیاری باید انجام شود.

نشریه نیچر، شماره 7232- ترجمه: آزاده پارساپور

  دانلود