به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در دنیای پیچیده امروز، گاه واژه «جهاد» چنان در غبار تحریفها و سوءبرداشتها پیچیده میشود که گویی اسلام آیینی تهاجمی و جنگافروز معرفی میگردد. غافل از اینکه قرآن کریم، این کتاب هدایت، مرزهای روشنی میان «دفاع مشروع» و «تجاوزگری» ترسیم کرده و پیروزی حقیقی را از آنِ مدافعان مظلومی میداند که دست به ابتکار جنگ نمیزنند، بلکه در برابر تهاجم، قامت استوار میکنند.
تبیین جهاد دفاعی
۱. اصل طلایی «لا تعتدوا»
نقطه عطف این نگاه، آیه ۱۹۰ سوره بقره است؛ آیهای که به صراحت، چارچوب جنگ در اسلام را تعریف میکند:
«وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ»
«با کسانی که با شما میجنگند در راه خدا پیکار کنید و از حد تجاوز ننمایید که خداوند تجاوزکاران را دوست نمیدارد.» (۱)
بنابر روایت ابنا، این آیه، یک قاعده طلایی را بنیان مینهد: جنگیدن تنها در برابر کسی مجاز است که آغازگر جنگ باشد. از سوی دیگر، هرگونه تعدی و تجاوز، حتی در میدان نبرد، از نظر الهی ناپسند و محبوب پروردگار نیست. واژه «لا تعتدوا» خط قرمزی است که مسلمان را از تبدیل شدن به مهاجم بازمیدارد. در این نگاه، پیروزی زمانی ارزشمند است که در مسیر دفاع از حق و در برابر متجاوز به دست آید، نه با آغاز ستمی تازه.
۲. سنت قصاص؛ مرز عدالت و تجاوز
تأکید قرآن بر عدالت حتی در برابر دشمنان دارد. این آیه ضمن اشاره به حرمت ماههای حرام و احترام به اماکن مقدس، معیار رفتار برابر را ترسیم میکند:
«فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ»
«پس هر کس به شما تجاوز کرد، همانند آن بر او تجاوز کنید.»(۲)
در اینجا «اعتداء به مثل» در این آیه، به معنای پاسخ در چارچوب دفاع و بدون فراتر رفتن از حد است. این آیه، منطق «مقاومت متناسب» را به مسلمانان میآموزد؛ نه آغازگر تجاوز باشند و نه در مقام دفاع، از دایره عدالت خارج شوند. چنین رویکردی، جنگ را به ابزاری برای تعدی و قدرتنمایی بدل نمیکند، بلکه آن را در محدوده دفاع از کیان و جان حفظ مینماید.
(ملت ما به برکت عمل به اسلام ناب محمّدی (ص) در صحنهی جهاد سیاسی نیز مانند صحنهی جهاد نظامی، از انسجام و ابتکار و نظم و قاعدهی درست برخوردار است.)(۳)
۳.نخستین پروانه دفاع
نکته قابل تأمل دیگر آنکه قرآن کریم نخستین بار نه برای حمله، که برای دفاع در برابر تهاجم، اجازه جنگ را صادر کرد.خداوند در باب جهاد می فرماید:
«أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ»
«به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، رخصت جهاد داده شده است، چرا که مورد ستم قرار گرفتهاند و البته خداوند بر یاری آنان تواناست.» (۴)
در این آیه، واژه «یُقاتَلون» (جنگ بر آنان تحمیل شده) به روشنی نشان میدهد که آغازگر جنگ، طرف مقابل است و مؤمنان در مقام دفاع برمیآیند. خداوند در ادامه میفرماید که یاری او شامل حال این مدافعان مظلوم خواهد شد. بنابراین، وعده الهی به پیروزی، به دفاع مشروع گره خورده است، نه به جنگافروزی.
۴. روایات معصومان؛ تأکید بر کراهت آغاز جنگ
این آموزه قرآنی در سیره و کلام معصومان نیز بازتاب گسترده دارد. پیامبر اکرم (ص) که خود در میدانهای دفاعی حضور یافت، هرگز آغازگر جنگی نبود. روایات متعددی بر کراهت ابتدا به جنگ تأکید دارند. از جمله:
۱. نهی از آرزوی رویارویی با دشمن
رسول خدا (ص) فرمودند:
لا تَتَمَنَّوا لِقاءَ العَدُوِّ ، و سَلُوا اللّه َ العافِیَةَ ، فإذا لَقِیتُموهُم فَاثبتُوا وَ اذکُروا اللّه َ کَثیرا، فَإن أجلَبوا و صَیَّحوا فَعَلَیکُم بِالصَّمتِ .(۵)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : آرزوی رویارویی با دشمن را نکنید و از خداوند عافیت مسألت کنید. اما هر گاه با دشمنان رو در رو شدید پایداری ورزید و خدا را بسیار یاد کنید و اگر دشمنان جار و جنجال و فریاد سر دادند، شما سکوت اختیار کنید.
