توليد و تجارت زعفران در كشورمان طي دهههاي اخير با فراز و نشيبهاي گوناگوني مواجه بوده است به طور مثال افت ميانگين توليد 5 تا 6 كيلوگرم محصول در هر هكتار در دهههاي 50 تا 60 به كمتر از 4 كيلو در دهههاي 70 تا 80، بيانگر واقعيتي است كه بايد به دلايل اين نقصان عملكرد پرداخت، در حاليكه طي چند سال اخير، چند برابر شدن اراضي تحت كشت زعفران به مناطق برخوردار از زمينهاي مرغوب و آب فراوان تعلق دارد، اما دليل نقصان توليد به درستي مورد كنكاش قرار نگرفته است، اگر چه دقت هر چه بيشتر براي توليد محصولي برابر با خواسته مشتري مورد توجه غالب توليدكنندگان بوده، اما همواره كاهش عملكرد با افزايش سطح زير كشت جبران شده و منابع بيشتري صرف پاسخ به نياز بازار شده است.
در حال حاضر مي توان گفت كه سهم بيشتر از 90 درصدي توليد جهاني زعفران در ايران با توجه به سطح زير كشت -دو استان خراسان رضوي و جنوبي- نتيجه صرف هزينهاي تقريبأ معادل دو برابر توليد كنوني است. اگر سهم توليد زعفران در هر هكتار را به طور ميانگين 5 كيلوگرم (عدد توليد در مزارع زعفران طي سالهاي 1350 تا 1370) در نظر بگيريم، بايد از 63 هزار هكتار زعفران كاري دو استان، بالغ بر 000/315 كيلوگرم زعفران برداشت كنيم، حال چرا به اين رقم حداقل كه در اختيار داشتهايم نميرسيم موضوع بحث نخست ما خواهد بود كه به آن خواهيم پرداخت.
توجه جدي به كيفيت برابر با خواسته مشتري طي سالهاي اخير موجب شد تا خواسته خريدار به گوش توليدكننده برسد و كيفيت به طرز چشمگيري ارتقاء يافت، اما نبايد فراموش كنيم كه وضعيت سكون موجب ظهور رقبا و از دست دادن تدريجي وضعيت فعلي خواهد شد، بنابراين تغيير مدام در شرايط توليد به منظور بهبود كيفيت، كاهش قيمت تمام شده، افزايش عملكرد و ايجاد صنايع تبديلي مرتبط با زعفران اجتناب ناپذير است.
در نهايت حيات زعفران در بخشي از كشورمان با ادامه حيات صدها هزار خانوار كشاورز كه با حداقل امكانات طبيعي و بارندگيهاي بسيار اندك ساليانه در روستاها ماندهاند و به زندگي (ميتوان گفت محقرانه) خود ادامه ميدهند گره خورده است، پس توجه جدي به اين قشر عظيم در منطقهاي محروم بدون ترديد خشنودي خداوند را نيز در پي خواهد داشت.
بررسي علل كاهش عملكرد زعفران در هكتار
طي سالهاي 1360 تا 1380 سطح زير كشت زعفران حدوداً 5 برابر افزايش اما آمار عمكردها حكايت از افت توليد در واحد سطح دارد بطوري كه متوسط توليد 2/6 كيلو در سال 1372 به 9/3 كيلو در سالهاي بعد از 80 تنزل يافته است، هر چند بخشي از اين كاهش توليد مربوط به خشكساليهاي پياپي در سالهاي اخير بوده است، اما نبايد فراموش كرد كه زعفران تقريباً با كم آبي سازگار است و نياز گياه به آب از اوايل پاييز آغاز و در اوايل بهار پايان مي يابد، پس بخش عمده افت توليد را در عوامل ديگري مانند بيدقتي در انتخاب پياز مناسب براي كشت، تاخير در جمعآوري محصول از سطح مزارع به دليل افزايش سطح زير كشت و كمبود كارگر يا گران بودن دستمزد و تاخير مضاعف در عمليات جداسازي زعفران از گل، همچنين جابجاييهاي مكرر گل زعفران تا مرحله جداسازي بايد جستجو كرد.
