به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در قرآن کریم با آیاتی از سورههای «حج» و «انبیاء» همراه است، آیاتی که در کنار هشدار درباره قیامت، نسخههایی روشن برای زندگی مؤمنانه در سختیها و بحرانها ارائه میدهد.
بنابر روایت فارس، در این آیات، هم سخن از صبر و عبادت در برابر حوادث ناگوار است، هم از کمک به نیازمندان، هم از امید به استجابت دعا و هم از مقاومت در برابر ظلم. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان این آیات را نقشهای جامع برای عبور مؤمنان از بحرانهای فردی و اجتماعی میداند.
هشداری تکاندهنده درباره قیامت
آیه نخست سوره حج با خطابی عمومی آغاز میشود و میفرماید که «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ». تعبیر «زلزلة الساعة» تنها یک لرزش معمولی نیست، بلکه حادثهای عظیم و فراگیر است که تمام نظام دنیا را دگرگون میکند. قرآن با یادآوری این صحنه هولناک میخواهد انسان را از غفلت بیرون بیاورد و او را متوجه مسئولیتهایش در دنیا کند.
به بیان دیگر، یاد قیامت در قرآن صرفاً برای ترساندن نیست، بلکه ابزاری تربیتی است تا انسان رفتار خود را اصلاح کند و بداند که هیچ عملی بدون حساب نخواهد ماند.
قربانی، پلی میان عبادت و عدالت اجتماعی
در آیه ۳۶ سوره حج، قرآن درباره قربانی میفرماید که از گوشت آن به فقیران و نیازمندان نیز بدهید. هدف از قربانی تنها انجام یک مراسم عبادی نیست بلکه قرآن میخواهد این عبادت به کمکرسانی اجتماعی پیوند بخورد. به همین دلیل در آیه تأکید شده که از گوشت قربانی به «فقیران آبرومند» نیز داده شود.
این تعبیر نشان میدهد که اسلام حتی به حفظ کرامت نیازمندان توجه دارد، یعنی کمک به فقرا نباید همراه با تحقیر یا شکستن عزت نفس آنان باشد.
نسخه قرآن برای عبور از بحرانها
آیه ۳۵ سوره حج مؤمنان را چنین توصیف میکند که آنها کسانی هستند که در برابر سختیها صبر میکنند، نماز برپا میدارند و از آنچه خدا به آنان داده انفاق میکنند.
این آیه سه ستون اصلی مقاومت مؤمنانه را معرفی میکند که شامل
۱. صبر در برابر حوادث، یعنی انسان در بحرانها دچار فروپاشی روحی نشود.
۲. نماز، که رابطه قلبی انسان با خدا را تقویت میکند.
۳. انفاق، که جامعه را از فروپاشی اجتماعی حفظ میکند.
صبر بدون ارتباط با خدا دوام نمیآورد و نماز بدون توجه به نیاز مردم، به معنویت واقعی نمیرسد. بنابراین قرآن با کنار هم قرار دادن این سه عنصر، یک نظام کامل برای عبور جامعه مؤمنان از بحرانها ارائه میدهد. حال در شرایط سخت، مانند جنگها یا فشارهای اقتصادی، همین سه عامل میتواند جامعه را حفظ کند، یعنی صبر، ارتباط با خدا و همدلی با مردم.
امید به فرزند، حتی برای زنان نازا
در آیه ۸۹ سوره انبیاء، دعای حضرت زکریا نقل شده است که «رَبِّ لَا تَذَرْنِی فَرْدًا». زکریا در حالی دعا کرد که هم خودش سالخورده بود و هم همسرش نازا، اما امید به رحمت خدا باعث شد از دعا دست نکشد. قرآن با نقل این ماجرا میخواهد به مؤمنان یاد بدهد که هیچ بنبستی در برابر قدرت الهی وجود ندارد.
راز استجابت دعا، سرعت در کار خیر و تواضع
در آیه بعدی، قرآن درباره پیامبران میفرماید که «إِنَّهُمْ کَانُوا یُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ وَیَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا». استجابت دعا تنها با گفتن الفاظ حاصل نمیشود؛ بلکه سبک زندگی انسان نیز در آن مؤثر است. کسانی که در کارهای خیر پیشقدم هستند و با امید و فروتنی از خدا درخواست میکنند، زمینه بیشتری برای اجابت دعا دارند.
خطر دینداری منفعتطلبانه
آیه ۱۱ سوره حج از گروهی سخن میگوید که خدا را تنها برای رسیدن به منافع مادی میپرستند. اگر به آنان نعمتی برسد آرام میشوند، اما اگر گرفتار بلا شوند، به دین پشت میکنند.
این نوع ایمان را «ایمان سطحی» مینامند، ایمانی که ریشه در قلب ندارد. چنین ایمانی با کوچکترین حادثهای فرو میریزد. قرآن با بیان این حقیقت میخواهد مؤمنان را به ایمانی عمیق دعوت کند، ایمانی که حتی در سختیها نیز باقی بماند.
ذکر یونسیه، نسخه نجات در سختترین بحرانها
یکی از مهمترین آیات این جزء، ماجرای حضرت یونس است. قرآن نقل میکند که او در دل تاریکیها چنین دعا کرد که «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ».
این دعا سه حقیقت بزرگ را در خود دارد، اول توحید، «لا اله الا انت» یعنی هیچ پناهگاهی جز خدا نیست. دوم منزه بودن خدا، «سبحانک» یعنی خدا از هر نقصی پاک است و سوم اعتراف به خطای خود یعنی «انی کنت من الظالمین».
همین ترکیب توحید، تسبیح و اعتراف باعث شد که خداوند یونس را از آن بحران عظیم نجات دهد. قرآن بلافاصله بعد از این ماجرا میفرماید که «وَکَذَلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ» یعنی این شیوه نجات تنها مخصوص یونس نیست، بلکه سنت الهی برای نجات مؤمنان است.
بر همین اساس، این ذکر در فرهنگ اسلامی به عنوان «ذکر یونسیه» شناخته شده و علما آن را راهی برای گشایش مشکلات، دفع بلاها و نجات از گرفتاریها دانستهاند.
پیام آیه روشن است، یعنی وقتی مؤمنان در تنگناها، بحرانها یا حتی تهدید دشمنان قرار میگیرند، بازگشت صادقانه به خدا و تکرار این ذکر میتواند زمینه نزول امداد الهی را فراهم کند.
جهاد برای دفاع از مظلومان
در آیه ۳۹ سوره حج، قرآن اجازه جهاد میدهد، اما با یک قید مهم یعنی این جهاد برای کسانی است که به آنان ظلم شده است. این آیه نشان میدهد جنگ در اسلام ماهیتی دفاعی دارد. مسلمانان زمانی اجازه جنگ دارند که مورد تجاوز قرار گرفته باشند. همچنین در ادامه آیه وعده داده شده که خداوند به آنان کمک خواهد کرد.
آیات جزء هفدهم قرآن نشان میدهد که راه نجات جامعه مؤمنان در سختترین شرایط، ترکیبی از ایمان عمیق، صبر، عبادت، کمک به دیگران و بازگشت صادقانه به خداست؛ همان مسیری که قرآن در ماجرای یونس، در توصیه به صبر و نماز و در دعوت به عدالت اجتماعی به روشنی ترسیم کرده است.