آشی که ارتش برای زرداری پخت

*پیرمحمد ملازهی
روز دوشنبه، پارلمان پاکستان قرار است به منظور بررسی رأی اعتماد به یوسف رضا گیلانی، نخست وزیر تشکیل جلسه بدهد. این در حالی است که طی ماههای اخیر اختلاف بین ارتش و دولت به بحرانی سیاسی در این کشور تبدیل شده است. گفتنی است اظهارات گیلانی علیه فرماندهان نظامی و معاقباً پاسخ ژنرال اشفق کیانی، فرماندۀ ارتش به دولت که تصریح کرده بود اظهارات گیلانی، عواقب خطرناکی را برای دولت خواهد داشت، بر آتش این بحران افزوده است. به طوری که در همان روز بلافاصله بعد از اظهارات گیلانی این فرضیه مطرح شد که ارتش دست به کودتا خواهد زد و نگرانی ها در این زمینه به طور جدی بالا گرفت. اما با روشن شدن مخالفت آمریکایی ها با هر نوع دخالت نظامیان در دولت زرداری، آرام آرام اوضاع شکل طبیعی تری به خود گرفت.
یوسف رضا گیلانی، نخست‌وزیر پاکستان گفته است که پارلمان در جلسۀ رأی اعتماد به او، باید بین "دموکراسی و دیکتاتوری" یکی را انتخاب کند و هر کس به حذف دولت پاکستان رأی دهد، در واقع به دموکراسی در این کشور ضربه زده است. گیلانی ماه گذشته نیز بدون اشاره مستقیم به ارتش پاکستان گفته بود که توطئه‌هایی برای سرنگون کردن دولت وی در جریان است.
هرچند احتمال وقوع کودتا توسط ارتش اندکی منتفی شده، اما بحران سیاسی و اختلاف بین حزب مردم و ارتش همچنان ادامه دارد. از این رو برخی از گروهها به عنوان میانجی وارد میدان شده و پیشنهاد کردند برای پایان دادن مسالمت آمیز به این بحران، موضوع اختلاف به پارلمان ارجاع تا هم حزب مردم راهکار قانونی را بپذیرد و هم بهانۀ کودتا از دست نظامیان گرفته شود. اما مشکل موجود اینجاست که اکثریت نمایندگان پارلمان پاکستان وابستگان به حزب مردم هستند و از این زاویه کسانی که تلاش می کنند دولت گیلانی و یا حزب مردم از طریق رأی عدم اعتماد از کار برکنار و خواست نظامیان از طریق سازوکارهای قانونی تأمین شود، هم اکنون با تردیدها و شبهات زیادی در این باره روبرو هستند.
در هر حال ساخت و بافت پارلمان هرچه باشد، نظامیان به دنبال آنند که هرطور شده حزب مردم را از قدرت برکنار کنند. اما نظامیان نگرانی دیگری نیز دارند و آن هم اینست که در شرایط کنونی اگر حزب مردم از قدرت برکنار شود، علی القاعده باید انتخابات زودهنگام برگزار شود و در این انتخابات ممکن است حزب مسلم لیگ نواز شریف به قدرت برسد، گزینه ای که ارتش مخالف سرسخت روی کارآمدن آنست و حتی سابقۀ کودتا در زمان نخست وزیر وی توسط پرویز مشرف نیز وجود داشته است. در واقع مشکلاتی که ارتش با حزب مردم دارد به مراتب کمتر از مشکلاتی است که با حزب مسلم لیگ و شخص نواز شریف دارد و از این دلیل دست به عصا حرکت کردن ارتش نیز همین واقعیت است. در واقع همین نگرانی بوده که تاکنون مانع از حرکت جدی ارتش علیه دولت وقت شده است. از سویی شرایط داخلی، منطقه ای و فرامنطقه ای نیز به گونه ای نیست که نظامیان بدون محاسبۀ تبعات و پیامدهای آن همچون گذشته دست به کودتا بزنند و دولت حزبی را از کاربرکنار کنند. از همه مهمتر آنکه ارتش هم اکنون درگیر دو جنگ بزرگی است که تاحد زیادی توان نظامی را تحت الشعاع قرار داده است.
اول، جنگ با طالبانِ محلی که در مناطق پشتون نشین ساکن اند و واقعاً مشکلات جدی را برای ارتش به وجود آورده اند و دوم، جنگ در ایالت بلوچستان که گروههایی در آن منطقه خواهان استقلال اند و با ارتش وارد جنگ چریکی سختی شده اند. در کنار همۀ این مسائل باید فشارهای آمریکا بر ارتش و دولت پاکستان را نیز اضافه کرد. فشارهایی که ارتش را وادار کرده تا وارد جنگی تمام عیار در منطقه وزیرستان با سازمان القاعده و طالبان افغانستان و همچنین شبکۀ حقانی- که درآنجا پایگاه دارند- شود. مجموعۀ این شرایط ارتش را موقعیت سختی قرار داده که هرچند احتمال کودتا در آن ممکن است اما عواقب و تبعات این اقدام نیز از عمده ترین دلایل نگرانی های آنان است.
در هر حال اینکه صحنۀ سیاسی پاکستان شاهد کودتای دیگر ازسوی نظامیان باشد و یا نباشد مسئله مهم اینجاست که در بلندمدت ارتش بیش از این تحمل نخواهد کرد که حزب مردم و رهبرانش اینطور صریح و آشکار در مجامع عمومی و رسانه ای، بر ژنرال های ارتش بتازند و حیثیت آنان را زیر سوال ببرند و مدعی شوند که:" ارتش نمی تواند از تمامیت ارضی کشور دفاع کند". هرچند ممکن است این اظهارات صحت داشته باشد اما این اتهام برای ارتش و جایگاه آن در نزد مردم بسیار سنگین خواهد بود. فراموش نکنیم که در حال حاضر این ارتش است که روزانه در حال مقابله با هواپیماهای بدون سرنشین آمریکایی است و در عمل نیز همچنان توان خود را به لحاظ نظامی دارد.
شاید در تاریخ پاکستان این اولین باری است که ارتش در موقعیتی قرار دارد که به رغم تمایلش نمی تواند دست به کودتا بزند. ترس از روی کار آمدن نواز شریف و مجموع عواملی که به آن اشاره شد سبب شده تا ارتش به ناچار به دنبال راه حل ها و ساز و کارهای ظاهری قانونی برای برکناری حزب مردم و برگزاری انتخابات زودهنگام باشد.
نگرانی از روی کار آمدن نوازشریف سبب شده تا ارتش در حال حاضر به سرمایه گذاری بر گزینه هایی همچون عمران خان و حزب عدالت و انصاف بیندیشد. عمران خان گزینه ای است که هم می تواند زمینۀ برکناری حزب مردم را فراهم آورد و هم مانع از قدرت گرفتن مجدد نوازشریف و حزبش شود. از این رو تشویق به جدا شدن برخی از افراد از حزب مردم و همچنین حزب مسلم لیگ با وعدۀ قدرت دادن به آنها سیاستی است که ارتش آن را در پیش گرفته است. 26349

*کارشناس شبه قاره