احمدرضا عطارزاده: قرآن­هایی که اغلب به خط ایرانی نگاشته شده­اند برای سهولت برخورد و قرائت خواننده فارسی زبان، بر اساس رسم الاملاء هستند. در این سالها اما به دلیل رواج خط عثمان طه در جهان اسلام، قرآن با خط ایرانی کمتر مورد توجه بوده است .تاریخ هنر خوشنویسی ایرانی که تاریخی شکوهمند است در زمینه تحریر قرآن، از اقبال کمتری برخوردار بوده است.

گذشته از فعالیت­های دارالقرآن به عنوان متولی نشر قرآنی در کشور، موسسات و اساتیدی هم هستند که بطور مستقل اقدام به تحریر و چاپ قرآن به خط ایرانی کرده­اند. در میان این اقدامات یکی از شاهکارهای به انجام رسیده، قرآنی است به خط استاد بهرام سالکی، قرآنی که به «مصحف ریحانی» شهرت یافته است.

 این قرآن به کوشش انتشارات مبلغان به مرحله چاپ و انتشار رسیده است.در همین راستا گفت‌وگویی با مجید دوخته‌چی‌زاده مدیر انتشارت مبلغان داشته‌ایم که در پی ‌می‌آید.    

از مصحف ریحان که چاپ انتشارات شماست کمی برایمان بگوئید و چه عواملی باعث برجستگی این مصحف نسبت به مصاحف دیگر می شود؟
قرآن ریحان تنها نمونه چاپی قرآن مجید به خط زیبای ریحان در جهان است. این اثر نفیس توسط استاد بهرام سالکی در 8 سال خوشنویسی، تذهیت و بر اساس المصحف کتابت شده است. تذهیب­های یکپارچه اسلیمی، طوماری مرصع با زنجیری سنجاق نشان، ترنجها، شمسه­های متنوع اسلیمی و ختایی، همگی جلوه­ای از شکوه و عظمت هنرهای اسلامی در ایران است.

از ویژگی­های این اثر می­توان به خوانا بودن کلمات و جایگذاری دقیق اعراب، طراحی کتیبه­های متعدد و مجلل برای سوره­ها، شمسه­های متنوع وقف (گل آیه­ها)، سه نوع فهرست با تذهیبات فاخر، تزئینات صفحات استقبال، دعای افتتاح و .... اشاره کرد؛ که تا پیش از مرحله چاپ و صحافی، همه این­ها به دست توانای استاد سالکی انجام شده است و افتخار خدمت به قرآن و چاپ این اثر نفیس و تاریخی به عهده مجموعه  مبلغان بوده است.

برای آشنایی مخاطبان با خط ریحان، تاریخچه مختصری از این نوع خط بفرمائید؟
خوشنویسی ایرانی و عربی همه از دل خط کوفی برآمده است. یکی از زیباترین گونه های خط کوفی که دوازده گونه دارد، خط پیرآموز است که توسط استاد سالکی دوباره احیا شده است.

اما در مورد خط ریحان که مورد نظر ماست، باید بگویم که این خط از قرن چهارم برای مدت شش قرن خط بلامنازع قرآنی محسوب می­شده است و قرآن نویسان معروفی در آثار ماندگار قرآنی خود از این خط بهره برده­اند.

 البته بدلیل کشیدگی­های باشکوه مفردات، عدم سرعت در نگارش قرآن و نیاز به اوراق بزرگ را  موجب می‌گردیده است که همین باعث کند شدن نگارش قرآن توسط نسخه نویسان و خوش نویسان برجسته می‌شده است که در زمان نبود دستگاه­های چاپ این کند شدن سرعت تیراژ، یکی از دلایل منسوخ ماندن این خط شده است و جای خود را به خط نسخ سپرد.

 از قرن یازدهم به بعد به عنوان خط تحریر تفننی در امر کتابت قرآن و ادعیه درآمد. تا در عصر حاضر که استاد سالکی به احیای این خط همت گمارد. البته ایشان علاوه بر هشت سالی که صرف نگارش مصحف ریحان و زنده کردن خط ریحان کردند، حدود دوازده سال نیز به احیای خط پیرآموز مشغول بوده اند که حاصل آن «مصحف عتیق» است.

به جرات و به استناد نظر کارشناسان فن می توان گفت که اثر ایشان برجسته ترین اثر به خط ریحانی است. خط ریحان بنا به دلایل بسیار یکی از بهترین خطوط برای نگارش قرآن و ادعیه است. و تلاش ایشان می تواند فتح بابی باشد برای احیای هنر خوشنویسی و تنوع آن در کتاب الهی و  ادعیه .