این حدیث به وضوح نشان میدهد که فرهنگ اسلامی بر پایه صلح و پرهیز از جنگ استوار است و تنها در مواجهه اجباری با متجاوز، صبر و پایداری توصیه میشود.
۲. سیره علوی؛ هرگز آغازگر نبرد
امیرالمؤمنین علی (ع) که در نهجالبلاغه الگوی عدالت و شجاعت است، در توصیف سیره خود میفرماید:
«وَ لَقَدْ کُنْتُ فِیما مَضی لا أُقاتِلُ أَهْلَ النَّهْرَوانِ حَتَّی بَدَؤُنِی بِالْقِتالِ»
«در گذشته با اهل نهروان نمیجنگیدم تا اینکه آنها خود آغازگر جنگ با من شدند.» (۶)
این سخن نشان میدهد که حتی در برابر مخالفان داخلی، پیشوای متقیان از آغازگری جنگ پرهیز داشت و دست به شمشیر نبرد مگر پس از آنکه دشمن بر او شمشیر کشید.
۳. دفاع، جانشین تهاجم
در روایتی دیگر از امام صادق (ع) آمده است:
«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَحَبُّ شَیْءٍ إِلَیْهِ الْعَفْوُ وَ الصَّفْحُ، وَ أَبْغَضُ شَیْءٍ إِلَیْهِ الْعُدْوَانُ وَ الْبَغْیُ»
«خداوند متعال دوستدارترین چیز را عفو و گذشت، و مبغوضترین چیز را ستم و تجاوز میداند.» (۷)
این کلام، ریشه نفی تجاوز را به صفت الهی بازمیگرداند و نشان میدهد که فرهنگ اسلام، فرهنگ مدارا و پرهیز از ظلم است و جنگ فقط برای دفع ظلم و تجاوز مجاز شمرده شده است.
(دشمن وقتی احساس کند شما ضعیفید، تشویق میشود به حمله؛ وقتی احساس کند شما نیرومند هستید، اگر قصد حمله هم داشته باشد، مجبور میشود تجدید نظر کند. لذا میفرماید: تُرهِبونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُم؛ این اِعداد و استعدادی که در قرآن بر آن تأکید شده «تُرهِبونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّه» است، ایجاد امنیّت برای کشور است. لذا شما میبینید یک مدّتی مکرّراً میگفتند که «گزینهی نظامی روی میز است»، [حالا] مدّتی است که این حرف دیگر تکرار نمیشود، سبک شده، بیارزش شده، میفهمند که این حرف بیمعنا است. این به خاطر تواناییهای شما است.)(۸)
مجموع آیات و روایات، تصویری روشن از منطق دفاعی اسلام ترسیم میکنند. در این نگاه، آنچه در پیشگاه الهی ارزش دارد، پایداری در برابر ستم و دفاع از مظلوم است، نه آغاز تجاوز و گسترش جنگ. قرآن با تعابیری چون «لا تعتدوا» و «قاتلوا الذین یقاتلونکم» مرز را مشخص کرده و سنت نبوی و علوی نیز آن را به عرصه عمل کشانده است.
بنابراین، هنگامی که قرآن سخن از جهاد میگوید، مقصود دفاع مشروع در برابر متجاوزان است و پیروزی حقیقی از آنِ کسانی است که در این مسیر گام برمیدارند. آری، پیروزی از آن مدافع است، نه مهاجم؛ و این رمز ماندگاری پیام اسلام در طول تاریخ بوده است.
پی نوشت:
۱.بقره/آیه ۱۹۰
۲.بقره/آیه ۱۹۴
۳.بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی شهیدآیه الله خامنه ای در جمع باشکوه مردم در انتخابات ریاست جمهوری ( ۱۳۷۶/۰۳/۰۳)
۴. حج/آیه۳۹
۵. کنز العمّال : 10905
۶.نهج البلاغه، خطبه۱۲۲
۷.الکافی، ج۲، ص۱۰۸
۸. بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی شهیدآیه الله خامنه ای در دیدار فرماندهان سپاه پاسداران(۱۴۰۲/۰۵/۲۶)