به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
در روایتی آمده است: امام سجاد علیه السلام در شب آخر ماه رمضان چنان از فراق و دوری ماه رمضان می نالید که گویی مادری فرزند دلبند خود را از دست داده است. از چه چیزی ناراحت و غمگین بودند؟
پاسخ:
ماه رمضان در فرهنگ اسلامی ماهی سرشار از رحمت و مغفرت و فرصتی ویژه برای تقرب به خداوند دانسته شده است و در سخنان و دعاهای امام سجاد علیهالسلام نیز جایگاهی بسیار برجسته دارد. نقل شده است که آن حضرت در شب آخر ماه رمضان از فراق این ماه چنان مینالیدند که گویی مادری فرزند خود را از دست داده است. در این نوشتار ابتدا این نقل و میزان اعتبار آن بررسی میشود و سپس با تکیه بر روایات و بهویژه دعای وداع با ماه رمضان در صحیفه سجادیه، علت اندوه امام سجاد علیهالسلام در پایان این ماه تبیین خواهد شد.
الف: ناراحتی امام سجاد علیهالسلام بر فراق رمضان
در برخی نقلها گفته شده است که امام سجاد علیهالسلام در شب آخر ماه رمضان آنچنان از فراق این ماه مینالیدند که گویا مادری فرزند عزیز خود را از دست داده است. امّا با جستوجوی انجام شده در منابع روایی، روایتی که دقیقاً با این تعبیر چنین مطلبی را نقل کرده باشد یافت نشد. بااینحال، شواهد و روایات متعددی وجود دارد که نشان میدهد ماه رمضان برای امام سجاد علیهالسلام جایگاه بسیار ویژهای داشته و پایان آن برای ایشان همراه با اندوه و حسرت بوده است.
نخست باید توجه داشت که حال و رفتار امام سجاد علیهالسلام در ماه رمضان با دیگر ایام سال تفاوت داشت و ایشان حال معنوی خاصی پیدا میکردند. در روایتی آمده است:
کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع إِذَا کَانَ شَهْرُ رَمَضَانَ لَم یَتَکَلَّمْ إِلَّا بِالدُّعَاءِ وَ التَّسْبِیحِ وَ الِاسْتِغْفَارِ وَ التَّکْبِیرِ فَإِذَا أَفْطَرَ قَالَ اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ أَنْ تَفْعَلَ فَعَلْتَ. (1)
امام سجاد علیهالسلام هنگامیکه ماه رمضان فرا میرسید، جز به دعا و تسبیح و استغفار و تکبیر سخن نمیگفتند و هنگام افطار میفرمودند: «خدایا! اگر بخواهی (مرا ببخشی)، میتوانی چنین کنی.»
همچنین در برخی روایات آمده است که ایشان در ماه رمضان با خدمتکاران خود نیز با مهربانی بیشتری رفتار میکردند. امام در این ماه آنان را به خاطر خطاها تنبیه نمیکردند، بلکه خطاهای آنان را یادداشت میکردند و در پایان ماه رمضان همه را میبخشیدند. (2)
این رفتار نشان میدهد که ماه رمضان برای امام سجاد علیهالسلام زمانی برای تمرین بخشش، رحمت و بازگشت بهسوی خدا بوده است.
در روایات و دعاهای نقل شده از ایشان نیز این معنا بهخوبی دیده میشود. امام سجاد علیهالسلام ماه رمضان را ماه توبه، بازگشت و طلب آمرزش میدانستند. در دعایی که از ایشان نقل شده آمده است:
اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا شَهْرُ رَمَضَانَ وَ هَذَا شَهْرُ الصِّیَامِ وَ هَذَا شَهْرُ الْإِنَابَهِ وَ هَذَا شَهْرُ التَّوْبَهِ وَ هَذَا شَهْرُ الْمَغْفِرَهِ وَ الرَّحْمَهِ وَ هَذَا شَهْرُ الْعِتْقِ مِنَ النَّارِ وَ الْفَوْزِ بِالْجَنَّه. (3)
خداوندا، این ماه رمضان است؛ این ماه روزهداری است؛ این ماه بازگشت بهسوی توست؛ این ماه توبه است؛ این ماه آمرزش و رحمت است؛ و این ماه رهایی از آتش (دوزخ) و رسیدن به بهشت است.
