غزال زیاری- در دنیای معاصر، اینترنت دیگر صرفاً یک ابزار ارتباطی یا وسیلهای برای سرگرمی نیست، بلکه بهعنوان یک زیرساخت حیاتی برای عملکرد شناختی، عاطفی و اقتصادی انسان مدرن عمل میکند.
وقتی این پیوند ساختاری بهطور ناگهانی و قهری قطع میشود، پدیدهای شکل میگیرد که پژوهشگران آن را «استرس انزوای دیجیتال» یا «اضطراب قطع اتصال» مینامند.
این وضعیت فراتر از یک اختلال ساده در زندگی روزمره است و بهعنوان یک بحران روانی عمیق توصیف میشود که ممکن است منجر به بروز علائم افسردگی حاد، اضطراب فراگیر و تروماهای جمعی پایدار شود.
روانشناختی استرس انزوای دیجیتال
استرس ناشی از دوری از فضای دیجیتال در جوامعی که «با فرهنگ همیشه متصل» عجین شدهاند، شباهتهای زیادی به اعتیاد به مواد مخدر دارد. طبق گزارشهای علمی منتشر شده منابع معتبر پژوهشی، قطع ناگهانی دسترسی به اینترنت، منجر به بروز واکنشهای بیولوژیکی و روانی میشود که در آن فرد حس میکند که بخشی از هویت یا تواناییهای عملکردیاش را از دست داده است.
برای درک عمق استرس انزوای دیجیتال، باید به محرکهای دلبستگی انسان به اینترنت توجه کرد. مدل ACE توضیح میدهد که چرا افراد در فضای مجازی به دنبال آرامش میگردند. وقتی این مسیر فرار توسط «کلید قطعکننده» مسدود میشود، فرد با واقعیتی دردناک و بدون مکانیسم دفاعی همیشگیاش روبرو میگردد که منجر به تحریکپذیری شدید، حالت تدافعی و ناتوانی در تنظیم هیجاناتش خواهد شد.
در مطالعهای که در بریتانیا انجام شده، مشخص شد که «نوموفوبیا» یعنی ترس از نبودن تلفن همراه، در میان ۶۶ درصد از کاربران مشاهده شده است. این اضطراب در زمان قطع کامل اینترنت به یک «فشار دیجیتال» تبدیل میشود که با کاهش توانایی تفکر تحلیلی و افزایش احساس درماندگی همراه است.
در یکی از مقالات منتشر شده، قطع اینترنت به «درد عضو خیالی (Phantom limb pain) در مجروحان جنگی» تشبیه شده است. طبق اعلام دانشجویانی که در محیطهای آزمایشی از فناوری دور شدهاند، به طور ناخودآگاه به سمت جیبهای خود میروند یا لرزشهای خیالی تلفن همراه را حس میکنند.
این عادت عصبی باعث میشود که حتی با آگاهی از قطع بودن شبکه، مغز همچنان برای دریافت موج دوپامین ناشی از تعامل دیجیتال تلاش کرده و در صورت شکست، فرد دچار سرخوردگی و خشم عمیق میشود.
پیامدهای قطع اینترنت برای گروههای مختلف
استرس انزوای دیجیتال در این روزها بر اقشار و گروههای مختلف به عناوین مختلفی بازتاب پیدا کرده و اثر گذاشته است.
ایرانیان خارج از کشور
نکته جالب اینجاست که این استرس تنها مربوط به مردم ساکن در ایران نیست و مرزهای جغرافیایی را درنوردیده و جامعه ایرانیان در کشورهای دیگر را هم تحت تأثیر قرار داده است.
عدم دسترسی به اعضای خانواده ساکن ایران، منجر به بیخوابی و اضطراب در میان ایرانیان خارج از کشور شده و به گفته روانشناسان، فراتر از ظرفیت طراحی شده روان انسان است.
محصلان و دانشجویان
انسداد اینترنت تاثیرات مخربی بر نهادهای آموزشی و توسعه شناختی جوانان دارد. طبق گزارش منتشره در تایمز، قطع جریان اطلاعات در زمانهای حساسی مثل فصل امتحانات، نوعی «سایکوز تحصیلی» ایجاد میکند که با ترس از شکست و نابودی آینده گره خورده است.
