دستانی تهی‌

اول: از زمانی (به گمانم اکتبر1949) که 205 ناشر در کلیسای پاول فرانکفورت گرد هم آمدند تا همزمان با دویستمین سال تولد گوته، شاعر ملی آلمان، بیش از ده هزار عنوان کتاب را در نمایشگاهی به نام نمایشگاه کتاب فرانکفورت به تماشا بگذارند، نزدیک به 6 دهه می‌گذرد. در تمامی این دوره‌ها و به دلیل بنیاد محکم و مستقلی که این نمایشگاه بر آن استوار بود و اداره آن توسط نهادی مدنی و پاسفت‌کرده در عرصه نشر (اتحادیه ناشران و کتابفروشان آلمان)، ارج و قرب آن نه تنها کاستی نگرفت، بلکه عنوان بزرگترین، مشهورترین، و قدیمی‌ترین بازار مکاره کتاب در جهان را همچنان برای خود و کشور آلمان محفوظ نگه داشته است.

هدف اصلی از برپایی نمایشگاه کتاب فرانکفورت، (به خصوص در سه روز اول از پنج روز زمان نمایشگاه)دید و بازدید تمامی کسانی که در بازار کتاب نقش دارند از، ناشر ونویسنده و گرافیست و طراح تا منتقد و مترجم و موزعان و کتابفروشان و شرکت‌های پخش و مهمتر از آن فروش حق‌‌رایت، ثبت سفارش، حقوق مؤلفان و اعطای مجوز است.

برابر آماری که در سال 2001 از رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان آلمان منتشر شده بود، گردش مالی نمایشگاه کتاب فرانکفورت حدود 700 میلیون یورو بود. همین رقم را مقایسه کنید با رقم فروش ناشران در نمایشگاه کتاب تهران که تازه زمان آن هم دوبرابر نمایشگاه فرانکفورت است و برخلاف نمایشگاه کتاب فرانکفورت که فروشگاه کتاب نیست و تنها نمایشگاه است، در نمایشگاه کتاب تهران کتاب هم به فروش می‌رسد. به گمان نگارنده اگر بخش ارزی نمایشگاه کتاب را هم به بخش ریالی آن اضافه کنیم باز به رقمی شاید یک پانزدهم گردش مالی نمایشگاه فرانکفورت نرسیم.

دوم: چند سالی است که از ایران ناشران و دولت به نمایشگاه فرانکفورت می‌روند و البته به دلیل نداشتن هدفی دقیق و معین برای حضور در این نمایشگاه، دستاورد‌های‌آن برای نشر و ناشران ایرانی مشخص نیست. به یاد دارم سال 2001 که همراه گروهی از ناشران و به عنوان روزنامه‌نگار به این نمایشگاه رفته بودم با ناشری خوشنام و معتبر که اتقاقاً در آن سال نمایشگاه فرانکفورت هزینه‌های حضورش را تقبل کرده بود، در این باره صحبت می‌کردم.

یکی، دو روز بعد از نمایشگاه پرسیدم که سال بعد هم در این نمایشگاه حضور خواهی یافت؟ پاسخ داد، دیگر به این نمایشگاه نمی‌آیم؟ وقتی باتعجب من روبه‌رو شد، ادامه داد: مگر زمانی که بخواهم کتابی را باناشری دیگر مبادله کنم وکاری برای نشر خودم انجام دهم، در غیر این صورت به لحاظ هزینه و فایده‌ برای من ناشر نمی‌صرفد که بیایم اینجا و چند روزی گشت بزنم و دلم خوش باشد و به دیگران هم پز حضور در نمایشگاه کتاب فرانکفورت را بدهم.

جالب توجه این که آن سال به گواه اکثر اهل فن، بزرگترین و کیفی‌ترین حضور نشر ایران در نمایشگاه فرانکفورت بود، چرا که برخی از شاخص‌ترین ناشران بخش خصوصی ایران (نزدیک به 53 ناشر بخش خصوصی)در این نمایشگاه حضور پیدا کرده و مبادلات فکری و آشنایی‌های مثبتی بین نشر ایران و نشر آلمان وبرخی کشورهای انگلیسی‌‍‌‌زبان رخ داده و اتحادیه ناشران و کتابفروشان آلمان و نمایندگان اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران نشست‌های کاری خوبی داشتند و تجربه‌ها منتقل شده بود. ضمن آنکه نگاه برخی ناشران خارجی به ناشران ایرانی هم اندکی تصحیح شده بود، چرا که برخی از نهادهای نشر کشورهای خارجی، به دلیل نپیوستن ایران به نظام جهانی حق‌مؤلف ومصنف (کپی‌رایت) به ناشران ایرانی لقب دزد می‌دادند و حتی حاضر به ملاقات با برخی‌ از آنها نبودند که با توضیحات و گفتن دلایل برخی از این سوء‌تفاهمات برطرف شد.

سوم: نگارنده مخالف حضور تقویمی در نمایشگاه کتاب فرانکفورت نیست، چون به قول مولانا «کوشش بیهوده را به از خفتگی» می‌داند، اما به نظر می‌رسد در سیاست‌های این حضور باید تغییرات اساسی صورت بگیرد تا بتوان به دستاوردهای متناسب با ظرفیت‌های نشر ایران و نوع حضورش در عرصه‌های جهانی رسید. اکنون مشخص نیست نوع و میزان و نحوه کمک وزارت ارشاد برای حضور ناشران و یا نمایندگان نشر ایران در این گونه نمایشگاه‌ها چیست و اصولاً چه ناشرانی باچه مشخصاتی می‌توانند از این امکانات استفاده کنند؟ در ثانی مشخص نیست وقتی ایران در کپی‌رایت جهانی عضویت ندارد، چگونه می‌توان از ظرفیت‌های این گونه نمایشگاه‌ها، که برخلاف نمایشگاه کتاب تهران، فروشی در آن صورت نمی‌گیرد، بهره برد؟

اطلاعات نمایشگاه کتاب فرانکفورت و میزان مبادله در میان فعالان این عرصه به شکل شفاف و روشن هرساله بیان می‌شود، ‌اما مشخص نیست ناشرانی (چه دولتی و چه خصوصی) که از ایران به این نمایشگاه می‌روند چه دستاورد‌هایی داشته‌اند و بر نشر ایران و نوع رابطه‌اش با نشر جهانی چه چیزی اضافه‌کرده‌اند؟

به نظر می‌رسد در مرحله اول باید این اطلاعات به شکل شفاف انتشار یابد وسپس با تجزیه و تحلیل‌آن، نقاط قوت و ضعف حضور هرساله بررسی و سپس به حضورهای سال‌های‌آتی اندیشید، در غیر این صورت جز دستانی تهی‌تر از گذشته نصیبی نخواهیم برد.