بنابراین روشن میشود که ماه رمضان برای امام سجاد علیهالسلام ماهی معمولی نبود، بلکه زمانی سرشار از عبادت، دعا، توبه و توجه ویژه به خداوند به شمار میرفت.
اصولاً امام سجاد علیهالسلام به دعا و نیایش شناخته میشوند. ایشان برای ماه رمضان دعاهای متعددی دارند که برخی از آنها بسیار مشهور است؛ مانند دعای ابوحمزه ثمالی، دعای رؤیت هلال ماه رمضان، دعای ورود به ماه رمضان و نیز دعای وداع با این ماه. مطالعه این دعاها نشان میدهد که امام سجاد علیهالسلام نسبت به پایان یافتن ماه رمضان احساس اندوه داشتند.
اوج این حالت را میتوان در دعای وداع با ماه رمضان مشاهده کرد؛ دعایی که در آن امام با بیانی بسیار سوزناک با این ماه خداحافظی میکنند. ازاینرو، احتمال دارد تعبیری که درباره گریه و ناله امام در فراق ماه رمضان نقل میشود، درواقع برگرفته از همین حالت عاطفی و معنوی ایشان در دعای وداع با ماه رمضان باشد. در این دعا میتوان علتهایی را برای ناراحتی و اندوه امام از پایان ماه رمضان به دست آورد که در بخش بعدی به آنها پرداخته خواهد شد.
ب: علل اندوه امام سجاد علیهالسلام در وداع ماه رمضان
در دعای چهلوپنجم صحیفه سجادیه، امام سجاد علیهالسلام هنگام خداحافظی با ماه رمضان، سخنانی بسیار عاطفی و پر معنا دارد؛ از لحن و مضمون این دعا میتوان علتهایی را برای اندوه و تأثر امام از پایان ماه رمضان دریافت. (4) چند مورد از این علل را میتوان چنین توضیح داد:
۱. وداع با مهمان بزرگ الهی
در این دعا، امام سجاد علیهالسلام ماه رمضان را نه یک زمان ساده و گذرا، بلکه همچون «مهمانی عزیز» معرفی میکند؛ مهمانی که آمدنش سرشار از برکت و رفتنش سخت و دردناک است. ایشان میفرماید:
ثُمَّ قَدْ فَارَقَنَا عِنْدَ تَمَامِ وَقْتِهِ، وَ انْقِطَاعِ مُدَّتِهِ، وَ وَفَاءِ عَدَدِهِ. فَنَحْنُ مُوَدِّعُوهُ وِدَاعَ مَنْ عَزَّ فِرَاقُهُ عَلَیْنَا، وَ غَمَّنَا وَ أَوْحَشَنَا انْصِرَافُهُ عَنَّا.
اکنون این ماه، پس از آنکه زمانش کامل شد و مدت آن به پایان رسید و شمار روزهایش تمام گردید، از ما جدا شده است. پس ما با آن وداع میکنیم؛ وداعِ کسی که جداییاش بر ما سخت و سنگین است و رفتنش ما را اندوهگین و تنها ساخته است.
در ادامه نیز با جملاتی پر از مهر و احترام این ماه را خطاب قرار میدهد:
السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا شَهْرَ اللَّهِ الْأَکْبَرَ، وَ یَا عِیدَ أَوْلِیَائِهِ. السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَکْرَمَ مَصْحُوبٍ مِنَ الْأَوْقَات.
درود بر تو ای بزرگترین ماهِ خدا، و ای عید دوستان و اولیای او! درود بر تو ای بزرگوارترین همراه از میان زمانها!
در نگاه امام، رمضان بزرگترین و کریمترین همراه زمانهاست؛ پس طبیعی است که دلهای مؤمنان از رفتن چنین مهمانی، آکنده از اندوه شود.
۲. پایان یافتن فرصت بینظیر قرب و رشد معنوی
امام سجاد علیهالسلام در ابتدای دعا، ویژگیهای مخصوص این ماه را یاد میکند؛ امتیازاتی که آن را از همه ماههای دیگر جدا کرده است:
شَهْرَ رَمَضَانَ الَّذِی اخْتَصَصْتَهُ مِنْ سَائِرِ الشُّهُور وَ تَخَیَّرْتَهُ مِنْ جَمِیعِ الْأَزْمِنَهِ وَ الدُّهُورِ، وَ آثَرْتَهُ عَلَی کُلِّ أَوْقَاتِ السَّنَهِ بِمَا أَنْزَلْتَ فِیهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَ النُّورِ، وَ ضَاعَفْتَ فِیهِ مِنَ الْإِیمَانِ، وَ فَرَضْتَ فِیهِ مِنَ الصِّیَامِ، وَ رَغَّبْتَ فِیهِ مِنَ الْقِیَامِ، وَ أَجْلَلْتَ فِیهِ مِنْ لَیْلَهِ الْقَدْرِ الَّتِی هِیَ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ.
