مدارس هزار ساله ما و برگزاری جشن هشتصد سالگی کمبریج و آکسفورد!

این روزها کتاب تلامیذ علامه مجلسی یا فهرست شاگردان درس علامه مجلسی به همت استاد سید احمد حسینی اشکوری توسط کتابخانه مجلس منتشر شد. این فهرست نشانگر اهمیت و اعتبار حوزه علمیه اصفهان است که مبتنی بر حوزه های کهن شیعی و نشانگر ریشه دار بودن علم و دانش و تعلیم و تعلم است. با این حال، اخبار برگزاری جشن های مفصل هشتصد سالگی کمبریج نشان از اعتبار نهادن آنان به یک مدرس کوچک در قرن سیزدهم میلادی است، در حالی که ما با داشتن اصفهانی با صدها مدرسه در دوره صفوی، خود را به تغافل زده‌ ایم.

در باره مکتب علامه مجلسی، هم از لحاظ شکل وشمایل و هم به لحاظ محتوا نکات قابل تأملی وجود دارد که در تاریخ تعلیم و تربیت شیعی می تواند و باید مورد کنکاش بیشتر قرار گیرد.
به لحاظ شکلی، این مکتب مرکب از شاگردانی بود که هر کدام از گوشه‌ای از کشور بلکه برخی از بلاد دیگر به اصفهان آمده بودند. شاگردانی که خود برخی استاد بودند، اما به هدف بهره گیری از مکتب علامه و دیدگاه ها و افکار وی و تخصصی که آن مرحوم در شناخت متون شیعی و تفسیر آنها داشت، عزیمت اصفهان می کردند و پای درس او می نشستند. ما اطلاعات شهری مربوط به این شاگردان را که اسامی 335 نفر آنان را در این کتاب ارزشمند ملاحظه می کنیم می توانیم به دست آوریم. پسوند شهری که در انتهای نام هر کدام از اینان آمده، نشان می دهد که از کمتر شهری از شهرهای ایران است که کسی در مکتب اصفهان حضور نداشته باشد، گرچه برخی از بلاد که دورتر هستند یا سابقه علمی جدی ندارند، کمتر در این فهرست دیده می شوند. اهمیت این مرکزیت برای مکتب اصفهان در این است که آداب و روش های تعلیم و تربیت که در اصفهان وجود داشت، به نقاط دیگر منتقل می شد، زیرا بسیاری از این افراد پس از مدتی تحصیل اصفهان را به سوی بلاد خود ترک می کردند.
نکته دیگر در این مکتب، بر اساس همین زندگینامه ها، توجهی است که به علوم حدیث، متون حدیثی، احیای آنها و تصحیح و تعلیقه و شرح بر آنها زده می شده است. البته در میان شاگردان مرحوم مجلسی کسانی هم بودند که در کنار حدیث، فلسفه و کلام می خواندند و در آن علوم هم قلم می زدند، اما حضور آنان در مکتب حدیثی علامه مجلسی، زمینه را برای بهره گیری بیشتر آنان از حدیث فراهم می کرد. این مکتب، در فقه، تاریخ، امامت، اخلاق و بسیاری از مباحث دیگر، تلاش می کرد تا با چینش احادیث در کنار یکدیگر، معارف شیعی را به جامعه عرضه کند. بویژه در این مکتب، سعی بر این بود تا زبان فارسی مد نظر بوده و متون و احادیث انتخاب شده با ترجمه فارسی ارائه شود. بگذریم که در این ترجمه ها، فارسی عجیبی متولد شد که ترکیبی از متون عربی و فارسی بود، اما به هر روی، راه دیگری برای انتقال آن معارف جز این وجود نداشت. بدون شک، در همین دوره، پایه های گسترش عمیق معارف شیعی در بخش های مهمی از جامعه ایران ریخته شده است، هرچند این حرکت از پیش شروع شده بود، اما به هیچ روی در چنین دامنه گسترده ای نبود. علامه مجلسی خود الگویی برای پیاده کردن این روش بود و بخش عمده ای از شاگردان هم همین مشی را ادامه دادند.
با این حال، یکی از نکات جالب این مکتب، با توجه به گستردگی شاگردان، و نیز شرح حالی که در اینجا برای هر یک از آنها بر اساس متون دیگر آمده، این است که دریابیم در مجموع، دانشی که در مکتب اصفهان وجود داشت، همچنان سنت های آموزشی دیرین را دنبال می کرد. بر اساس این اطلاعات می توانیم فهرستی از تألیفات شاگردان علامه را فراهم آورده و پس از طبقه بندی آنها دریابیم که چه نوع معارفی در چه موضوعاتی مورد توجه چهره های شاخص این مکتب در ربع آخر قرن یازدهم و نیمه اول قرن دوازدهم هجری بوده است. نمی توان انکار کرد که متون فقهی مفصل در این دوره جز کشف اللثام شکل نگرفته و کارهایی از قبیل مشارق الشموس خوانساری در شرح دروس اندک بوده، اما به هر حال رسائل فقهی ـ اجتهادی فراوانی نوشته شده است. در بخش کلام نیز همچنان مکتب کلامی قدیمی شیعه نیرومند به راهش ادامه می داده است.
مکتب اصفهان در این دوره، خلاقیت ها و نوآوریهایی نیز دارد که به هر روی مربوط به جریان های فکری یا اجتماعی و سیاسی جاری می شده است. اما این نوآوریها چندان گسترده نیست و مجموعه آنچه در این مکتب جریان دارد، حکایت از نوی یک نواختی دارد. یکی از دلایل این مسأله حذف نسبی جریان خردگرا از حوزه تعلیم و تعلم است، گرچه خردی که از قبل هم بود، بیشتر در حصار و محدودیت قرار داشت و جز در چهارچوب تفکرات کلامی مکتب شیراز کاری انجام نمی داد و به همین دلیل پیشرفتی نداشت. پیدایش جریان حکمت متعالیه هم که برگرفته از نوعی تلفیق تفکرات کلامی شیراز با اندیشه های عرفانی وشبه عرفانی استرآبادی ها بود، با محدودیت و از حاشیه مکتب اصفهان عبور می کرد. در مجموع مکتب اصفهان جز در عرصه حدیث که سبب پدید آمدن کتاب بزرگ و مهم بحارالانوار شد، در عرصه های دیگر، حرکت جدی نداشت. پس از تسلط این مکتب فقه شیعه رو به افول گذاشت تا آن که یک قرن بعد، وحید بهبهانی آن را احیا کرد. البته این به معنای آن نبود که کارهایی از قبیل حدائق پدید نیامد، اما حیاتی که فقه و اصول در قرن سیزدهم هجری داشت، قابل مقایسه با میراث محدودی که از قرن دوازده برجای مانده نیست. در این باره باید نقش عوامل سیاسی و اجتماعی و رکود اقتصادی ایران قرن دوازدهم را پس از حمله افاغنه تا شکل گیری قاجار در نظر داشت.
به هر روی، مکتب مجلسی یا مکتب اصفهان این دوره، یکی از بهترین دوره های فرهنگ مذهبی ما در تاریخ شیعه به شمار می آید.
اشاراتی که گذشت برای این است تا نشان داده شود از دل این گونه شرح حال ها که در اطراف یک مکتب مانند مکتب مجلسی ارائه می شود تا چه اندازه می توان به تتبعات در حوزه تاریخ تعلیم و تربیت، تاریخ تفکر و تمدن و حتی تاریخ شیعه پرداخت.