نابرابری اقتصادی کاهش یافته است؟

ضریب جینی که تا قبل از سال 1364 در بیشتر سال‌ها بیش از 4/0 بوده است، از سال 1364 تا سال 1387 این عدد حدود 4/0 می‌باشد (به جز سال‌های 1381 و 1382 که این رقم نزدیک 42/0 است). در سال 1387 این شاخص کاهش یافت و به عدد 3859/0 رسید. نوسان این شاخص بین سال‌های 1363 تا 1387 ناچیز می‌باشد که بخشی از این تفاوت را می‌توان ناشی از خطاهای نمونه‌گیری فرض نمود؛ بنابراین می‌توان گفت که توزیع درآمد از سال 1363 تاکنون در ایران تغییر چندانی ننموده است.

«سهم 40درصد خانوارهای کم‌درآمد» که تا قبل از سال 1363 اکثراً کمتر از 13درصد بود (بدین معنی که 40درصد خانوارهای کم‌درآمد فقط 13درصد از کل درآمد (هزینه) جامعه را دارا بوده‌اند)، از سال 1363 به بعد در اکثر سال‌ها بیش از 15درصد بوده و در طول این سال‌ها نوسان چندانی نداشته است.

سهم «40درصد خانوارهای با درآمد (هزینه) متوسط» که تا سال 1358 در بیشتر موارد کمتر از 36درصد بود از سال 1359 به بعد همواره بالای 36درصد و بین 36 تا 38 در نوسان بوده لذا تغییرات این شاخص بین این سال‌ها بسیار ناچیز بوده است. «سهم 20درصد خانوارهای با درآمد بالا» که تا سال 1358 همواره بالای 50درصد بوده از سال 1359 به بعد همواره کمتر از 50درصد و بین 45 تا 50درصد در نوسان است لذا ملاحظه می‌شود که نوسانات این شاخص نیز پس از سال 1359 بسیار کم بوده است. نسبت 10درصد ثروتمندترین به 10درصد فقیرترین خانوارها نیز که تا قبل از سال 1363 در بیشتر سال‌ها بالای رقم 20 (20برابر) است، از سال 1363 به بعد در همه سال‌‌ها پایین‌تر از رقم 20 و بین 14 تا 18 در نوسان بوده است. نوسانات این شاخص نیز پس از سال 1363 کم بوده است.

در سال 1387 ضریب جینی به رقم 3859/0 رسید که کمی کمتر از ضریب جینی در سال 1386 (4045/0) می‌باشد و این امر نشان‌دهنده بهتر شدن و یا نابرابری کمتر در سال 1387 است.

سهم 40درصد خانوارهای کم‌درآمد از کل هزینه خانوار در سال 1387، 31/16درصد یعنی کمی بیش از رقم مشابه در سال 1386 (42/15درصد)، سهم 20درصد خانوارهای با درآمد بالا از کل هزینه خانوار در سال 1387، 56/45درصد و کمتر از رقم مشابه در سال 1386 (18/47درصد)، نسبت هزینه 10درصد ثروتمندترین به 10درصد فقیرترین خانوارها در سال 1387 به 49/13 برابر یعنی کمتر از رقم مشابه در سال 1386 (2/15 برابر) و در نهایت سهم دهک دهم از کل هزینه خانوار در سال 1387 به 2/29درصد رسید که کمی کمتر از عدد مشابه در سال 1386 است (1/30درصد) و در مجموع می‌توان گفت که کلیه شاخص‌ها نابرابری توزیع درآمد در سال 1387 کمی بهتر از شاخص‌های مشابه در سال 1386 می‌باشد.

ملاحظات در مورد ضریب جینی

1- محاسبات انجام شده بر مبنای هزینه خانوارها بوده است. دلیل این انتخاب این است که خانوارها معمولاً پاسخ صحیحی به مقدار درآمد خود نمی‌دهند و معمولاً کم‌گویی می‌نمایند در حالی که هزینه خانوار می‌تواند متغیر تقریباً خوبی برای توزیع درآمد باشد هر چند توزیع درآمد بر مبنای هزینه خانوار دارای اشکالاتی نیز هست. خانوارها (به ویژه خانوارهای با درآمد بالا) معمولاً همه درآمد خود را هزینه نمی‌کنند و از طرف دیگر برخی از خانوارها ممکن است هزینه کنند ولی درآمد آنها کمتر از هزینه‌شان باشد (از فروش دارایی یا پس‌انداز هزینه می‌نمایند).

2- خانوارها دارای بعد خانوار متفاوتی هستند. دو خانوار با بعد خانوار متفاوت با درآمد (هزینه) یکسان می‌توانند دارای سطح زندگی متفاوتی باشند ولی در این محاسبات، یکسان فرض می‌شوند. یک روش دیگر برای محاسبه ضریب جینی این است که هزینه خانوارها یا بعد آنها تعدیل شود و به‌طور سرانه این محاسبات انجام گیرد و در اصطلاح خانوارها با اندازه یکسان باهم مقایسه شوند.

با توجه به موارد ذکر شده ضریب جینی به‌طور مطلق دقیق نیست ولی به‌طور نسبی (مقایسه بین سال‌های مختلف) قابل اعتماد است.

3- بدیهی است که کم بودن ضریب جینی لزوماً به معنی وضع اقتصادی خوب خانوارها نمی‌باشد. برخی از کشورهای با وضع بد اقتصادی دارای ضریب جینی پایینی هستند (نمونه آن، کشورهای کمونیستی سابق که دارای ضریب جینی بسیار پایین بودند)، لذا ضریب جینی را باید با دیگر شاخص‌های اقتصادی (تولید ناخالص داخلی، درآمد سرانه و...) مورد ملاحظه قرار داد.

4- کشروهای آمریکای لاتین دارای بیشترین ضریب جینی هستند که حدود 5/0 می‌باشد و در کشورهای ثروتمند ضریب جینی حدود 3/0 است.

5- ضریب جینی اکثر کشورهای عضو OECD بین 26/0 تا 36/0 و به‌طور متوسط 3/0 می‌باشد.

*کارشناس مرکز تحقیقات استراتژیک