ماه رمضان، همان ماهی که آن را از میان همهی ماهها برگزیدی، و از همهی زمانها و دورانها انتخابش کردی، و بر همهی اوقات سال برتریاش دادی، به سبب آنچه در آن از قرآن و نور نازل کردی، و در آن ایمان را دوچندان ساختی، و روزه را در آن واجب نمودی، و مردم را به شبزندهداری در آن تشویق کردی، و شب قدر را در آن بزرگ داشتی؛ شبی که بهتر از هزار ماه است.
این ویژگیها نشان میدهد ماه رمضان زمانی استثنایی برای نزدیکی به خدا و تزکیهی روح است؛ ماهی که درهای رحمت و شناخت الهی گشودهتر میشود. پایان این ماه یعنی پایان یکی از بزرگترین دورههای تربیت و تقرب، و همین احساس از دست دادنِ این فرصت، اندوه امام را توضیح میدهد.
۳. از دست رفتن فضای معنوی و پاککنندهی رمضان
امام در بخش دیگری از دعا به اثری که این ماه بر جان انسان دارد اشاره میکند:
السَّلَامُ عَلَیْکَ مِنْ مُجَاوِرٍ رَقَّتْ فِیهِ الْقُلُوبُ، وَ قَلَّتْ فِیهِ الذُّنُوبُ.
درود بر تو؛ از سوی همسایهای که در تو دلها نرم شد و گناهان در تو کاهش یافت.
سپس میفرماید:
السَّلَامُ عَلَیْکَ مِنْ نَاصِرٍ أَعَانَ عَلَی الشَّیْطَانِ، وَ صَاحِبٍ سَهَّلَ سُبُلَ الْإِحْسَان.
درود بر تو؛ از سوی یاوری که بر شیطان کمک میکرد و همراهی که راههای نیکی و احسان را آسان میساخت.
بنابراین، رمضان محیطی فراهم میکند که در آن انسان بهراحتی میتواند تربیت شود، گناه را کنار بگذارد و دل را به نور خدا نزدیک کند. تمام شدن چنین فضای معنوی و تربیتی، طبعاً برای دلهای بیدار و عاشق الهی سخت است؛ و این خود یکی از علتهای غم امام است.
۴. محروم شدن از برکات گسترده ماه رمضان
در جایجای دعا، امام به الطاف بیپایان این ماه اشاره میکند و از برکات آن با محبت یاد میکند. میفرماید:
السَّلَامُ عَلَیْکَ مَا أَکْثَرَ عُتَقَاءَ اللَّهِ فِیک.
درود بر تو؛ چه بسیار بندگانی که در تو خداوند آنان را آزاد کرد (از آتش دوزخ).
السَّلَامُ عَلَیْکَ کَمْ مِنْ سُوءٍ صُرِفَ بِکَ عَنَّا، وَ کَمْ مِنْ خَیْرٍ أُفِیضَ بِکَ عَلَیْنَا.
درود بر تو؛ چه بسیار بدیها که به برکت تو از ما دور شد، و چه بسیار خیرها که بهوسیله تو بر ما فرو ریخت.
در ضمن، امام علیهالسلام یاد میکند از شب قدر و میفرماید:
السَّلَامُ عَلَیْکَ وَ عَلَی لَیْلَهِ الْقَدْرِ الَّتِی هِیَ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْر
درود بر تو و بر شب قدر که از هزار ماه برتر است.
بنابراین، ماه رمضان مجموعهای از رحمت، مغفرت، آزادی از دوزخ و نزول خیر است؛ پایانش یعنی بسته شدن این در رحمت گسترده، و همین احساس محرومیت از الطاف الهی، اندوهبار است.
۵. حسرت کوتاهی در بهرهبرداری از این ماه
در بخش قبل، گوشهای از رویکرد معنوی امام سجاد علیهالسلام با این ماه مبارک بیان شد. بااینحال، ایشان، در دعایش با نهایت فروتنی به نقص خود در بهرهگیری از این ماه اعتراف میکند:
قَدْ تَوَلَّیْنَا بِتَوْفِیقِکَ صِیَامَهُ وَ قِیَامَهُ عَلَی تَقْصِیر وَ أَدَّیْنَا فِیهِ قَلِیلًا مِنْ کَثِیرٍ.
