به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، از «جریان» و «سیاست خارجی» و «زمانه» و «ثریا» (بهعنوان برنامههای گفتوگومحور)، تا «من ایرانم» و «به وقت ایران» و «میداندار» (بهعنوان برنامههای پربازدید تلوبیون)؛ سازمان صداوسیما کوشید آنتن تلویزیون و رادیو در طول جنگ ۳۹ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران، حداقل در ظاهر آنتنی پروپیمان باشد. هرچند یکدستی حاکم بر اغلب برنامهها؛ چه در زمینه تکرار حضور کارشناسان و تحلیلگران و چه از نظر تعلق اغلب این کارشناسان و تحلیلگران به یک طرز تفکر سیاسی، موجب شنیدن انتقاداتی از این دست بود: «... (موارد مذکور) و دیگر ایرادات وارده به صداوسیما به طرز تفکر مدیران جدیدالولاده آن برمیگردد. مدیرانی که در دوران مدیریت پیمان جبلی بهعنوان رئیس و وحید جلیلی؛ قائممقام او در امور فرهنگی به این سازمان پیوستند. به عبارت دیگر، بخش عمده وضعیت نابسامان کنونی صداوسیما را، میتوان حاصل سپردهشدن ریش و قیچی به دست جبهه پایداری دانست.»
این نکته را امیر دبیریمهر، مدیرعامل موسسه علمی مطالعات و بررسیهای سیاسی و رسانهای اندیشه و قلم در گفتوگو با خبرآنلاین مطرح میکند. او البته ضمن طرح وضعیت و وارد دانستن انتقادات به آن، قضاوت منصفانه را از نظر دور نمیدارد و در قسمت دیگری از این گفتوگو میافزاید: «... در کنداکتور بلندبالای شبکههای صداوسیما برای ایام جنگ، بهعنوان مثال، نمیتوان برنامهای مثل «من ایرانم» را با اجرای محمدرضا شهیدیفرد (به تهیهکنندگی علی زارعان- شبکه نسیم) نادیده گرفت. هرچند باید یک شاخه گل در شورهزار دانستنش و به چندین و چند برنامه دیگر صداوسیما در طول جنگ، بهویژه برنامههای گفتوگو، اشاره کرد که نه تنها، چنین نبودند که مثالهایی نقض برای این برنامه و عملکرد سازندگانش، به حساب میآمدند....»
مستندسازانی که برای ماندن با مردم، از جیب هزینه کردند
در حالی که کیفیت برنامه محمدرضا شهیدیفر؛ بهعنوان یکی از نمونههای استاندارد برنامهسازی، مسئلهای نیست که فقط مورد اشاره امیر دبیریمهر قرار گرفته باشد و کارشناسان و پژوهشگران دیگری هم بودهاند که به آن اشاره کردهاند، «نردبان» را هم میتوان یکی دیگر از این نمونهها دانست. اصغر احمدپور، کارگردان و سردبیر «نردبان» (نگاهی تخصصی به فیلم و عکس مستند و مروری بر آثار ایرانی و خارجی این حوزه) در گفتوگو با خبرآنلاین از چگونگی ساخت این برنامه در روزهای جنگ، از بازخوردهای مثبت جامعه مستندسازان، از چالشهای معیشتی فیلمبردارانی که با هزینه شخصی بیش از ۴۰ روز در میدان ماندند و از ناکافی بودن حمایت نهادها میگوید. او تأکید میکند در شرایط بحران «ظاهر پرزرقوبرق اولویت ندارد و مهم محتواست» و ابراز امیدواری مینماید تجربه «نردبان» به تقویت مستندسازی بحران در کشور منجر شود.
حضور در میدان از همان روزهای نخست
اصغر احمدپور درباره دلیل ورود سریع «نردبان» به موضوع جنگ توضیح داد: «با آغاز شرایط جنگی، همه اعضای گروه احساس کردند باید نقشی در ثبت این وقایع ایفا کنند. از همان روزهای نخست به این فکر بودیم که در این وضعیت چه کاری از دست ما برمیآید. از آنجا که بسیاری از فیلمسازان مستند، عکاسان و فعالان حوزه مستند در میدان حضور داشتند و وقایع را ثبت میکردند، تصمیم گرفتیم فعالیت این افراد را به تصویر بکشیم.»
او افزود که وقایع رخداده پیوند مستقیمی با سینمای مستند داشت؛ چه از منظر موضوعی و چه از حیث ثبت و روایت. به گفته احمدپور، تلویزیون در آن زمان مخاطبان بیشتری پیدا کرده بود و «نردبان» بهترین بستر برای انعکاس فعالیتهای مستندسازان میدانی محسوب میشد.
هدف: پاسخ به «چه باید کرد؟» و الهامبخشی
کارگردان «نردبان» درباره هدف اصلی برنامه بیان کرد: «در روزهای نخست جنگ، سوال مشترک بسیاری از افراد این بود که «چه باید کرد؟» ما میخواستیم فعالیت کسانی را که در میدان حضور داشتند به دیگران نشان دهیم. همین موضوع میتوانست الهامبخش سایر فیلمسازان مستند باشد.»
