همه دوستان کرم‌رضایی

مریم آموسا: کتاب «همه دوستان من» شامل زندگی‌نامه «رضا کرم‌رضایی» و خاطراتش از نقش‌آفرینان خاطره‌انگیز است که به تازگی از سوی انتشارات ققنوس روانه بازار کتاب شده است.
کتاب «همه دوستان من» شامل خاطرات رضا کرم‌رضایی است. کتاب از روزهای کودکی او در یکی از روستاهای کرمانشاه زمانی که مادرش را از دست می‌دهد و به اجبار برای پرورش به دایه سپرده می‌شود، آغاز می‌شود و تا سال 1385 که نقطه پایان کتاب گذاشته شده را در بر می‌گیرد. البته پیشتر باید شاهد انتشار این کتاب می‌بودیم، اما با تاخیر یک‌ سال و نیمه ارشاد برای صدور مجوز کتاب که با حذف بخش‌هایی از آن همراه بود، انتشار کتاب به تاخیر افتاد. کرم‌رضایی در 5 سالگی با از دست دادن پدرش تحت حمایت و سرپرستی دایی و زندایی‌اش قرار می‌گیرد و لاجرم از کرمانشاه راهی تهران می‌شود. کرم‌رضایی دوران کودکی پر فراز و نشیبی را پشت سر می‌گذارد و در خلال کودکی‌ها و جسارت‌های کودکانه، تجربه‌های متعددی را از سر می‌گذراند که گاه دردسرهای متعددی را نیز با خود همراه دارد. با اینکه خانواده دایی‌اش در رفاه نسبی به سر می‌برند و خودش هم با تلاش و پشتکاری که در مدرسه از خود نشان داده بود، توانست تا پایان تحصیلات دوره متوسط ماهیانه مبلغی را برای کمک‌تحصیل از وزارت آموزش و پرورش دریافت کند، اما با روحیه کنجکاوی که داشت دور از چشم خانواده شغل‌های متعددی چون دست‌فروشی، روزنامه فروشی، پادویی، تابلو نویسی و نقاشی را تجربه کند و پس از برخوردهای متعدد دایی و به قول خودش شکست‌های مالی که خورد، بالاخره قید کار را زد تا مثل بچه‌های هم‌سن و سالش وقتش را به تفریح و شادی‌های کودکانه بگذارند، اما تجربیات این بخش از زندگی همانند دیگر تجربیاتی که در طول زندگی پرفراز و نشیب 71 ساله‌اش بدست آورد، دستمایه خوبی برای بازآفرینی شخصیت‌های مختلف و آثار هنری‌اش شد.
رضا کرم رضایی متولد 1316 در سنقرآباد کرمانشاه است و در بخش خاطرات کودکی کتاب، به اجمال و با زبانی بسیار شیرین با بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران روبه‌رو می‌شویم و نمایی از زندگی مردم ایران پس از جنگ جهانی دوم، ناامنی راه‌ها، بیماری‌ها و درمان‌های خودسرانه، فقر، گرسنگی، بی‌کاری، تضاد طبقاتی و... را مرور می‌کنیم. در برخی از موارد نیز با بیانی بسیار شیرین از باورهای مردم آن روزگار می‌گوید؛ باورهایی که بسیاری از آنها به واسطه زندگی پر سرعت امروز به فراموشی سپرده شده‌اند. البته برخی از این باورها و سنت‌ها هنوز میان خانواده‌های سنتی به حیات خود ادامه می‌دهند. مهمترین سرگرمی کرم‌رضایی در دوران کودکی که تا به امروز هم ادامه پیدا کرده، مطالعه کتاب بوده است. همین علاقه او موجب می‌شود از سنین کودکی در میان هم‌بازی‌هایش یک سر و گردن بالاترباشد و در شب‌های دراز زمستان برای بچه‌ها پای کرسی قصه بگوید: «همه دور کرسی می‌نشستیم. نه جفت گوش به من داده می‌شد، نه جفت گوش به من دوخته می‌شد، و من تا پاسی از شب قصه می‌گفتم.»
در سن ده یازده سالگی با سینما آشنا می‌شود، اما برخلاف هم‌سن و سال‌هایش که در آن دوره ترجیح می‌دادند یک فیلم را بارها ببینند، ترجیح می‌دهد دوچرخه اجاره کند و دوچرخه‌سواری کند. بعدها نیز در اوج خلاقیت هنری‌اش بر خلاف هم‌نسلانش، بیشتر ترجیح می دهد بازیگر تئاتر باشد تا سینما. او می‌گوید: «خیلی از فیلم‌هایی که بازی کرده‌ام، به واسطه نداشتن روحیه «نه» گفتن در مقابل دوستانم بود. در برخی از موارد هم وضیعت نابه‌سامان اقتصادی من را به بازی در برخی فیلم‌ها وا می‌داشت».
