دعوت به فکر کردن

علیرضا نراقی: نمایش «عجایب المخلوقات» در ادامه نمایش موفق «مکبث» نوعی تکامل در کارنامه رضا ثروتی کارگردان نوجوی تئاتر محسوب می‌شود. منظور از تکامل الزاماً به معنای بهتر بودن «عجایب المخلوقات» از «مکبث» نیست بلکه به معنای رشد و انتزاع شدن ایده‌هاست. مکبث روایتی فیزیکال از تراژدی شکسپیر بود، که زبان هم در آن حضور داشت و در هر صورت به یک داستان آشنا متکی بود. همین وجود زبان و زمینه داستانی آشنا باعث آسان‌تر شدن و قابل دسترس بودن «مکبث» شده بود. «عجایب المخلوقات» اما علاوه بر این‌که همه چیز را بدون اشاره به متنی دیگر و استفاده از زمینه‌ای آشنا از درون خود شروع می‌کند، هر گونه اتکا را به زبان از خود گرفته و به شکل محض متکی به حرکت است.

از اصلی‌ترین مضامین «عجایب المخلوقات» کالا شدگی و شئی‌وارگی است است که با پیچیدن در لابلای مفاهیمی چون قدرت و انقیاد، یک زنجیره را پدید آورده است. این مضمون با اتکا به زبان بدن و تئاتر فیزیکال به طریقی به مخاطب منتقل می‌شود که اگرچه مبهم نیست، اما سهل هم نیست.

 مخاطب «عجایب المخلوقات» نمی‌تواند تنبل باشد و حرکت را به زیبا بودن و غریزی بودن تقلیل دهد. ثروتی با پررنگ کردن مفاهیم و کلنجار رفتن با آن‌ها و همچنین سیر روایی مشخص دادن به هر یک از صحنه‌های کار، تماشاگر را وادار به تأمل می‌کند. عجایب المخلوقات مفاهیمی را طرح می‌کند که در جامعه فکری ایران بسیار متداول است؛ مفاهیمی چون شئی‌وارگی و انقیاد رسانه‌ای مسائل ناآشنایی جامعه روشنفکری ایران نیست. اما به دست آوردن یک زبان بیانی منحصر به فرد و کاملاً نمایشی برای این مفاهیم در نمایش «عجایب المخلوقات» باعث باز تعریف آن‌ها شده و گونه‌ای جدید از تفکر را در مخاطب بر انگیخته است.

 یکی دیگر از نکات قابل تأمل این کار، کارکرد اشیاء روی صحنه و وحدت و یگانگی آن‌ها با مضمون است. در نمایش «عجایب المخلوقات» اشیاء دارای تشخص‌اند به قدری که آن‌ها هستند که بازیگر را رهبری و هدایت می‌کنند و نه بازیگر. دقیقاً با توجه به توضیحاتی که در این نوشته درباره مفاهیم نمایش داده شد، این کارکرد اشیاء نشان از یگانگی فرم و مضمون اثر دارد. به طریقی که ذهنیت و درون نمایش عینی شده و صحنه و ساحت بیرونی آن تبدیل به یک مفهوم و ذهنیت؛ این یگانگی نشان از بلوغی دارد که تئاتر تجربی و پیشتاز را نه گونه‌ای سهل و بی‌خاصیت بلکه کاملاً فعال و متفکر نشان می‌دهد. گونه‌ای که ضمن سر زدن به قلمروهای نو، خنثی و جلوه فروش نیست، بلکه اصیل و درگیر کننده است و مخاطبش را به مواجهه‌ای نو، با تئاتر و شکل منحصر به فردی از فکر کردن دعوت می‌کند.

 52144