زهرا علیاکبری: بورس تهران امروز با رشد ۲۲۶۹ واحد در ارتفاع سه میلیون و ۷۱۶ هزار و ۲۲۶ واحدی ایستاد و اینگونه با رخوت تعطیلات هشتاد روزه خداحافظی کرد.
بورس تهران در بهمن ماه سال ۱۳۴۶ فعالیت خود را آغاز کرده است اما از آن روز تا امروز راه پرفراز و نشیبی را طی کرده و یک انقلاب و سه جنگ را به چشم دیده و حالا از پس هشتاد روز تعطیلی، بار دیگر فعالیت خود را آغاز کرده است.
گامهای اولیه برای تاسیس بورس
هر چند بورس ایران در بهمن ماه سال ۱۳۴۶ فعالیت خود را آغاز کرد اما اولین بررسیها برای تشکیل بورس به سال ۱۳۱۵ بازمیگردد.
اقتصاد ایران در این سالها در مسیر ساختارمند شدن حرکت میکرد. ضرورت نهادسازی در حوزهی تامین مالی برای فعالان اقتصادی و سیاستگذاران آشکار شده بود از این رو نخستین بانکهای ایران یعنی بانک سپه و ملی و نختسنی شرکت بیمهی ایران یعنی شرکت سهامی بیمه ایران در این سالها متولد شدند. شاید از این باب بود که جای خالی بازار سرمایه احساس میشد. بررسی اسناد نشان میدهد اولین اظهار نظر مکتوب رسمی در خصوص نیاز به وجود بورس در تاریخ سی ام فروردین ۱۳۱۲ در مذاکران مجلس شورای ملی ثبت شده است. زینالعابدین رهنما در اعتراض به برنامهی دولت وقت در خصوص افزایش تعداد کارخانجات تاکید دارد که «آقایان مسبوقند که تشکیل شرکت قدم اولش تشکیل بورس است. یک مملکتی که بورس درش نباشد شرکت خیلی کم آنجا نمو میکند.»
باید توجه داشت در سال ۱۳۱۱ قانون تجارت و در سال ۱۳۱۴ قانون مدنی در ایران به تصویب رسیده بود. این دو قانون سبب نظام بخشی به روابط بین افراد در قراردادها و همچنین وضع مقررات شرکتداری شده بود. از سوی دیگر بانک ملی نیز بستری برای انجام اقدامات حرفهای ایجاد کرد. در کتاب تاریخ بازار سرمایه نوشته علی سعیدی و شهلا کشاورزنژاد تاکید شده سال ۱۳۱۵ به درخواست دولت وقت، یک کارشناس بلژیکی به نام «وان لوترفیلد» مامور شد تا دربارهی تشکیل بورس در ایران مطالعاتی داشته باشد. مطالعات وی به کمک یک کارشناس هلندی صورت گرفت و پس از دو سال طرحی با جزییات کامل برای تاسیس بورس در ایران تدوین شد. این اولین اساسنامه بورس با کمک کارشناسان بانک ملی ایران تنظیم شد. هنوز گامهای اولیه برای تشکیل بورس در ایران در حال طی شدن بود که اصفهانها دست به کار شدند و به دلیل وجود چند شرکت نساجی در شهرشان، برای اهالی فرصت سهامداری ایجاد کردند اما داستان آن گونه که انتظار میرفت تمام نشد. نهم شهریور سال ۱۳۱۸ همهی پیشبینیها نقش بر آب شد. جنگ جهانی دوم آغاز شد و طرحها نیمهکاره رها شد. حتی تاسیس بورس.
بورس چگونه متولد شد؟
در سال ۱۳۳۳، هجده سال پس از شکلگیری ایدهی اولیه تاسیس بورس در ایران، اتاق بازرگانی عهدهدار ماموریت تاسیس بورس شد. این طرح البته به دست فراموشی سپرده شد و سال ۱۳۳۷، رییس ادارهی صادرات وزارت بازرگانی بار دیگر از تاسیس بورس در ایران سخن گفت و تشکیل و نظارت بر ان را امری مرتبط با دولت دانست. در سیام مهر ۱۳۳۷ خبری به نقل از وی در روزنامهی اطلاعات درج شده است.