كاهش توليد در مناطقي كه مزارع كوچكتر و محدود به توانايي كشاورزان در جمعآوري به موقع محصول است، كمتر مشاهده ميشود، دليل آن نيز سرعت در جمع كردن گلها، انتقال سريع و روزانه براي جداسازي زعفران و در نهايت كاهش زمان برداشت تا توليد نهايي است، بنابراين ايجاد مزارع توليد و تكثير بنه (پياز) زعفران مناسب براي كشت، و مراكزي متناسب با ظرفيت توليد زعفران در هر منطقه به منظور كمك به جابجايي گلهاي تازه زعفران و جداسازي محصول در حداقل زمان با رعايت مسائل كيفي مي تواند ضمن افزايش عملكرد در مزرعه به كاهش ضايعات در فرايند توليد نيز منجر شود، علاوه براين انتقال سريع و به موقع دانش بهبود كيفيت برابر با خواسته مشتري از طريق همين پايگاهها مي تواند تاثير بهسزايي در رونق اقتصادي قطبهاي توليد زعفران كشور داشته باشد. در حال حاضر رقمي معادل 5/12 درصد ارزش زعفران توليدي، صرف فقط هزينه جداسازي زعفران از گل (پَركردن گل) مي شود كه اگر متوسط ارزش توليد سالانه 200 تن زعفران را 400 ميليارد تومان در نظر بگيريم 50 ميليارد تومان از اين ارزش مربوط به هزينههايي است كه چنانچه به درستي در مراكز توليد صرف شود علاوه بر ايجاد اشتغال براي عدهاي روستايي نقش مهمي در تقسيم عادلانه درآمد ناشي از توليد اين محصول نيز خواهد داشت. بنابراين زعفران براي مناطق تقريباً خشك و كمتر توسعه يافته كشور اهميت فوق استراتژيك دارد
پس الويت اول اين است كه بايد شيوه كاشت و برداشت را به منظور افزايش عملكرد و فراوري صحيح جهت كاهش ضايعات و افزايش كيفيت برابر با نياز بازار و حمايت از ايجاد اشتغال در مراكز توليد زعفران اصلاح كنيم. تا چشم انداز روشني از ميزان واقعي توليد و ظرفيتهاي سرمايهگذاري در طرحهاي ديگر ترسيم نماييم.
با توجه به وجود بستر مناسب براي تحقق اين هدف در اكثر روستاهاي كشور به نظر مي رسد اجراي طرح افزايش عملكرد و بهبود كيفيت زعفران با آموزش به موقع و درست و كمك به ايجاد مزارع مادر براي توليد پيازهاي بارور، همچنين ايجاد مراكز فراوري صحيح زعفران، دستاوردي معادل چندين برابر بيش از ميزان هزينه صرف شده عايد كشور و كشاورزان خواهد كرد كه فهرست وار به اهم آن اشاره مي كنيم:
- برآورده شدن انتظار توليد زعفران نسبت به سطح زير كشت (عملكرد واقعي)
- ايجاد اشتغال پايدار در مراكز كشاورزي (روستاها)
- افزايش كيفيت محصول توليدي
- شناسنامهدار شدن توليد
- كاهش ضايعات و در نتيجه كاهش هزينه توليد
- استفاده درست از منابع، مانند آب و اراضي
- تقسيم عادلانه درآمد
- اميد به ماندن در روستا و در مواردي مهاجرت معكوس روستازادگان به زادگاهشان
- جذب سرمايه در مناطق محروم (ايجاد صنايع مرتبط با زعفران)
- توسعه گردشگري از طريق جلب علاقهمندان به بازديد از مزارع زعفران (بهاري زيبا در خزان) و مراسم گل پر كني زعفران در روستاها
- توسعه صادرات محصولات كشاورزي و كسب ارزش افزوده واقعي زعفران به كشور
- افزايش سرانه مصرف زعفران از طريق اطلاع رساني و معرفي اين گياه ارزشمند
با توجه به اين موارد، شوراي ملي زعفران ايران به عنوان حمايت از توليد زعفران با كيفيت كه منجر به پايداري در توليد و صادرات اين گياه با ارزش كشورمان خواهد شد، در سال جاري (1390) طرح بهبود كيفيت و شناسه توليد زعفران را به صورت پايلوت (نمونه) در دو روستاي خراسان جنوبي و با همكاري سازمان جهاد كشاورزي و نهادهاي ديگر استان اجرا كرد، در اين طرح دو روستا در قاينات كه سابقه تاريخي زعفرانكاري دارند انتخاب و با كشاورزان نسبت به اهميت كيفيت و توجه به توليد محصولي عاري از هر گونه ناخالصي و آلودگي مفصلأ صحبت شد، پس از پاسخگويي به سؤالات آنان تقريباً همه كشاورزان روستا آمادگي خود را براي شركت در طرح بهبود كيفيت اعلام كردند. يكي ديگر از مواردي كه به آن توجه شد، اختصاص كد شناسه توليد به هر كشاورز بود، به طوريكه با قرائت آن در هر مرحله، بتوان به اصالت زعفران توليدي دست يافت، علاوه براين با تمهيداتي كه براي نحوه استفاده از اين كد به كار گرفته مي شود، دست اندازي به زعفران خالص را تقريبأ به صفر رسانده و در نهايت، مصرفكننده قادر خواهد بود با اطمينان بيشتري كالاي مورد نيازش را خريداري و مصرف كند، علاوه براين، بستر مناسبي براي اجراي استاندارد ملي زعفران در همه سطوح فراهم خواهد شد كه به نوبه خود از بروز خسارت به كشاورزان جلوگيري خواهد شد.
