تضعیف جایگاه امریکا در آسیای مرکزی

فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و تغیرات ژئوپولتیک ناشی از آن موجب شد که ایالات متحده امریکا به عنوان مهمترین بازیگر فرامنطقه‌ای در منطقه آسیای مرکزی شناخته شود. بر این اساس سیاست امریکا تا سال ۱۹۹۳، حفاظت از نفوذ روسیه برای مقابله با بنیادگرایی اسلامی ـ ایرانی بود. از سال ۱۹۹۴ به بعد سیاست امریکا بر کنترل همزمان روسیه و ایران استوار شد و پس از 11 سپتامبر 2001، آسیای مرکزی عرصه دخالت بیشتر و حضور مستقیم این کشور شد، به نحوی که ایجاد پایگاه‌های نظامی و دخالت گسترده در امور داخلی کشورهای منطقه از طریق سفارت‌خانه‌ها و سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی، در صدر برنامه‌ها و اهداف امریکا قرار گرفت.

از سوی دیگر، ناتوانی روسیه در تأمین نیازهای اقتصادی کشورهای آسیای مرکزی و عطش روزافزون کشورهای منطقه برای به دست آوردن استقلال، باعث شد که این جمهوری‌ها به سوی امریکا گرایش پیدا کنند؛ به خصوص که امریکا تنها قدرتی بود که با دارا بودن امکانات وسیع مالی و نظامی، می‌توانست جای خالی ابرقدرت پیشین (شوروی) را پر کند. ضمن آنکه ایالات متحده نیز به واسطه استراتژی نظامی و نفتی، انگیزه‌های نیرومندی برای توجه به این مسئله داشت.

از این رو از لحظه‌ی فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، امریکا نیز هدف خود را نفوذ و حضور هر چه بیشتر در منطقه قرار داد. بر این اساس بهره‌برداری از منابع نفتی، ایجاد تجهیزات و پالایشگاه و نیاز مالی جمهوری‌های آسیای مرکزی به امریکا فرصت داد با استفاده از شیوه‌های ارزان ‌قیمت و فریبنده کمک مالی، حضور خویش را در منطقه مسلم‌ کند. در این بین در حالی که پیش از 11 سپتامبر، ایالات متحده حضور مستقیم ملموسی در آسیای مرکزی نداشت، پس از آن حضور عینی خود را در منطقه تثبیت کرد.

دلایل این تثبیت موقعیت را در وهله اول می‌توان در نزدیکی جغرافیایی آسیای مرکزی به افغانستان و نیاز امریکا به بهره برداری از امکانات نظامی منطقه بررسی کرد. کشوری که در این گذار به حضور مستقیم امریکا نقش مهمی بر عهده گرفت، ازبکستان بود. در آستانه حمله امریکا به افغانستان برای سرکوب طالبان و القاعده جورج بوش با اسلام کریم‌اف رییس جمهور ازبکستان ارتباط بر قرار کرد تا اجازه استفاده از پایگاه «کارشی خان آباد» (Karshi Khanabad) را به دست آورد. موافقت کریم‌اف با این امر به رغم  مخالفت روسیه، نقطه عطفی در روابط ازبکستان با امریکا و حتی جمهوری‌های سابق شوروی با این کشور محسوب می‌شد. علاوه بر این، در دسامبر 2001 نیز پایگاه هوایی امریکا در بیشکک بر اساس مجوز سازمان ملل متحد برای حمایت از عملیات ضد تروریستی در افغانستان گشایش یافت. از آن پس تا کنون، پایگاه «ماناس» قرقیزستان همواره شاهد حضور بیش از هزار نظامی امریکایی و نیز هواپیماهای نظامی و ترابری نیروهای هوایی امریکا بوده است.

با این حال شرایط به نفع امریکا پیش نرفت و در پی حوادث اندیجان در سال 2005، رابطه‌ی ازبکستان و امریکا رو به سردی گرایید. همچنین «قربان بیک باقی‌یف» رئیس جمهور قرقیزستان در روز 3 فوریه 2009، در پایان مذاکرات خود در مسکو از تصمیم دولت قرقیزستان مبنی بر تعطیلی پایگاه نظامی امریکا در ماناس خبر داد. اگر چه رئیس جمهوری قرقیزستان طرح بستن پایگاه «ماناس» را زمانی کوتاه پس از دریافت 2 میلیارد دلار وام و کمک از روسیه اعلام کرد، با این حال به نظر می‌رسد نارضایتی از امریکایی‌ها در منطقه، سابقه‌ای دیرینه و عمیق‌تر دارد. در واقع تصمیم قرقیزستان مبنی بر تعطیل نمودن پایگاه هوائی ماناس که نقش لجیستکی عمده‌ای در تامین تدارکات و تجهیرات برای نیروهای امریکا و ناتو در افغانستان ایفا می‌کند، بیش از هر چیز نشانه‌ی کاهش نفوذ ایالات متحده در منطقه آسیای مرکزی است.

از سوی دیگر، اظهار سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه روسیه مبنی بر اینکه مسکو به واشنگتن اجازه خواهد داد از مسیرهای روسیه برای رساندن تدارکات غیر نظامی به افغانستان استفاده کند، حکایت از آغاز روند سیاسی و امنیتی نوینی در منطقه دارد. بر این اساس می توان چنین اذعان داشت که روس‌ها یک بار دیگر توانسته‌اند جایگاه و نفوذ تاریخی خود را در برابر امریکا احیا کنند. در واقع روس‌ها با ترغیب قرقیزستان به تعطیلی پایگاه هوایی ماناس، قصد دارند از یک سو امریکایی‌ها را از منطقه بیرون برانند و از سوی دیگر با ارائه پیشنهاد مبنی بر استفاده از مسیرهای روسیه برای رساندن تدارکات به افغانستان، ضمن نمایش برتری خود در منطقه آسیای مرکزی، عملا واشنگتن را در این مورد به خود وابسته سازند.

به هر روی درشرایطی که در ماه‌های اخیر اعضای طالبان و القاعده، حملات خود به کامیون‌هایی که محموله‌های امریکا و ناتو را از راه زمین، از پاکستان به افغانستان حمل می‌کنند، شدت بخشیده‌اند، تعطیلی پایگاه ماناس نیز می‌تواند ضربه‌ی دیگری بر پیکره‌ی ابرقدرتی ایالات متحده امریکا تلقی گردد. به خصوص که روابط تیره‌ی امریکایی‌ها با ازبک‌ها نیز که پس از کشتار اندیجان شدت یافت، عملا راه هرگونه مذاکره با مقامات ازبکستان را مسدود کرده است. به همین سبب مقامات کاخ سفید، تصمیم مقامات قرقیزستان مبنی بر تعطیلی پایگاه ماناس را امری تاسف برانگیز خوانده‌اند.

در مجموع باید اذعان داشت علیرغم آنکه امریکایی‌ها پس از 11 سپتامبر توانستند در منطقه آسیای مرکزی از نفوذ زیادی برخوردار شوند و پایگاه‌های نظامی خود را در منطقه توسعه بخشند، به مرور و در گذر زمان شاهد تعطیلی آن ها می‌باشند. بر این اساس تعطیلی پایگاه‌های نظامی امریکا در منطقه یکی پس از دیگری، حکایت از تضعیف نقش و جایگاه امریکا در آسیای مرکزی دارد.

 

 

 

  دانلود