حالا بحث بر سر اینکه بورس میتواند جایگاهی در اقتصاد ایران داشته باشد یا خیر بالا گرفته و برخی این سئوال را مطرح میکنندکه آیت مردم ایران پولی برای مشارکت در سرمایهگذاریها دارند؟ کمبود منابع انسانی و نبود فرهنگ سرمایهگذاری و ترس بازار از حضور بورس عوامل دیگری است که در صحبتها بدان اشاره میشد. آبان ماه سال ۱۳۳۷ روزنامهی اطلاعات با انتشار مطلبی با عنوان «تاسیس بورس هیچ ضرری ندارد» تلاش میکند فضا را برای حضور بورس در اقنصاد ایران مهیا نماید. چند روز بعد در ۲۱ آبان ماه همین سال هیات موسس سازمان بورس تشکیل شده و اعلام میشود دو نفر از متخصصین فنی و قضایی وزارت صنایع و معادن ایران برای تدوین اساسنامهی بورس هنکاری خواهند کرد. سرمایهی شرکت بورس ایران ده میلیون ریال معادل یک میلیون تومان تعیین شد. طبق اعلام ۵۱ درصد از سهام شرکت بورس را موسسین تقبل کردند و مقرر شد ۴۹ درصد سهام بورس ایران به معرض فروش گذاشته شود. بررسیها اما همچنان ادامه دارد به طوری که حتی در سال ۱۳۴۲ نیز تاسیس بورس در کمیسیونی مرکب از حقوقدانان مورد بررسی قرار میگیرد. بالاخره بهمن ماه سال ۱۳۴۲، پس از طی شدن مقدماتی طولانی و از پس گذشت سی و یک سال از شکلگیری ایدهی اولیه تاسیس بورس، این نهاد مالی در اقتصاد ایران متولد شد. فروردین ماه سال ۱۳۴۳ لایحهی قانون بورس اوراق بهادار به تصویب رسید.
اولین دورههای کارآموزی در بورس نیز در سال ۱۳۴۴ راهاتدازی میشود و برخی از کارکنان بانک ملی و بورس با هدف اموزش دیدن به بلژیک میروند.در نهایت آییننامه اجرایی قانون تاسیس بورس اوراق بهادار در مهر ماه سال ۱۳۴۵ به تصویب رسید.
همانطور که پیشبینی میشد بورس در سالهای ابتدایی فعالیت رونق چندانی نداشت. نه توازنی در طرفین عرضه و تقاضا وجود داشت و نه عرضهکنندگان یعنی شرکتهای سهامی برای پذیرش در بورس و عرضهی عمومی سهام آمادگی داشتند. نخستین اوراق بهادار شامل سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی، شرکت نفت پارس و انواع اوراق قرضه ، اولین سهمهایی بودند که همزمان با اغاز به کار سازمان در بورس تهران معامله شدند. در نهایت سال ۱۳۵۴ یعنی دوازده سال پس از تاسیس بورس بود که تصویب قانون گسترش مالکیت سهام واحدهای تولیدی تحرکی را در بورس ایجاد کرد. به موجب این قانون شرکتهای خصوصی و دولتی مکلف شدند بخشی از سهام خود را به شهروندان عرضه کنند. شرکتهای خصوصی مکلف بودند ۴۹ درصد و شرکتهای دولتی مکلف بودند ۹۹ درصد از سهامشان را بفروشند. تصویب قانون معافیتهای مالیاتی برای شرکتهای پذیرفته شده در بورس در همین سال و تاسیس شرکت سرمایهگذاری ملی ایران در سال ۱۳۵۴ و سپس تشکیل شرکتهای سرمایهگذاری بانکهای ایران زمینهساز رونق در بروس شدند.
