به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
در برخی کلیپها و تصاویر دیده میشود که تعدادی از اسرائیلیها از ورود غیریهودیان به پناهگاهها جلوگیری میکنند. آیا چنین رفتارهایی میتواند ریشه در کتابهای مقدس یهودیان داشته باشد؟
پاسخ:
در بسیاری از سنتهای دینی، متون مقدس و تفسیری، جایگاهی بنیادین در شکلدهی به باورها، هویت جمعی و حتی رفتارهای اجتماعی پیروان دارند. این متون غالباً طی قرنها شکل گرفتهاند و در بسترهای تاریخیِ متفاوتی مورد تفسیر قرار گرفتهاند. به همین دلیل، ممکن است یک متن دینی واحد در دورههای مختلف یا نزد گروههای گوناگون، به شکلهای متفاوتی فهمیده شود. یهودیت نیز از این قاعده مستثنا نیست.
در برخی بحثهای معاصر، بهویژه زمانی که رفتارهای تبعیضآمیز در جامعه مشاهده میشود، این پرسش مطرح میشود که آیا چنین رفتارهایی میتواند ریشهای در متون مقدس داشته باشد یا نه؟ برای نمونه، گاه در برخی کلیپها یا گزارشها دیده میشود که افرادی از ورود غیریهودیان به پناهگاهها یا مکانهای محافظتی جلوگیری میکنند. این مسئله این پرسش را ایجاد میکند که آیا چنین رفتارهایی ممکن است به کتابهای مقدس یهودیان مانند تنخ و تلمود مرتبط باشد یا خیر. برای روشنتر شدن این موضوع، لازم است به برخی آموزهها و تفاسیر موجود در این متون اشاره شود.
نکته اول: مفهوم «قوم برگزیده» در تنخ
تنخ (1) کتاب مقدس یهودیان است که شامل تورات و مجموعهای از کتابهای تاریخی، دینی و حِکَمی است. (2) در بخشهای مختلف این کتاب، از رابطه ویژه خداوند با قوم بنیاسرائیل سخن گفته شده و آنان بهعنوان قومی مقدس یا برگزیده معرفی شدهاند. در برخی فرازهای تنخ چنین آمده است:
• «زیرا که تو برای خدایت، یهوه، قوم مقدس هستی. یهوه خدایت تو را برگزیده است تا از جمیع قومهایی که بر روی زمیناند، قوم مخصوص برای خود او باشی.» (3)
• «برای من مقدس باشید، زیرا که من یهوه قدوس هستم و شمارا از امتها امتیاز کردهام تا از آنِ من باشید.» (4)
• «و اکنون اگر آواز مرا فی الحقیقه بشنوید و عهد مرا نگاه دارید، همانا خزانه خاص من از جمیع قومها خواهید بود، زیرا که تمامی جهان از آنِ من است و شما برای من مملکت کهنه و امت مقدس خواهید بود.» (5)
• «من که یهوه هستم تو را به عدالت خواندهام و دست تو را گرفته، تو را نگاه خواهم داشت و تو را عهد قوم و نور امّتها خواهم گردانید. تا چشمان کوران را بگشایی و اسیران را از زندان و نشینندگان در ظلمت را از محبس بیرون آوری.» (6)
این عبارات نشان میدهد که در متون مقدس یهودی، بنیاسرائیل/ یهودیان دارای جایگاهی خاص در ارتباط با خداوند معرفی شدهاند. همین موضوع در طول تاریخ به شکلگیری مفهوم «قوم برگزیده» در سنت یهودی انجامیده است. بااینحال، درباره معنای دقیق آن تفسیرهای متفاوتی ارائه شده است. یکی از تفسیرها برگزیدگی را به معنای نوعی برتری قوم یهود نسبت به دیگر اقوام میداند.
این دیدگاه خود به چند صورت بیان شده است:
برخی معتقدند هنگامیکه پیام الهی به ملتهای مختلف عرضه شد، تنها بنیاسرائیل آن را پذیرفتند و به همین دلیل شایسته این انتخاب شدند. در این برداشت، برگزیدگی نتیجه پذیرش مسئولیت دینی است.
