روحانیت؛ از حاشیه تا متن

محسن صبوری: وارسی نقش امام خمینی در میان مبارزات تاریخ معاصر ایران، بی­‌شک وابسته به بررسی رویه سیاسی روحانیت شیعه تا پیش از ایشان است. این چنین بررسی‌­ای می­​تواند تمایز و برجستگی نقش و رویه امام را آشکار کند و نیز نشان دهد چه زمینه و سنت سیاسی- شیعی‌­ای، رویه انقلابی امام را پرورانده بود. با مشروطه، اقشار جامعه مدنی ایران دریافتند، می­​توان از تحت نقش سلطنتی خارج شوند و نقش سیاسی مستقلی ایفا کنند، تا پیش از آن همگی، در هر نقش اجتماعی و سیاسی­شان، خود را سرباز «ذات همایونی» می‌­پنداشتند. با این همه ظهور نقش سیاسی حاد روحانیت تنها از امام خمینی برمی­‌آمد. روحانیت در مشی امام خمینی تنها دغدغه‌­مند نقش و نهاد سنتی خویش نبود، بلکه نگران سرنوشت کل جامعه بود. با این مقدمه می‌توان به سنت سیاسی روحانیت پیش از امام اشاره کرد.

شیخ‌­فضل­‌الله نوری
پس از همراهی اولیه با مشروطه­‌طلبان به نماد مشروعه­‌خواهی بدل گشت. با این همه، او نیز ذیل نقش دیگر نیروهای سیاسی قرار گرفت. فضل‌الله نوری الگوهایی ارائه داد که به «مشروعه» مشهور شد. از جمله نظریات شیخ‌فضل‎الله نوری حضور هیأتی از مجتهدان واجد شرایط برای مراقبت بر مجلس شورا بود. اگرچه برخی عقیده وی مبنی‌بر نظارت شرعی بر مصوبات مقننه را طرحی مقدماتی برای نظارت استصوابی می­‌پندارند، اما با این همه شیخ نیز بیش از آن­که موضع اسلامی‌ای دراندازد که برای سرنوشت جامعه دغدغه و برنامه داشته باشد، بیشتر نگران حوزه و نهادهای اسلامی بود. او برای اجرای این قانون شرعی، گزینه جایگزینی به جای سلطنت موروثی قجری ارائه نداد، برنامه مهمی که با تأثیر امام خمینی شدنی شد.

آیت‌الله‌ نائینی
از شخصیت‌های بارزی که در عصر نهضت مشروطه‏خواهی توانسته است تصویر روشنی از نظام حکومت مشروطه ارائه دهد آیت‌الله‌ نائینی بود. ایشان کتاب «تنبیه‌­الامه و تنزیه‌المله» را در انقلاب مشروطه در سال 1327قمری به زبان فارسی نگاشت. نائینی در این کتاب حاکمیت اسلام را با دلیل و برهان قاطع اثبات کرده و پرده از چهره حکومت­‌های استبدادی برداشته است و همچنین زندگی در زیر سلطه استبداد را مساوی با برده بودن اعلام می‌کند. با این همه آیت­‌الله نائینی هنوز تحت تأثیر طرح­‌های سیاسی­ و اجتماعی بود که اصالتاً بیرون از آموزه­‌های اسلامی ریشه داشتند.

آیت‌الله‌ خراسانی
آخوند خراسانی در جریان مشروطیت تلگراف‌ها و پیام‌هایی از نجف به ایران می­‌فرستاد و در آنها مردم را به مبارزه ترغیب می‌کرد. آرای خراسانی و موضع او در قبال مشروطه­‌طلبی، بیش از آن­که از نقشی مستقل خبر بدهد، محصول تأثیرپذیری از تحولات اجتماعی روز بود. حال آن­که امام‌خمینی، توانست در فضای سیاسی مداخله کند و جامعه سیاسی را از دغدغه‌­هایش متأثر سازد.

آیت‌الله‌ کاشانی
کاراکتر سیاسی آیت‌­الله کاشانی، شاید نزدیک­​ترین کاراکتر به امام خمینی بود. آیت‌­الله کاشانی نشان داد روحانیت می­‌تواند همچون چهره­ای سیاسی به مبارزات روزآمد سیاسی وارد شود و حتی تا راهبری عملی یک جریان اعتراضی نیز پیش برود اما ایشان نیز نتوانست برنامه­‌ای مستقل برای جهان آرمانی­‌ای که در نظر داشت ارائه دهد. اگر توان مذهبی آیات نائینی و خراسانی برای توجیه مبنای برنامه مشروطه صرف شد، توان کاشانی نیز، مصروف آن شد که به بلوک سیاسی­‌ای که به ملی‌­شدن نفت گرایش داشت، حمایت عملی برساند. او پایگاه اجتماعی خویش را در اختیار این بلوک قرار داد تا این بلوک در عرصه مبارزات عملی تنها نماند. ایشان اما برنامه خاص سیاسی و اسلامی را پیش نگذاشت.

آیت‌­الله مدرس
آیت‌الله سیدحسن مدرس پس از کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹، مدرس به قزوین تبعید و در آنجا زندانی شد. پس از آزادی به نمایندگی مردم تهران در مجلس چهارم انتخاب شد و به عنوان نایب‌رئیس مجلس و رهبری اکثریت مجلس برگزیده شد. دوره پنجم مجلس در ۱۳۰۲ افتتاح شد و در این دوران پر‌اهمیت تاریخ مشروطه که با تغییر سلسله قاجاریه و روی کار آمدن رضاخان همراه بود، آیت‌الله سیدحسن مدرس رهبری اقلیت مجلس را بر عهده داشت. آیت‌الله سیدحسن مدرس، همواره فارغ از جایگاه مذهبی خویش، در پیکارهای سیاسی و ملی ایران مشارکت می­​جست و اگرچه بر برنامه سیاسی اسلام پای می­​فشرد اما به طور واقعی این برنامه را در این پیکارها دخالت نداد.