صنايع تبديلي
زعفران محصولي است كه قابليت استفاده از آن در اكثر فراوردههاي غذايي، آشاميدني، دارويي و حتي آرايشي به منظور استفاده از مزيتها و تاثير مثبت آن بر سلامتي انسان مورد توجه بسياري از صاحبان صنايع قرار گرفته است، اما استفاده از اين گياه كه در صدر فراوردههاي گياهي ارزشمند جهان قرار دارد در كشور ما تنها به مصرف كم در موادغذايي محدود شده است. در حالي كه كشف قابليتها و استفاده از زعفران در اكثر كشورهايي كه صرفاً واردكننده زعفران هستند دائماً رو به افزايش است و اين بدين معناست كه صنعت فراوردههاي تبديلي از زعفران بدون وقفه رو به رشد است، بخشي از اين رويكرد مربوط به كنار گذاشتن مصرف فراوردههاي شيميايي در اكثر محصولاتي كه مورد استفاده انسان قرار مي گيرد و مصرف توليدات طبيعي و گياهي به عنوان بخش عمده مواد مصرفي در محصولات غذايي، دارويي، آرايشي و آشاميدني است.
كسب ارزش واقعي محصولاتي همچون زعفران در گروي رشد و شكوفايي صنايع تبديلي آن در داخل كشور است، اكنون ديگر به زعفران به عنوان يك محصول لوكس و اشرافي نگاه نميشود، بلكه استفاده از زعفران در بسياري از توليدات دارويي و فراوردههاي بهداشتي با توجه به گزارشهاي متعدد خبري در جهان درباره نتايج تحقيقات علمي جايگاه ويژهاي كسب كرده است.
صنعت بستهبندي و صادرات محصول زعفران
آنچه مسلم است بستهبندي خود زبان گوياي ماهيت كالا و ارزشي است كه توليدكننده به نوعي اين اهميت دروني را به مصرفكننده منتقل ميكند.
طي دو دهه اخير اگرچه نسبت به گذشته پيشرفتهاي چشمگيري در صنعت بستهبندي زعفران كشورمان حاصل شده است اما به روز شدن اين صنعت و استفاده از تكنولوژيهاي برتر در اين زمينه از ملزومات اساسي و بسيار مهم كنوني كشور است.
در ده سال اخير صنعت بستهبندي زعفران از سكون مأيوسكنندهاي برخوردار بوده كه موجب جاماندن ما از رقباي حاضر در تجارت جهاني زعفران شده است. دليل آن نيز عدم حمايت از واحدهاي بستهبندي بوده است كه خود صادركننده نيز هستند. در حال حاضر هيچ واحد مستقلي كه به ماشينآلات و تكنولوژي روز صنعت بستهبندي براي زعفران تجهيز باشد و بتواند به صادركنندگان خدمات مطلوبي ارائه كند وجود ندارد. امكان اينكه صادركنندهاي نيز بتواند از امكانات صادركننده ديگر براي بستهبندي رقابتي محصول صادراتي خود استفاده كند نيز تقريبأ صفر است. بنابراين براي توسعه و به روز شدن اين بخش كه لازمه حضور جدي و قدرتمند در بازار هدف است دو راه وجود دارد، يا اينكه دولت كمك كند تا صادر كنندگان ماشينآلات و امكانات موجود را نوسازي و تجهيز كنند و يا اينكه بنا را بر ايجاد واحدهاي مدرن بستهبندي زعفران به صورت مستقل بگذاريم تا همه فعالان ريز و درشت قادر باشند از امكانات به وجود آمده بهرهبرداري كنند.
*رییس شوراي ملي زعفران ايران
3939
نظر شما