به نحوی میتوان گفت که قطع کردن اینترنت حتی به بهانه جلوگیری از تقلب در امتحانات، نتیجه واقعی جهش در سطح اضطراب دانشجویان و اختلال در عملکردهای شناختی است. در این شرایط دانشجویانی که برای تحقیق و هماهنگی به اینترنت متکی هستند، ناگهان خود را در بنبست اطلاعاتی میبینند که منجر به احساس ناتوانی و استرس مفرط میشود. این مانع تحصیلی، مشکل آموزشی نیست، بلکه یک حمله روانشناختی است که ممکن است منجر به سرخوردگی بلندمدت شود.
فرسایش شناختی و بار اضافی اطلاعات
انزوای دیجیتال طولانیمدت، زمانی که با دورههای کوتاهی از اتصال مجدد همراه میشود، به تکنواسترس و کاهش مهارتهای تفکر انتقادی دامن میزند. تحقیقات نشان میدهد که استفاده بیش از حد از اینترنت ممکن است به رشد شناختی کودکان آسیب برساند، اما حذف قهری این ابزارها نه تنها این اثر را معکوس نمیکند، بلکه لایهای از تروما و انزوای اجتماعی را به آن میافزاید.
مطالعهای در مورد فشار «همیشه آنلاین بودن» در مقابل «قطع اجباری» نشان داد که فشار برای پاسخگویی فوری، حالتی از استرس مزمن با درجه پایین ایجاد میکند. وقتی اتصال قطع میشود، این استرس از بین نمیرود، بلکه به «ترس از دست دادن» و ناتوانی در تمرکز بر وظایف روزمره تبدیل میشود.
طبقهبندی سطوح استرس
نظرسنجی از بیش از ۲ هزار شرکتکننده در بنگلادش نشان داد که سطوح استرس از حداقل تا حد بسیار شدید متغیر بود، که بخش قابل توجهی در دسته «بسیار شدید» در طول دوره قطع اینترنت قرار داشتند. استفاده از مدلهای ماشین بردار پشتیبان (SVM) و تقویت گرادیان شدید (XGBoost) به دقت بالایی (تا ۹۹.۴۹ درصد) در پیشبینی شدت افسردگی و اضطراب بر اساس پاسخهای رفتاری و عاطفی ثبت شده در زمان انسداد دست یافت.
این یافتهها بر نیاز مبرم به شناسایی زودهنگام و مداخلات ساختاریافته سلامت روان تاکید میکنند. بیش از ۷۵ درصد از افراد در کشورهای کمدرآمد و متوسط از مراقبتهای بهداشت روان مناسب برخوردار نیستند و ترس از دست دادن شغل یا پیوندهای اجتماعی در طول قطع اینترنت، این شکاف درمانی را تشدید میکند.
مقابله با آسیبهای روانی ناشی از این استرس
طبق توصیه متخصصان سلامت روان، کسانی که استرس انزوای دیجیتال را تجربه میکنند، باید تمرکزشان را از «سمزدایی دیجیتال» به «انضباط دیجیتال» تغییر دهند. از جمله راهکارهای توصیه شده میتوان به این موارد اشاره کرد:
- ایجاد مرزها: ایجاد مرزها و مناطق بدون تکنولوژی و اختصاص زمانهای خاص برای مصرف اخبار میتواند به جلوگیری از وضعیت «همیشه در دسترس بودن» که به اضطراب مزمن کمک میکند، کمک نماید.
- ذهنآگاهی و آرامش: تنفس عمیق، آرامسازی تدریجی عضلانی یا مدیتیشن به تنظیم مجدد سیستم عصبی و مدیریت جهشهای فیزیولوژیکی استرس کمک میکند.
- ارتباط در دنیای واقعی: اولویت دادن به تعاملات چهرهبهچهره و ورزش بدنی به عنوان پادزهری برای اضطراب دیجیتال عمل میکند و اندورفین و اکسیتوسین آزاد میکند که با احساس تنهایی مقابله مینماید.
۲۲۷۲۲۷