سال ۱۳۵۵ بورس تهران به عضویت فدراسیون بینالمللی بورسها درآمد. ارزش معاملات حالا از ۱۲۴ میلیون ریال در پایان سال ۱۳۴۷ به ۴۴ میلیارد و ۴۱۷ میلیون ریال در پایان سال ۱۳۵۶ رسیده بود. این رشد ۳۵۸ برابری رشدی قابل توجه محسوب میشود. شرکتهای پذیرفته شده در بورس نیز از ۶ شرکت در سال ۱۳۴۷ به ۱۰۵ شرکت در سال ۱۳۵۷ افزایش یافت.
بورس تهران در آستانه انقلاب
سال ۱۳۵۷ بورس ایران دو وضعیت متفاوت را تجربه کرد. وضعیت بورس در نیمهی اول سال وضعیتی عادی و پررونق بود اما در شش ماه دوم با بالا گرفتن اعتراضات علیه حکومت پهلوی، تعداد روزهای فعالیت ان محدود شد. اعتصابات و تعطیلات متعدد دلیل محدود شدن فعالیت بورس در نیمهی دوم سال تلقی میشود. در این سال سه شرکت جدید شامل قند مرودشت ، گچ تهران و کشتیراتی ملی آریا در بورس پذیرش شدند.
به طور کلی حجم معاملات بورس در سال ۱۳۵۷ به ۳۴۳۴۲ میلیارد و ۵۳ میلیون ریال بالغ شد که ۲۹۳ میلیارد و ۲۴۸ میلیون ریال ان متعلق به شش ماه اول بود.
بورس تهران پس از انقلاب
اقتصاد ایران با پیروزی انقلاب دگرگونی بزرگی را تجربه کرد. موج ملی شدن صنایع و اعلام ضرورت بازنگری همهچیز سبب شد بورس نیز از رونق بیفتد. در همین سالها بود که برخی بررسی دقیق حلال بودن فعالیتهای بورسی و معاملات سهام را خواستار بودند اما قبل از آن دولتی شدن اقتصاد و ملی شدن صنایع عرصه را برای فعالیت این بازار تنگ کرد. از سوی دیگر قبل از ارائهی پیشنهاد جایگزین برای اوراق قرضه، استفاده از این ابزار در ابتدا محدود و سپس ممنوع شد. در این سالها بورس که مکانی برای مالکیت عمومی و مردمی شرکتها بود کمترین حضور و نقش را در اقتصاد کشور داشت.
وقوع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران در سال ۱۳۵۹، بسیاری از این مسائل را به حاشیه راند و اقتصاد و سیاستگذاری را تحت تاثیر جدی قرار داد. با این حال بورس همچنان وجود داشت.
«اللهویردی رجایی سلماسی» اولین دبیرکل بورس پس از انقلاب دربارهی دلایل به حاشیه راندن بورس سخنانی تاریخی دارد. او گفته است: «همزمان با حضور من در بورس چند اتفاق مهم رح داد که باعث رانده شدن بورس به حاشیهی اقتصاد ایران شد. اول جنگی بود که در این سال آغاز شد و در کنار آن ترورهای گسترده سالهای اولیهی انقلاب و در نهایت سیاست ملی شدن بانکها و صنایع که همه چیز بازار را به هم ریخت. کارها خوابیده بود. سازمان ۲۵ کارمند داشت و واقعا کاری نبود که کارکنان انجام دهند. ترتیبی دارم که ۱۵ نفر از کارکنان بورس به بانک مرکزی منتقل شوند. تا جایی که یادم هست داد و ستد سهام ۵۰ شرکت باقیمانده در بورس هم کامل متوقف شده بود و تنها میشد اوراق قرضه داد و ستد کرد. مراجعه کننده کم بود. اصلا کسی قدم به ساختمان بورس نمیگذاشت و اگر کسی را میدیدیم شربت و شیرینی میدادیم. یک روز دو نفر که شاید رهگذر بودند به تالار معاملات آمدند و به من خبر دادند بعد از مدتها کسی به تالار آمده. با خوشحالی گفتم به آنها چای بدهند. این دو نفر متعجب شدند. نیم ساعت در تالار بودند و رفتند و تا مدتها کسی نیامد.