تفسیر دیگری بر جنبه نژادی تأکید میکند و برگزیدگی را به نَسَب ابراهیمی و پاکیتبار نسبت میدهد.
در مقابل، برخی مفسران برتری را نه نژادی، بلکه اخلاقی میدانند و معتقدند که بنیاسرائیل به سبب گرایش به توحید و پرستش خدای یگانه یا انجام وظایف خاص، از سوی خداوند انتخاب شدند و در صورت نافرمانی، از این موقعیت هبوط مییابند. تفاسیر دیگری نیز در این زمینه وجود دارد که بیانگر تفاوت دیدگاه یهودیان در تفسیر برگزیدگی قوم یهود است. (7)
نکته دوم: تعابیر قومگرایانهی تلمود
تلمود (8) یکی از مهمترین مجموعه متون در سنت یهودی است که شامل مباحث فقهی، حقوقی، اخلاقی و تفسیری است. این اثر حاصل چندین قرن گفتوگو و مناظره میان خاخامهاست و برخلاف تصور رایج، کتابی یکدست با یک دیدگاه واحد نیست. بسیاری از بخشهای آن به شکل مباحثه و اختلافنظر تنظیم شدهاند و بدون توجه به زمینه تاریخی و موضوع بحث، فهم دقیق آنها دشوار است. (9)
مرتبط با موضوع موردنظر در پرسش، در برخی بخشهای تلمود عباراتی وجود دارد که گاهی بهگونهای تفسیر میشوند که نوعی تمایز شدید میان یهودیان و غیریهودیان را نشان میدهد. برای نمونه در رساله باوا متسیا در رویه ب از برگه 114 آمده است: «شما [یهودیان] انسان نامیده میشوید، اما غیریهودیان انسان نیستند.» (10) همچنین در رساله شابات در رویه الف از برگه 146 آمده است که خداوند جهان را برای اسرائیل آفریده است. (11) در رساله عِوودا زارا در رویه ب برگه 26 نیز نجات غیریهودیان نهی شده است. عبارتهایی ازایندست میتواند در نژادپرستی گروهی از یهودیان مؤثر باشد. (12)
نتیجه:
مسئله نسبت میان رفتارهای تبعیضآمیز و نژادپرستانه برخی افراد و متون یهودیت، موضوعی پیچیده و چندبُعدی است. از یکسو، وجود برخی عبارات در تنخ و تلمود که میتواند تبعیضآمیز به نظر برسد، امکان سوءبرداشت یا استفاده ایدئولوژیک را فراهم میکند؛ از سوی دیگر، این متون دارای تفاسیر متنوعی هستند و بسیاری از مفسران یهودی مفهوم برگزیدگی را نه نشانه برتری نژادی، بلکه مسئولیتی دینی یا مفهومی معنوی دانستهاند. بااینهمه، نمیتوان نادیده گرفت که در طول تاریخ، برداشتهای قومگرایانه یا نژادمحور از این متون در میان برخی گروههای یهودی طرفدارانی داشته و چهبسا در رفتارهای تبعیضآمیز گروهی از یهودیان مؤثر واقع شده است.
پینوشتها:
1. Tanakh
2. سلیمانی، عبدالرحیم، درآمدی بر شناخت کتاب مقدس، مجله هفتآسمان، 1378 ش، شماره 2.
3. سفر تثنیه، 7: 6
4. سفر لاویان، 20: 26
5. سفر خروج، 19: 5-6
6. کتاب اشعیا، 42: 6-7
7. برای مطالعه بیشتر، رک: گندمی، رضا، اندیشه قوم برگزیده در یهودیت، فصلنامه هفتآسمان، تابستان 1384 ش، شماره 26؛ سلیمانی، عبدالرحیم، قوم یهود از برگزیدگی تا نژادپرستی، هفتآسمان، 1383 ش، شماره 22.
8. Talmud
9. طالبی دارابی، باقر، سیر تکون تلمود، فصلنامه هفتآسمان، تابستان 1378 ش، شماره 2، ص 164-174.
10. Bava Metzia 114b
11. Shabbat 146a
12. Abodah Zarah 26b