کرم‌رضایی خیلی دیر با تئاتر آشنا می‌شود. اولین بار به دعوت پسر همسایه که اتفاقا خواهرش نیز در آن تئاتر نقشی دارد، پا به سالن تئاتر می‌گذارد، اما خیلی زود و به خاطر عشق به آن دختر با سعی و تلاش فراوان وارد حرفه بازیگری می‌شود. با سعی و تلاش خودش و وساطت یکی از دوستان، وارد جامعه باربد می‌شود و پس از گذراندن چند ماه در کلاس‌های بازیگری و چند تجربه تئاتری، وارد هنرستان هنرپیشگی می‌شود. در آن دوران وضیعت تئاتر در ایران بسیار نابه‌سامان بود و پای رقصنده‌های قفقازی و کاباره‌ای به تئاتر باز شده بود و به قولی از تئاتر نمی‌شد کسب اعتبار کرد. در این بخش از خاطرات کرم‌رضایی با مراکز مهم تئاتر آن روزگار و بازیگران برجسته تئاتر ایران آشنا می‌شویم. در واقع کتاب خاطرات کرم‌رضایی، تاریخ تئاتر و سینمای ایران در یک مقطع 50 ساله نیز محسوب می‌شود.
کرم‌رضایی در کارنامه هنری خود ترجمه نمایشنامه، کارگردانی تئاتر و سینما، سریال‌های تلویزیونی و بازیگری بسیاری دارد. او در مقطعی از تاریخ ایران در ادامه کار در سینما بازماند. در این مدت در تئاتر و تلویزیون به کار خود ادامه داد. مدت‌ها کلاس‌های بازیگری‌اش در تهران و شهرستان‌ها برپا بود و شاگردان بسیاری نیز به جامعه هنری معرفی کرد. کرم‌رضایی نخستین کارگردان تئاتر ایران است که در روزهای جنگ با اینکه از بیماری به شدت رنج می‌برد و حتی به دشواری راه می‌رفت، تئاتر را به جبهه‌های جنگ برد و با استقبال خوب رزمنده‌ها روبه‌رو شد. او می‌گوید: «من تا به حال تشویق‌نامه‌ها و تقدیرها و جوایز و تندیس‌های زیادی دریافت کرده‌ام، اما تقدیرنامه‌هایی که در سفر از ستاد و قرارگاه و پادگان و لشگرهای مختلف از جمله نیروی زمینی و پایگاه عملیاتی نجف دریافت داشته‌ام، بیش از همه برایم ارزشمند است».
البته این روزها کرم‌رضایی از مشکل نخاع در مهره‌های گردن و سستی انگشت‌ها رنج می‌برد و برای حرکت مجبور است از ویلچر استفاده کند. از این رو کمتر در مجامع هنری حضور پیدا می‌کند و به نوعی از ادامه فعالیت هنری در قالب کارگردانی تئاتر و سینما و بازیگری باز مانده است و طبق عادت قدیمی‌اش بیشتر روزهای خود را صرف تالیف و ترجمه نمایشنامه و فیلمنامه می‌کند.
کتاب «همه دوستان من» به نوعی دربرگیرنده تاریخ تئاتر و سینمای ایران در مقطعی 50 ساله به شمار می رود که با بیانی بسیار موجز و روان نوشته شده و کرم‌رضایی در خلال روایت یک موضوع، به فراخور شخصیت‌هایی که پایشان در متن باز می‌شود، روایت اصلی را رها می‌کند و پس از بیان موضوع مورد نظر یا دادن اطلاعاتی درباره فرد مزبور، ادامه روایت اصلی را در دست می‌گیرد. محور اصلی این کتاب جز در بخش کودکی نویسنده همه درباره تئاتر و سینما است و گاه تنها به ضرورت موضوع، نویسنده به دیگر موضوعات مرتبط می‌پردازد. با اینکه نویسنده زندگی پر فراز و نشیبی را پشت سر می‌گذارد، اما روایت کتاب آن‌قدر شیرین و روان است که مخاطب برای عمیق شدن در آن، لحظه‌ای فکر تنبلی و کنار گذاشتن کتاب را در سر نمی‌پروراند. کرم‌رضایی از بیان بسیاری از حواشی که موجب شاخ و برگ دادن به حوادث کتاب می‌شود، پرهیز می‌کند تا مخاطب روایت یک‌دست و سالمی پیش روی داشته باشد.
اما بیان چند نکته درباره کتاب:
نویسنده در خلال روایت‌ها تنها به بیان موضوعات اکتفا می‌کند و از بیان تاریخ دقیق وقایع در بسیاری از موارد پرهیز می‌کند. اگر چنین امری میسر می‌شد، به راحتی می‌شد این کتاب را در شمار تاریخ مدونی مرور کرد. البته بارها مولف در خلال کتاب می‌گوید قصدش از بیان این وقایع، تاریخ‌نگاری نیست و این وظیفه را باید فرد دیگری بر عهده بگیرد. کتاب «همه دوستان من» مقدمه و موخره ندارد و تنها در بخش پایانی کتاب نمایه ای از اعلام و آلبوم کوچکی از عکس‌های نویسنده منتشر شده است. جای خالی روزشمار هنری مولف در پایان کتاب خالی است، چرا که نویسنده در برخی موارد از ذکر برخی وقایع هنری زندگی خود پرهیز کرده است و اگر مخاطبی بخواهد تنها بخش‌های مورد نظر خود را به هر دلیلی مطالعه کند، چنین امری برای او میسر نیست.
اما به هرحال کتاب همه دوستان من کتابی است که خواندن آن را به همه پیشنهاد می‌کنم، چرا که قلم نویسنده از جادویی برخودار است که همه گروه‌های سنی را تا پایان کتاب با خود همراه می‌کند. «همه دوستان من» در 478 صفحه با شمارگان 2200 نسخه و قیمت 95000 ریال از سوی انتشارات ققنوس روانه بازار کتاب شده است.