او دربارهی وضعیت بورس تهران در سال ۱۳۶۰ نیز گفته است: «من سال ۱۳۶۰ زمانی که دکتر نوربخش رییس کل بانک مرکزی بود پیش ایشان رفتم. نمی دانستم که میخواهند بورس بماند یا نه چون خیلی با بورس مخالفت می کردند. از ایشان پرسیدم گفتند گزارشی تهیه کنید تا به شورای بورس ببرم و ببینم می خواهند فعالیت ادامه داشته باشد یا نه. گزارش تهیه شد و از طریق رییس کل بانک مرکزی به شورای بورس ارائه گردید. جلسه شورای بورس برای بررسی بقا یا انحلال بورس تشکیل شد من هم حضور داشتم. شکر خدا نظر اکثریت بر ادامهی فعالیت بازار سرمایه بود.»
هر چه هست معاملات سهام که از سال ۱۳۵۸ به طور کامل متوقف شده بود در اواخر سال ۱۳۶۱، در سطح محدودی آغاز شد اما طرح موضوع ربوی بودن اوراق قرضه و لغو پرداخت سود اوراق قرضه گسترش مالکیت و تعویق در پرداخت اصل آن بازار اوراق قرضه را از رونق انداخت. تعداد شرکتهای پذیرفته شده در بورس که ۱۰۵ شرکت بود در پایان سال ۱۳۶۷ به هفتاد شرکت رسید. تعداد کارگزاران نیز از ۲۹ شرکت به ۱۵ شرکت کاهش یافت. ارزش معاملات انواع اوراق بهادار در طی این دوره ۲ میلیارد تومان بود. این چنین بورس با چراغی نیمهروشن خود را به سال ۱۳۶۷ رساند.
آغاز دوران جدید
از سال ۱۳۶۸ با تصویب اولین برنامهی توسعه در ایران، بورس جایگاه متفاوتی را از آن خود کرد. در این دوران توجه به سیاست خصوصیسازی سبب شد بار دیگر نام بورس در محافل سیاستگذاری، خبری و تصمیمگیری در ایران به وفور به گوش برسد. آغاز دوران بازسازی و اعلام سیاست دولت برای خروج از اقتصاد دولتی و توجه به بخش خصوصی همگی دست به دست هم دادند تا بورس در دورانی تازه قرار گیرد. در این سالها اتفاقات مهم و زیادی در عرصهی اقتصاد ایران رخ داده است اما هیچ اتفاقی نتوانست هشتاد روز تعطیلی را در بازار سرمایهی ایران رقم بزند.
رونق بورس در سالهای پس از جنگ سبب شد تعداد شرکتهای پذیرفته شده افزایشی قابل توجه داشته باشد.
البته باید در نظر داشت روند پرنوسان فعالیت بورس اوراق بهادار تهران در سالهای ١٣٦٩ تا ١٣٧٥، بهویژه نوسانهای سالهای ١٣٧٣ و ١٣٧٤ افت و خیزهای دورهای قابل توجه انتظارات نامتعارف سرمایهگذاران و بیاطمینانی حاکم بر این بازار را در پی داشت. در سال ۱۳۷۶ ساماندهی وضع اطلاعرسانی و انتشار گزارشهای ادواری آماری و تحلیلی روند رشد درخور توجه را رقم زد. بورس ایران در سالهای ۱۳۷۶ تا کنون به رغم پشت سر گذاشتن سقوطهای تاریخی و صعودهای جنجالی و پرهیجان، شاهد رشد و توسعه ابزارها و راهافتادن معاملات کالایی و ... بوده است اما سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ را میتوان متفاوتترین سالهای حیات بورس ، پس از انقلاب دانست .
نگاهی به تعطیلات پیشبینی نشده
بورس تهران پس از ناآرامیهای سال ۱۳۹۶ سه روز تعطیلی را به خود دید. از پس شروع اعتراضات سال ۱۳۹۶ در دوم دیماه بود که تصمیم بر آن شد با هدف تسری نیافتن بحران به بورس، تعطیلی سه روزه اتفاق افتاد. بازار پس از بازگشایی با ریزشی دو درصدی مواجه بود.
