کوشش های ناتو برای حضور در آسیای مرکزی

سازمان پیمان آتلانتیک شمالی ناتو در راستای توسعه قلمرو جغرافیایی خود تمایل دارد در منطقه حساس و استراتژیک آسیای مرکزی حضور یابد. برای این منظور امنیت افغانستان و کمک به نیروهای ائتلاف بهانه ای برای توجیه اهداف حضور در آسیای مرکزی است. در سال گذشته میلادی ناتو با مساعی آمریکا توانسته بود روسیه را راضی کند تا به نیروهای ناتو اجازه داده شود با استفاده از فضا و قلمرو جغرافیایی روسیه ترانزیت محمولات غیر نظامی به افغانستان را انجام دهد، اما اختلاف روسیه با آمریکا در مورد مساله استقرار سپر دفاع موشکی اروپا، روسیه را از همکاری با ناتو منصرف کرد. روسیه تصمیم داشت با جلب نظر غرب و همکاری با ناتو در افغانستان برای تامین امنیت نیروهای ائتلاف در زمینه ترانزیت محمولات غیر نظامی مشارکت داشته باشد. اما چرا ناتو می خواهد در افغانستان به پیروزی دست یابد؟

شکست ناتو در افغانستان، اهداف بلند مدت این سازمان در تبدیل شدن از سازمانی منطقه ای به سازمانی جهانی را با چالش مواجه می کند. ناتو در نظر دارد که جایگزینی پر قدرت برای سازمان مللی باشد که یارای تامین امنیت جهانی را ندارد. جهانی که در آن تروریسم، آشوبها، دزدی دریایی و ناامنی های بسیار، محیطی نا امن برای سرمایه داری غرب به وجود آورده و آینده سرمایه را با چالش روبرو کرده است. در این فضای مشوش ناتو می خواهد به ابزاری برای اعمال اراده سیاسی و نظامی سرمایه داری غرب بر محیط بین الملل تبدیل شود. افغانستان نخستین قلمرو خارج از جغرافیای ناتوست و شکست در افغانستان، به معنی بر هم خوردن اندیشه جهانی شدن این سازمان.

اکنون در افغانستان ناتو با مشکلات عدیده ای روبروست. نیروهای غربی در افغانستان به جهت شکل ظاهری و ماهیت حضور، به عنوان یک هدف مشخص برای مبارزان افغانی قابل رویت و قابل لمس هستند. دیگر اینکه چون نیروی مهاجم، اشغالگر و خارجی و غیر مسلمان هستند، مردم مسلمان افغانستان آنها را به چشم کفار می بینند که به سرزمین اسلامی آنها تجاوز کرده است. بنابراین حتی به حکم جهاد هم می توانند با آنها مقابله کنند. دولت مرکزی افغانستان هم، فقط دولت کابل است و نواحی دیگر آن را دست نشانده آمریکا می دانند. از طرف دیگر به جهت انزوای جغرافیایی مناطق، نبود راههای ارتباطی و امکانات و زیرساختهای ارتباطی و مخابراتی، دولت مرکزی عملا از اعمال سلطه و حکومت بر دیگر نواحی ناتوان است. نیروهای ائتلاف و ناتو هم نمی توانند امنیت را برقرار سازند. در نتیجه افغانستان به ناامن ترین کشور جهان تبدیل شده است.

لجستیک نیروهای ناتو و ائتلاف و ارسال کمکهای غرب به افغانستان با چالشی جدی روبروست. یکی از مهمترین راهها از جنوب از سوی پاکستان است که تا کنون از آن بهره گرفته می شد. اکنون دیگر مشرف در پاکستان از راس امور کنار گذاشته شده و دولت پاکستان سر ناسازگاری با آمریکا دارد. چندی پیش صدها کامیون کاروان های تدارکاتی آمریکا و ناتو عازم به افغانستان در پاکستان به آتش کشیده شد. مردم پاکستان به ویژه ایالت سرحد و منطقه وزیرستان بشدت با آمریکا مخالفت کرده و منطقه را برای حضور نیروهای غربی نا امن کرده اند. آمریکا چندین بار مردم غیر نظامی این مناطق را بمباران کرده و به خاک و خون کشیده است. در حقیقت می توان گفت که آمریکا کریدور مطمئن خود در جنوب افغانستان را از دست داده است.