یعنی با عنایت تو روزه و عبادت این ماه را انجام دادیم، اما همراه با کوتاهی و ما تنها اندکی از وظایف فراوان آن را بهجا آوردیم.
این بیان پر از تواضع نشان میدهد که امام علیهالسلام، با همهی عبادتهایش، هنوز احساس میکرده از اندازهی شکر و بندگی لازم در این ماه عقب مانده است؛ و این حسرتِ ناتوانی در بهرهگیری کامل نیز سبب اندوه ایشان بوده است.
۶. نگرانی از باقیماندن گناهان
در پایان دعا، امام از احتمال آلودگی به گناه در طول ماه سخن میگوید و از خدا طلب بخشش میکند:
اللَّهُمَّ وَ مَا أَلْمَمْنَا بِهِ فِی شَهْرِنَا هَذَا مِنْ لَمَمٍ أَوْ إِثْمٍ، أَوْ وَاقَعْنَا فِیهِ مِنْ ذَنْبٍ، وَ اکْتَسَبْنَا فِیهِ مِنْ خَطِیئَهٍ عَلَی تَعَمُّدٍ مِنَّا، أَوْ عَلَی نِسْیَانٍ ظَلَمْنَا فِیهِ أَنْفُسَنَا، أَوِ انْتَهَکْنَا بِهِ حُرْمَهً مِنْ غَیْرِنَا، فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اسْتُرْنَا بِسِتْرِکَ، وَ اعْفُ عَنَّا بِعَفْوِک.
خدایا! هر لغزش یا گناهی که در این ماه ما به آن نزدیک شدیم، یا هر خطایی که در آن مرتکب شدیم، و هر گناهی که در آن به دست آوردیم چه از روی عمد و چه از روی فراموشی، که در آن به خود ستم کردیم یا حرمت کسی را شکستیم، پس بر محمد و خاندان او درود فرست، و ما را با پوشش خود بپوشان، و با عفو خویش از ما درگذر.
این نشان میدهد که امام از فراق ماه رمضان تنها اندوهناک نیست، بلکه نگران است نکند انسان، باوجود چنین فرصتی عظیم، هنوز از آلودگیهای روحی پاک نشده و فیض کامل نبرده باشد.
درمجموع، دعای وداع امام سجاد علیهالسلام تصویری زنده از عشق و دلبستگی او به ماه رمضان است؛ ماهی که فرصتی برای پاکی، رشد و تقرب الهی فراهم میکرد. پس فراق چنین ایامی طبیعی است که برای آن حضرت چنان جدایی از عزیزترین محبوبها سخت و غمانگیز باشد.
نتیجه:
بررسی منابع روایی نشان داد که نقل مشهور درباره گریه و ناله امام سجاد علیهالسلام در فراق ماه رمضان با آن تعبیر خاص بهصورت مستقیم در روایات یافت نشد؛ بااینحال، مجموعه روایات درباره سیره آن حضرت در ماه رمضان و بهویژه مضامین دعای وداع در صحیفه سجادیه بهخوبی نشان میدهد که پایان این ماه برای امام سجاد علیهالسلام همراه با اندوه و حسرت بوده است. درواقع این اندوه برخاسته از شناخت عمیق ایشان نسبت به عظمت ماه رمضان، فرصت بینظیر تقرب به خدا، فضای معنوی این ماه و نگرانی از کوتاهی در بهرهگیری کامل از آن است. بنابراین، حالت تأثر امام سجاد علیهالسلام در وداع با رمضان، بیانگر نگاه عاشقانه و عارفانه آن حضرت به این ماه مبارک و اهمیت فوقالعاده آن در سیر معنوی انسان است.
پینوشت ها:
1- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفاری علی اکبر و آخوندی، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج4، ص 89، ح 8.
2- ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل أبی طالب علیهم السلام، محقق / مصحح: ندارد، قم: علامه، 1379 ق، ج4، ص 158.
3- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفاری علی اکبر و آخوندی، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج4، ص 75، ح 7.
4- علی بن الحسین، امام چهارم علیهالسلام، الصحیفه السجادیه، محقق / مصحح: ندارد، قم: دفتر نشر الهادی، 1376 ش، ص 198.