در بیست و چهارمین روز آبانماه نیز خبر افزایش ناگهانی قیمت بنزین سبب شکلگیری اعتراضات خیابانی شد. در ایت دوره نیز بورس سه روز تعطیل بود و پس از بازگشایی نیز ریزشی هفت ردصدی را شاهد بود .
سال ۱۳۹۸ سال متفاوتی برای سیاست و بورس ایران بود. در این دی ماه این سال نیز پس از شهادت سردار سلیمانی، بورس با ریزشی چشمگیر در اولین روز فعالیت مواجه شد و سه روز پس از اعلام خبر، یعنی در روز شانزدهم دیماه بورس به مدت یک روز تعطیل اعلام شد.
سال ۱۴۰۰ بورس تهران تعطیلی ۶ روزه را در پایان تیرماه و اغاز مرداد به خود دید . البته در این دوره بورس سه روز کاری تعطیل بود. اولین روز کاری بورس در چهارم مرداد ۱۴۰۰ اعلام شد . شیوع ویروس کرونا و تلاش برای کنترل شیوع ویروس کرونا در سطح جامعه دلیل این تعطیلی اعلام شد. در این دوره رییس کل بورس فعالیت بورس را منوط به فعالیت بانکها کرده بود و تعطیلاتی از این دست اتفاق افتاد.
در میانهی اعتراضات سال ۱۴۰۱ نیز بورس تهران چند باری با تعطیلی یک یا دو روزه مواجه شد. سال ۱۴۰۳ نیز پس از سقوط هلیکوپتر سید ابراهیم رییسی و همراهانش و شهادت انان بورس تهران با تعطیلی یک روزه مواجه گردید.
سال جنگ، سال سخت، سال خاص
از پس تعطیلی بورس تهران در سال ۱۳۵۸ تا سال ۱۳۶۱، بورس با وقوع جنگ دوازده روزه در بیست و سوم خرداد ماه سال ۱۴۰۴ ، بار دیگر تعطیلی را به چشم دید. بورس در این دوره زمانی ۹ روز کاری و سیزده روز تعطیلی را پشت سر گذاشت. در نهایت در روز شنبه، هفتم تیرماه، چهار روز پس از پایان جنگ دوازده روزه بازگشایی شد. شاخص بورس در این روز قرمزپوش شد و در پایان معاملات بورس تهران ریزشی برابر با ۶۲ هزار و ۵۴۸ واحد را تجربه کرد و در ارتفاع دو میلیون و ۹۲۲ هزار واحدی ایستاد.
با آغاز جنگ دوبارهی جنگ امریکا و اسراییل علیه ایران در نهمین روز اسفند، بار دیگر بورس تهران تعطیلی را به چشم دید. بورس در روز ششم اسفند، یعنی روز کاری قبل از جنگ با رشد ۶۱ هزار و ۶۶۵ واحدی به ارتفاع سه میلیون و ۷۱۳ هزار واحدی رسیده بود. معاملات ساعات ابتدایی فعالیت بورس در سی دقیقهی اول فعالیت رشدی ۳۶ هزار واحدی را شاهد بود اما با آغاز حمله شاخص با افت ناگهانی مواجه گردید و در نهایت بازار تعطیل اعلام شد. در عین حال معاملات روز نهم باطل اعلام گردید.
از پس گذشت هشتاد روز بورس تهران دوباره در بیست و نهمین روز اردیبهشت فعالیت خود را با قبول تغییراتی از جمله تغییر در ساعت معاملات از سر گرفته است. تجربه نشان داده در تمام تعطیلیهایی که بورس تهران در اثر ح.ادث غیرمترقبه تجربه کرده، شاخص در روز بازگشایی قرمزپوش بوده است اما گویا این بار بورس خرق عادت کرد و سبزپوش رخت تعطیلات هشتاد روزه را از تن درآورد.
۲۲۳۲۲۳