به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در تلاوت قرآن کریم، ابتدای برخی سورهها با حروفی چون «الم»، «المر» یا «یس» آغاز میشود که به «حروف مقطعه» شهرت دارند. این حروف که در ۲۹ سوره از قرآن آمده، قرائت میشوند اما معنای ظاهری ندارند؛ گویی رازی میان خدا و بندگانش نهفته است که از دیرباز ذهن مفسران را به خود مشغول داشته است.
اما شاید برای شما هم این پرسش مطرح شده باشد که چرا قرآن با این حروف آغاز میشود؟ آیا رمزی در آنها نهفته است؟ چه حکمتی در این حروف پراکنده وجود دارد؟
برای بررسی این موضوع و تبیین دیدگاههای گوناگون درباره حروف مقطعه، با سرکار خانم مریم ملک محمدی، پژوهشگر کارشناس علوم قرآنی، گفتگویی ترتیب دادهایم.
بنابر روایت حوزه، این گفتگو را به تمامی جویندگان حقیقت پیشکش میکنیم؛ باشد که این گفتار، گامی هرچند کوچک در مسیر آشنایی بیشتر با اسرار قرآن کریم، این کتاب نور و هدایت باشد.
پرسش:
حروف مقطعه در قرآن چه مفهومی دارد؟
پاسخ:
حروف مقطعه در قرآن کریم به حروف بریده شده الفبای عربی گفته میشود که در ابتدای ۲۹ سوره از قرآن کریم آمده است. این حروف از اسرار قرآن محسوب میشوند و مفسران و محققان دیدگاههای متفاوتی در مورد مفهوم و هدف این حروف مقطعه مطرح کردهاند.
حروف مقطعه نشانه اعجاز قرآن
دیدگاه مطرح شده در این زمینه حاکی از آن است که قرآن کریم با عظمتی بینظیر و فصاحتی کمنظیر، از ترکیب حروف معمولی و در دسترس عربی، یعنی همان الفبایی که همه مردم با آن آشنایی دارند، تشکیل شده است. نکته قابل توجه در این میان، این است که با وجود سادگی ظاهری این حروف، هیچ فردی قادر نیست که اثری مشابه قرآن کریم خلق کند.
این موضوع برای کسانی که در پی ارائه نمونهای مشابه قرآن هستند، دلیلی محکم بر الهی بودن این کتاب مقدس است.
اعجاز قرآن کریم در آن نهفته است که علیرغم استفاده از حروف و کلمات عربی رایج، از تواناییهای بشری در خلق اثری با این عظمت و زیبایی، فراتر رفته است
حروف مقطعه؛ طنین رسالت در هیاهوی باطل
دلیل دیگری که برای حروف مقطعه قرآن کریم مطرح میشود، جلب توجه مخاطب است. هنگام قرائت این حروف، به صورت کشیده و با طنینی خاص خوانده میشوند. این سبک قرائت، از ابتدا به این شکل بوده است.
یکی از دلایل این سبک قرائت، مقابله با مزاحمتهای مشرکان و کافران در زمان نزول قرآن بوده است. آنان برای جلوگیری از شنیدن صدای آرامشبخش و طنینانداز قرآن کریم، سروصداهایی ایجاد میکردند تا قرائت حضرت رسول و یاران ایشان را برای دیگران غیرشنیدنی کنند.
با این حال، خداوند متعال با قرار دادن حروف مقطعه و سبک خاص قرائت آنها به صورت کشیده، راهی برای جلب توجه مخاطب و رساندن پیام قرآن به گوشها، علیرغم تلاشهای مشرکان، قرار داده است.
گشایشی بر اسرار حروف مقطعه؛ ارتباط، رمز و تحقیقات نوین
سومین موردی که در مورد حروف مقطعه مطرح میشود، این است که بعضی از مفسرین بر این باور هستند که این حروف با محتوای سورهای که این حروف در ابتدای آن قرار دارند، تناسب و ارتباط معنایی خاصی دارند.
به عبارت دیگر، بین حروف مقطعه و محتوای سوره، یک تناسب و ارتباط خاصی وجود دارد. برای نمونه، سورههایی که حروف مقطعه مشابهی دارند، ممکن است از نظر مضمونی نیز مشابهتهایی داشته باشند.
تحقیقات جدیدی در این زمینه صورت گرفته که نشان میدهد حروف مقطعه ای که در ابتدای برخی سورههای قرآن آمده است، در همان سوره ها آن حروف بیشتر از سایر حروف به کار رفته است.
برخی از مفسران معتقدند که حروف مقطعه رمز و رازی میان خداوند و پیامبر اکرم (ص) است و علم کامل آن نزد خداوند و معصومین (ع) می باشد. از این دیدگاه، هرکس خواهان درک این حروف است باید به این منابع غنی متوسل شود و از علم آنان بهره ببرد.
حروف مقطعه؛ رمزی از اسماء حسنای الهی
بر اساس روایات موجود، دیدگاه دیگری نیز مطرح است که این حروف را اشاره به اسماء و صفات الهی می داند. برخی مفسران نیز این حروف را به اسم اعظم خداوند متعال تفسیر کرده اند.
برخی مفسران در تفسیر حروف مقطعه، مانند «المص»، معتقدند که این حروف اشاره به اسماء و صفات الهی دارد؛ برای مثال «المص» را به «انا اللّه المقتدر الصّادق»
تفسیر کرده و با توسعه در معنا، آن را بیانگر این حقیقت دانسته اند.
دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که این حروف را به عنوان حروف قسم و سوگند تلقی کرده و آنها را نشانه ای بر تأکید و عظمت آیات بعدی میدانند.
برخی مفسران نیز معتقدند حروف مقطعه، نام و نشانه ای برای همان سوره محسوب می شوند؛ به گونه ای که برخی سوره ها با همین حروف مقطعه شناخته و نامیده می شوند.
به این ترتیب، مفهوم استنباط شده از حروف مقطعه با توجه به دیدگاه های متنوع مفسران، متفاوت بوده و هر یک از زاویه ای خاص به تبیین آن پرداخته اند.
در ادامه مباحث مرتبط با حروف مقطعه، نکته قابل توجه دیگری نیز مطرح شده است:
در بیست و چهار مورد از سوره هایی که با این حروف آغاز میشوند، بلافاصله پس از حروف مقطعه، سخن از عظمت قرآن، نزول قرآن یا آیات الهی به میان آمده است. این همراهی و ارتباط تنگاتنگ، دیدگاه مفسرانی را که معتقد به پیوند میان حروف مقطعه و جایگاه والای قرآن هستند، تقویت میکند.
بر این اساس، می توان گفت حروف مقطعه در قرآن کریم با توجه به منابع تفسیری، وجوه متعددی دارد که مهمترین و پراستنادترین آنها مواردی بود که در این گفتار به آن اشاره شد.
بر اساس آنچه گفته شد، می توان نتیجه گرفت که قوی ترین وجه در تفسیر حروف مقطعه، بحث اعجاز قرآن کریم است.
سایر وجوه مطرح شده از جمله جلب توجه مخاطب، ارتباط با محتوای سوره، رمز بودن میان خداوند و پیامبر (ص)، اشاره به اسماء الهی و سوگندهای خداوند متعال نیز از دیدگاه مفسران مطرح شده اند.
نکته قابل توجه آنکه این نظرات و دیدگاه های متنوع، منافی یکدیگر نیستند و میتوان چند وجه را با یکدیگر جمع کرد و این مفاهیم را به صورت همزمان در کنار هم پذیرفت.