به گفته او، در ابتدا سراغ مستندسازانی رفتند که تخریبها و آوارها را ثبت میکردند، اما به مرور سبد مهمانان را متنوعتر کردند: از کسانی که با تصاویر آرشیوی کار میکردند تا افرادی که روایتهای متفاوتی از زندگی روزمره در روزهای جنگ ارائه میدادند. حتی برخی مهمانان هنوز اثری تولید نکرده بودند، اما ایدهها و پیشنهادهای ارزشمندی برای آن روزها داشتند.
بازخورد مثبت جامعه مستند
احمدپور با اشاره به بازخوردها گفت: «ما سامانه دقیقی برای سنجش بازخورد نداریم، اما واکنش اهالی سینمای مستند مثبت بود. از همان روزهای نخست پخش، فیلمسازان و فعالان این حوزه پیشنهادهایی ارائه میکردند و افراد جدیدی را برای حضور در برنامه معرفی میکردند. همین ارتباط مستمر نشان میداد برنامه در جامعه هدف خود اثرگذار بوده است.»
البته او تأکید کرد که در شرایط جنگی نمیتوان میزان دقیق مخاطبان را ارزیابی کرد، چرا که اولویت بسیاری از مردم پیگیری اخبار بود.
استراتژی تولید: سرعت، سادگی و محتوا
احمدپور درباره استراتژی تولید در شرایط جنگی گفت: «اصل اساسی ما سرعت عمل همراه با احتیاط بود. تلاش کردیم در کوتاهترین زمان، بیشترین خروجی را داشته باشیم و ترددها را به حداقل برسانیم. به دلیل شرایط، استودیوی همیشگی در اختیار نبود و ناچار شدیم محل ضبط را تغییر دهیم. این کار را دشوارتر کرد، اما به یک جمعبندی مهم رسیدیم: در شرایط جنگ، ظاهر پرزرقوبرق و تولید پرهزینه اولویت ندارد؛ مهمترین مسئله محتواست.»
او به برنامههای دوران دفاع مقدس اشاره کرد و افزود: «آنها هم برنامههایی ساده اما تاثیرگذار داشتند، بدون زرقوبرق اضافه. ما هم سعی کردیم با همین رویکرد پیش برویم.»
چالش معیشتی مستندسازان؛ خودگذشتگی قابل تحسین
احمدپور که از نزدیک با مستندسازان در ارتباط بود، وضعیت معیشتی آنان را بزرگترین مشکل دانست: «بسیاری از آنها با هزینه شخصی وارد میدان شدند. برخی از دوستان بیش از ۳۰ یا ۴۰ روز مشغول فیلمبرداری بودند بدون اینکه درآمدی داشته باشند. این میزان خودگذشتگی، دوری از خانواده و تحمل فشارهای اقتصادی واقعاً قابل تحسین است. در شرایطی که اقتصاد کشور ثبات ندارد، چنین حضوری ارزش مضاعفی پیدا میکند.»
حمایتهای نهادی: کافی نبود
کارگردان «نردبان» در پاسخ به این سوال که آیا حمایتهای نهادی کافی بود، صریح گفت: «حمایتها میتوانست بسیار بیشتر باشد. برخی مجموعهها مثل حوزه هنری، اوج و مرکز گسترش همکاری مناسبی در صدور معرفینامه و فراهم کردن شرایط همراهی داشتند، اما انتظار میرفت سایر نهادها نیز حمایت گستردهتری داشته باشند. حتی در مواردی، برخی فیلمسازان برای دریافت سادهترین امکانات یا معرفینامه با دشواری مواجه بودند.»
ثبت فوری یا تولید با تأمل؟ هر دو ضروری است
احمدپور درباره اولویتبندی میان ثبت فوری و تولید اثر عمیق گفت: «هر دو رویکرد ضروری است. ابتدا باید تصاویر و اسناد ثبت شوند. بدون ثبت اولیه، امکان تولید آثار ماندگار وجود ندارد. پس از آن، گروههای دیگر میتوانند با استفاده از همین راشها، آثار عمیقتر و تحلیلیتری تولید کنند. نمونههای موفقی از این همکاری را در همین دوره شاهد بودیم.»
بزرگترین دستاورد: آگاهیبخشی درباره سختیهای میدان
کارگردان «نردبان» در پایان مهمترین دستاورد ویژهبرنامه را تنوع مهمانان دانست و گفت: «از فیلمسازان مستند و عکاسان گرفته تا صداگذاران و پژوهشگران، هر یک زاویهای تازه به ما ارائه کردند. بسیاری از مخاطبان پس از تماشای برنامه تازه متوجه شدند که عکاسان و فیلمسازان مستند در میدان چه سختیهایی را تحمل میکنند. این آگاهیبخشی، برای ما ارزشمندترین نتیجه بود.»
او در پایان تأکید کرد: «حضور فیلمسازان مستند در روزهای جنگ، حضوری موثر، پررنگ و الهامبخش بود. «نردبان» تنها تلاش کرد این حضور را به تصویر بکشد و روایتگر بخشی از این تلاشها باشد. امیدوارم این تجربه به تقویت هرچه بیشتر مستندسازی بحران در کشور منجر شود.»
۵۹۵۹