رضا محبی: یکشنبه یازدهم اسفندماه دومین روز همایش علمی امام محمد غزالی با حضور اساتید فلسفه و پژوهشگران مختلف آغاز به کار کرد. در پانل اول روز دوم این همایش افرادی همچون حسن بلخاری، حامد ناجی اصفهانی، سعید انواری، شهرام پازوکی و مصطفی ملکیان سخنرانی کردند.
شهرام پازوکی در همایش علمی غزالی موضوع بحث خود را «احیاء علومالدین غزالی و ضرورت احیاء آن در روزگار ما» عنوان کرد. احیاء علوم الدین مهم ترین کتاب غزالی است که در قرن پنجم هجری قمری نوشته شده است. در این کتاب غزالی همچون یک متجدد دینی به سبک اصحاب هرمنوتیک از الفاظ مهم دینی سخن میگوید که در زمانه او تحریف شده یا تخصیص به معانی خاص یافتهاند. در تاریخ تفکر اسلامی عنوان این کتاب مبدل به یک سرمشق دینی شده و هر بار که متفکران بزرگ اسلامی، از مولوی تا ملاصدرا به دنبال احیای علوم دین برآمدهاند، به این کتاب نظر داشتهاند. در روزگار ما که تجدید و احیای علم حقیقی دین بیش از هر زمان دیگر ضروری شده است با توجه به ادعاهای کذب موجود برای احیای دین، توجه به کتاب احیای علم دین غزالی بیش از هر زمان دیگری ضروری است.
شهرام پازوکی در ابتدا درباره پنج لفظ فقه، علم، توحید، ذکر و حکمت سخنانی کوتاه را بیان کرد و سپس به نسبت میان جهل و علم و عمل پرداخت. وی درخصوص کلمه عرفان نیز سخنانی را ارائه کرده و گفت: کلمه عرفان در عرف سیر و سلوک عرفانی جای علم گذاشته شده است و این بدین دلیل است که ارزش آن حفظ شود.
پازوکی در خصوص درگیری غزالی با متکلمین بر سر مفهوم توحید نیز گفت: غزالی به متکلمان بر سر موضوع توحید خرده میگیرد و میگوید: توحید در قرآن است و تعریف آن این است که همه کارها را از آنِ خدا بدانی و همه کارهای خدا را حق بدانی و همه چیز را نیز از او بدانی که این معنی توکل است. در خصوص توحید باید به معرفت قلبی رسید.
پازوکی در خصوص احیاء علوم نیز گفت: از اواسط دوره صفویه احیاء علوم دینی رونق بسیاری میگیرد و غزالی چهره بسیار شاخص این مسئله میشود. ملاصدرا و فیض کاشانی دو تن از فلاسفه و متفکرینی هستند که از غزالی بهرههای بسیاری برده و از او در اندیشهشان استفاده میکنند. ملاصدرا در رساله سه اصل، که تنها رساله فارسی وی است، بهگونهای این مسئله را ذکر میکند که عامه مردم بفهمند و شاید به همین دلیل باشد که آن را نوشته است. ملاصدرا در این رساله از سه اصل جهل به معرفت نفس، حب جاه و مال و التذاذ نفس اماره به عنوان سه اصل جهنم یاد میکند و از اندیشه های غزالی بهره گرفته است.
متفکر دوم فیض کاشانی است. فیض کاشانی بیش از سه چهارم کتابش را به نقل قول از غزالی پرداخته است و در پی احیاء علوم دینی جهد بسیاری کرده است و رساله الانصاف وی شبیه به رساله المنقذ من الضلال غزالی است.
نظر شما