فرهنگ رانتی

حوالی اوایل دهه 80 و در یکی از ماه های مبارک رمضان بود که صدا و سیما سریالی به کارگردانی حسین سهیلی زاده و با بازی آتیلا پسیانی و سیروس گرجستانی را تحت عنوان « رانت خوار کوچک » به روی آنتن فرستاد تا در ساعت های پس از افطار، خلق اله را پای جعبه جادو بنشاند و در ساعت های پس از افطار لبی به خنده بگشایند.  

هنوز زمان زیادی از شروع به پخش این سریال نگذشته بود که فرهنگستان زبان و ادب فارسی  وارد صحنه شد و نام این سریال را متناسب با فرهنگ وادب فارسی ارزیابی نکرد. در حالی که از مدتها قبل تیزر این سریال دررسانه‌های تصویری تحت عنوان «رانت‌خوار کوچک» پخش می‌شد، این سریال با فشار فرهنگستان تغییر نام داد و ساخته‌ی سهیلی‌زاده « افزونه خواه کوچک» نام گرفت.

حساسیت بالا بر روی کلمه « رانت » و تغییر یک باره آن به فارسی و همچنین تاکید چند باره برای جا انداختن این واژه نامانوس در ذهن مردم از طریق زیر نویس های پیاپی تلویزیونی سوال های فراوانی را در ذهن مردم ایجاد کرد. به طوری که تعریف و تحلیل مقوله « رانت » به موضوعی بحث برانگیز تبدیل شد و بر اساس آن راهکار های مقابله با این پدیده مورد کنکاش قرار گرفت. اما سوالی که همچنان می توان تکرار کرد این است  که آیا مقابله با رانت راه حل دارد؟

واقعیت این است که « رانت » راه حل ندارد چون وجود دارد. اینکه منبعی به نام نفت وجود دارد و می توان آن را به فروش رساند  یک منبع  « رانت »  پدید می آید که باید به نحوی توزیع شود. این منبع  به هر شکلی توزیع شود رانت است بنا براین می توان گفت تا « نفت » به حیات خود ادامه می دهد « رانت »  هم وجود خواهد داشت.

نکته حائز اهمیتی که در این میان وجود دارد و مساله اصلی بسیاری از مردم به حساب می آید، طرح این پرسش کلیدی تر است که این « رانت » چگونه توزیع یا سرمایه گذاری شود که حداکثر رفاه را برای جامعه به ارمغان بیاورد؟ برای نیل به هدف نهفته در این سوال  قانون و سنت های سیاسی و ساختار قدرت تعیین کننده خواهند بود. بر این اساس اگر ساخت قدرت بر پایه توزیع « رانت » شکل گرفته باشد یا باید این ساخت خودش را اصلاح کند یا اینکه خود منبع « رانت »  پایان یابد.

نباید فراموش کرد که رانت به معنای مازادهایی است که حاصل فعالیت اقتصادی انسانی نیست بلکه حاصل دخالت عوامل دیگر و غیر انسانی است. بنابراین نفت ، زمین، باران، و نظایر این ها منابع « رانت » به حساب می آیند.

ساده ترین روش توزیع این رانت ها این است که میان مالکان آنها به شکلی کاملا یکسان توزیع شود . به طور مثال پول نفت به شکلی یکسان در میان ملت توزیع شود. اما الزاما این رویکرد کارامدترین روش توزیع « رانت » برای بهره مندی حداکثر رفاه جامعه  نیست. به عبارتی دیگر این کار الزاما رفاه اجتماعی را حداکثر نخواهد کرد. علاوه بر این اگر رفاه بین نسلی را درنظر بگیریم در می یابیم که این روشن اصلا بهینه نخواهد بود.

اما این که چه روشی بهینه است خود نیازمند انجام کار مطالعاتی عظیمی است و بسته به نوع منبع رانت ابعاد این مطالعه گسترده تر خواهد شد. بنابراین در مجموع می توان بر این امر اجماع داشت که رانت باید به نحوی توزیع شود که بیشترین رفاه ممکن را تولید کند ولی این که چه روشی را باید به کار گرفت، بسته به نوع منبع رانت تفاوت دارد و باید روی هر مورد مطالعه خاص انجام شود.

گذشته از منابع کلاسیک رانت که بدان ها اشاره شد، قانون نیز در دوره مدرن خود بدل به یک منبع رانت شده است.  به طور مثال رانت گرفتن یک مجوز برای واردات کالایی خاص یا رانت گرفتن فلان موافقت اصولی برای راه اندازی کارخانه ای خاص  از جمله رانت هایی هستند که وجود دارند و توزیع می شوند. یعنی بالاخره فردی مجوز واردات مثلا شکر را در دوره ممنوعیت واردات اخذ می کند و رانتش را هم خواهد برد. حالا ممکن است این فرد با برقراری رابطه رانت آلود این مجوز را به دست آورده باشد یا در یک مزایده صوری برنده شده باشد. در این شرایط هم بسته به مورد باید بررسی شود تا مشخص شود کدام روش توزیع رانت منجر به حصول بیشترین رفاه برای جامعه می شود.

در هر صورت ممکن است یک روش یگانه برای توزیع عادلانه یا رفاه افزون رانت وجود نداشته باشد اما بی گمان یکی از روش ها در میان بقیه بهینه تر است یعنی رفاه بالاتری تولید خواهد کرد. اما گاه فرهنگ رانتی غالب و شرایط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی رانت زا چنان در دوره باطل افزونه خواهی گرفتار می آیند که هیچ کس به فکر یافتن راه حل نیست.