بی سبب نیست که اکنون ناتو بدنبال دسترسی به کریدوری مطمئن از مسیری دیگر است. از غرب مسیری وجود ندارد. زیرا قلمرو جمهوری اسلامی ایران است. از سمت شرق و شمال شرقی نیز چین و هندوستان قرار دارند و اصولا امکان تدارکات وجود ندارد. تنها مسیر مناسب می تواند شمال باشد.

در این منطقه، افغانستان با آسیای مرکزی با جمهوریهای تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان هم مرز است. امکان همکاری تاجیکستان با ناتو جهت ارسال محمولات از طریق زمینی و هوایی به جهت همکاریهای استراتژیک تاجیکستان و روسیه وجود ندارد. زیرا روسیه با این نوع همکاری در آغاز مخالفت کرده است. از طرفی مردم مسلمان و تاجیک زبان این جمهوری به دلیل قرابتهای فرهنگی و دینی با هر نوع سرکوب مردم افغانستان و مشارکت در این امر مخالفت خواهند کرد. دولت تاجیکستان به اندازه کافی در داخل کشور با نیروهای اسلامگرا مواجه است و نمی خواهد و نمی تواند بهانه ای به دست این نیروها برای رشد بدهد.

ترکمنستان نیز اعلام بی طرفی کرده و نمی تواند وارد این معادله شود، هر چند دولت جدید نرمش بیشتری در برابر آمریکا دارد و ممکن است در آینده تغییر رفتار و موقعیت بی طرفی بدهد.

بازیگر سوم، ازبکستان است که اکنون مورد توجه غرب قرار گرفته است. رویداد اندیجان در سال 2005 به شدت از سوی غرب مورد انتقاد و تنبیه قرار گرفت و سبب روی آوردن دوباره ازبکستان به روسیه و ساختارهای امنیتی منطقه به ویژه پیوستن دوباره به پیمان شانگهای و در نهایت سبب تقویت موضع این سازمان و متعاقب آن پذیرش ایران، هند، پاکستان و مغولستان به عنوان اعضای ناظر شد. البته مساله اندیجان مساله ای داخلی بود و غرب با بهانه برخورد با ازبکستان این مساله را بزرگ کرده بود. اکنون همه آنها با آغوشی باز به سوی ازبکستان می روند.

ازبکستان کشوری قدرتمند، یکپارچه و با ثبات در آسیای مرکزی است و با موقعیت مرکزی از نظر جغرافیایی و ژئوپلیتیکی قدرتی تاثیر گذار است. هیچ کشوری در آسیای مرکزی موقعیت مناسبی چون ازبکستان را ندارد. اگرچه آمریکا با قرقیزستان همکاری نظامی دارد و در پایگاه هوایی ماناس در بیشکک فعال است ولی این بدان معنا نیست که بتواند از این پایگاه برای تدارکات به افغانستان بهره گیرد زیرا قرقیزستان مرز مشترکی با افغانستان ندارد و همچنین عضو پیمان شانگهای است. بنابراین کماکان جمهوریهای سه گانه هم مرز و همسایه با افغانستان باید در این معادلعه مشارکت داشته باشند.

پیچیدگی موضوع در آن است که ناتو که ماهیتا یک سازمان نظامی است، می خواهد حوزه فعالیت خود را با تعریف اهداف جدید، برای سیطره بر جهان و جایگزینی با سازمان ملل شکل دهد. در این زمینه مشکلات زیادی بر سر راه وجود دارد که حتی با همکاری ازبکستان نیز حل نخواهد شد.

بهترین راه حل برای افغانستان، تقویت سازمان ملل و کمک به مردم افغانستان برای توسعه اقتصادی و بازسازی آن است، چیزی که غربیها از آن به عمد بی خبرند. آنها به جای صرف هزینه های میلیاردی برای جنگ می توانستند در این مدت مشکلات افغانستان را حل کند. تروریسم، قاچاق مواد مخدر، نا امنی و جنگ، همه زاییده جهل و توسعه نیافتگی است.