بنظر شما یکی بودن رسم الخط در چاپ قرآن در بلاد اسلام پسندیده‌تر است یا همانطور که پیش از این مرسوم بوده، هر منطقه‌ای باید برای خود خط رایجی داشته باشد؟
البته قرآن با رسم الخط­‌های بسیاری در سراسر جهان چاپ و منتشر شده است، و همانطور که فرمودید طبق سنت و با توجه به فرهنگ­های مختلف، رسم الخط‌های متفاوتی نیز وجود دارد، که این خود دلیلی است بر توجه مسلمانان به زیبا نوشتن کلمات حضرت دوست که خود زیباست و زیبایی را دوست می‌دارد.

تنوع در نگارش قرآن، اگر مطابق اصول قرائت انجام شود، کار زیبا و سودمندی است و با توجه به فرهنگ­های متفاوت باعث برقراری ارتباط هر چه بیشتر مردمان هر منطقه با فرهنگ قرانی و کلام خدا می شود.

اساسا در نگارش کلام خدا باید بسیار محتطاط و حساس بود، از مراحل نگارش تا مرحله انتخاب کاغذ و جلد و صحافی و چاپ و همه اینها، باید بهترین موارد و بیشترین دقت را بکار برد، به هر حال کلام الله است. من به هیچ رو مخالف توانمندی­های و زیبایی های خط عثمان طه نیستم که شاهکاری است بی­بدیل در نوع خودش.

اما باید اشاره کنم که برای مخاطب ایرانی و فارسی زبان کمی ثقیل است. چرا که بر اساس رسم المصحف نگاشته شده است و عدم آشنایی نسل امروز و نسل جوان ما با قواعد عربی، باعث بروز مشکلاتی در قرائت می شود.

سابقه طولانی ایرانیان در فن خوشنویسی دلیلی است بر توانایی خوشنویسان ایرانی برای کتابت کلام الله. برای نمونه می توانم به تحریر میرزا احمد نیریزی اشاره کنم که در بلندای هنر خوشنویسی و زیبایی است؛ خط نسخی با ویژگی های منحصر بفرد.

در ادامه تلاش استادانی چون نیریزی به جاست که امروزه از هنر هنرمندان بزرگی چون استاد سالکی در این جهت استفاده کنیم تا هر چه بیشتر جوانان را با فرهنگ قرانی آشنا کنیم.

به عنوان آخرین سوال، چه تلاش‌هایی در این زمینه صورت گرفته است و خود شما در این رابطه چه کارهایی انجام داده اید؟
انتشارات مبلغان با همکاری استاد سالکی اقدام به چاپ قرآنی کرده است با خط نسخ ریحانی، خط نسخی که یکی از برجسته­ ترین و روان‌ترین خط‌های نگارش قرآن است. برای این کار مدت پنج سال وقت صرف شده است. نام این نسخه « مصحف خاتم» است؛ که از ویژگی‌های آن می­توان به چند مورد اشاره کرد: اول اینکه بر اساس رسم الاملاء نگاشته شده است.

دوم آنکه دقت در اعراب گذاری آن بسیار مورد توجه بوده است، و بدلیل اصول خوشنویسی و یا برای رساندن یک آیه به آخر صفحه، اعراب گذاری در هم نرفته است و رعایت فصول کلمات در تمام نسخه یکدست است.

ویژگی سوم این نسخه از لحاظ خط است، خط «مصحف خاتم» خط نسخ ایرانی است، نسخی که در مقایسه با نسخ عثمان طه، از ظرافت و کشیدگی خاصی برخوردار است.

به عنوان ویژگی چهارم، و آنچه هم اکنون به ذهنم می­رسد باید به کم بودن تعداد صفحات آن در مقایسه با نسخه عثمان طه اشاره کنم؛ این مصحف چیزی در حدود چهل و هفت صفحه از نسخه عثمان طه کمتر است.

 با این ویژگی که نه در درشتی کلمات دست کاری شده است و نه کم بودی دارد.صرفا هنر خطاط و صفحه بندی باعث این ویژگی شده است که در یک نگاه کلان می توان گفت که این ویژگی در زمان چاپ انبوه بسیار مهم است. شما فرض کنید قرار باشد یک میلیون از این نسخه چاپ شود، به هر حال ما چهل و هفت میلیون صفحه صرفه جویی خواهیم کرد. 

باید اشاره کنم که برای قرار دادن این نسخه به عنوان نسخه معیار در کشورمان رایزنی­هایی با دارالقران انجام شده است. و امید می رود که با همکاری و توجه عزیزان مسئول به این مهم نائل شویم.

  دانلود