سامورایی های آواره

گنجینه ملازمان وفادار به کارگردانی حسن فرضی پور تئاتری است که این روزها در تالار مولوی روی صحنه رفته است. گنجینه ملازمان وفادار اقتباسی از نمایشنامه مشهور ژاپنی، یعنی چوشینگورا به شمار می آید که در آن زندگی 47 رونین به تصویر کشیده می شود.

این تئاتر اگرچه حاصل کاری دانشجویی است، اما اجرای آن نشان می دهد دست اندرکارانش به اجرایی فراتر از یک کار دانشجویی به آن نگریسته اند. شخصیت های این اثر یعنی رونین ها حضوری کهن در ادبیات نمایشی کشور ژاپن دارد. آنگونه که اسکار براکت در کتاب تاریخ تئاتر می نویسد، در سال 1192 امپراطور ژاپن قدرت زمینی خود را به خاندان شوگون ها اعطا می کند و این حفظ قدرت در خانواده شوگون ها موروثی می شود. در رژیم شوگونی مظامی خشک و فئودالی در ژاپن شکل گرفت که تا قرن 19 نیز دوام خود را حفظ کرد. این حکومت هر یک از افراد متناسب با جایگاه دارای رده ای اجتماعی، سیاسی بودند که پس از شخص شوگون جانشین او یعنی دایی میو عنوان می گرفت که از مالکان عمده بود. و پس از او سامورایی ها قرار داشتند که این سامورایی ها نیروهای جنگنده سیستم به شمار می آمدند. سامورایی ها تابع نظمی بسیار خشن بودند. یک سامورایی باید هر لحظه در انتظار مرگ باشد و سرسپردگی را نسبت به ارباب خود حفظ نماید. این سامورایی ها معمولا دو شمشیر به کمر می بستند و بسیاری از داستان های ژاپنی بر این پایه شکل گرفته که معمولا یکی از این شمشیر ها گم می شود و سامورایی در طول داستان وظیفه دارد آن را بیابد.

اگر یک سامورایی به واسطه تحقیر یا فقر موقعیت خود را از دست می داد، از پیروانش می خواست تا رونین (آواره) شوند. رونین یکی از متداول ترین چهره های درام ژاپنی به شمار می آید که به دلیل خصلت ذاتی دراماتیکی که دارد بسیار مورد توجه بوده است.

رده های بعدی اجتماعی پس از سامورایی ها قرار می گرفتند که شونین ها ( بازرگانان)، شوکونین ها (هنرمندان و صنعتگران) و هیاکوشوها( دهقانان و زراعتگران) بودند. آنها هیچگاه نمی توانستند به مقام یک سامورایی برسند و این نیز بر تئاتر ژاپن تاثیر فراوان گذارد.

به این ترتیب در می یابیم که چگونه نمایش ژاپنی از ساختار جامعه برای بازسازی خود وام می گیرد. نمایش ژاپنی گونه های مختلف را تجربه کرده است که در این مجال کوتاه امکان پرداختن به آن موجود نیست. تنها لازم به ذکر است که یکی از گونه های مهم نمایش ژاپنی تئاتر نو است که در جامعه به اشراف اختصاص داشت. این نمایش ها پس از مدتی با تغییر ساز و کار جامعه جای خود را به نمایش های عروسکی داد که پیش درآمدی بود برای شکل گیری نمایش های معروف کابوکی. این نمایش ها کمتر نمایشنامه های مدون داشتند و نویسنده ای به نام چیکاتسو مونزائمون جزو نخستین نویسندگانی بود که در سال های 1670 نمایشنامه مدون کابوکی نوشت. بعد از او تاکه دو ایزومو به عنوان همکار در کنار او قرار گرفت که نمایشنامه معروف چوشینگورا حاصل قلم وی به شمار می آید. چوشینگورا بر پایه یک داستان واقعی به رشته تحریر در آمده و دارای 11 پرده است که اجرای نسخه اصلی زمانی حدود 11 ساعت را در بر می گیرد.

داستان سامورایی ها نه تنها در تئاتر که بسیار زود وارد سینمای ملی ژاپن نیز شد و گونه جیدای گکی از دهه 1930 در سینمای ژاپن به این مسئله پرداخت.

تئاتر گنجینه ملازمان وفادار سعی کرده خط اصلی داستان چوشینگورا را برگزیند و پلات اصلی کار خود را بر آن استوار کند. یک سامورایی به دلیل تجاوز ارباب به همسرش خود را می کشد و یاران او رونین می شوند تا در انتها انتقام رئیس خود را از ارباب می ستانند.

فرضی پور تمام تلاش خود را انجام داده تا داستان مورد نظر خود را بدون کمترین نقطه زایدی برای تماشاگرش بیان کند و همین کار را از سطح یک تئاتر دانشجویی جدا کرده و تا یک اثر حرفه ای افزایش می دهد. از سوی دیگر فضای بصری کار به گونه ای طراحی شده که برای تماشاگر ایرانی که دائم در تئاتر با فضاهای تکراری مواجه بوده بسیار جالب توجه و بدیع به نظر می رسد.

چندی پیش در همین تالار اثری دیگر دیدم با عنوان بالاخره این زندگی ما کیه؟ کار اشکان خیل نژاد که اتفاقا در آن کار نیز توجه به داستان گویی یکی از اصول اصلی به کار می رفت و این نشان می دهد تمرین داستانگویی تا چه اندازه برای کارگردان های جوان لازم است. شاید در اینجا بد نباشد از تلاش های دکتر سعید اسدی مدیر جدید تالار مولوی یاد کنیم که در طول دوران تازه مدیریت خود سعی کرده آثاری در این سالن به نمایش درآیند که از تکرار به دور بوده و فضای مناسبی را برای دانش آموختگان تئاتر ایجاد نماید که دست به کاری بزنند که بعد ها بی شک در تئاتر حرفه ای با آن مواجه خواهند بود. این حرکت نوعی مدیریت کاربردی است که از اراده صرف یک بیلان کاری مدیریتی فاصله می گیرد.

تئاتر گنجینه ملازمان وفادار را از منظرهای مختلف می توان مورد توجه قرار داد. یک نکته مهم که در طراحی فرضی پور در این اثر مورد توجه قرار می گیرد آمیختگی نوعی فضای رئالیستی و سوررئال است که با حرکت درهای تعبیه شده در صحنه صورت می گیرد. این حرکت درها نه تنها پرسپکتیو مناسبی را ایجاد می کنند، که می کوشند خط ممیزی را میان فضای رئالیستی اثر با فضایی غیر واقعی بوجود آورده و به فضاسازی نیز کمک کنند. این تصویر سازی در کنار فضای کابوس گونه کار بسیار توجه را به خود جلب می کند که می تواند نشان از تفسیر و خوانش درست متن توسط کارگردان باشد. البته این تئاتر دارای نکات دیگری نیز هست که نوشتن درباره آن باقی می ماند برای فرصتی دیگر.