به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، محسن آزموده در مقدمه گفت و گویش با سید محمود یوسف ثانی استاد شناخته شده فلسفه در باره آثار ابن سینا در سرویس دین و اندیشه ایبنا نوشت: ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا مشهور به ابنسینا (۳۷۰-۴۲۸ ه.ق.) از بزرگترین و شهیرترین فیلسوفان و دانشمندان تمام اعصار است. او در طول عمر نسبتاً کوتاه خود (کمتر از شصت سال) انبوهی کتاب و رساله در زمینههای مختلف علوم از جمله طب و پزشکی، هیئت و نجوم، فلسفه و منطق و طبیعیات نگاشت. بسیاری از این آثار تا قرنها در مراکز علمی جهان مورد بحث و مطالعه قرار میگرفتند. آثار فلسفی و منطقی و حکمی او هنوز هم در محافل فلسفی بسیار پر مخاطبند و تصحیح و چاپ انتقادی آنها امری ضروری است. موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران نزدیک به دو دهه است که کار تصحیح و چاپ انتقادی آثار فلسفی ابنسینا را با توجه به نسخ جدید به عهده گرفته است و تا کنون شماری از آنها را نیز منتشر کرده است. در سالهای اخیر سید محمود یوسفثانی استاد شناختهشده فلسفه و کلام اسلامی مدیریت این گروه را به عهده دارد. او چندی پیش به ایبنا آمد و درباره این طرح، آثاری که از ابنسینا تصحیح و منتشر شده و اهمیت بوعلی برای زمانه امروز گفتوگو کرد.
****
طرح تصحیح انتقادی آثار ابنسینا از کجا شروع شد؟
برای اولینبار با همت آقای دکتر غلامرضا اعوانی و توجه ایشان، این فکر مطرح شد که یک مرکزی آثار فلسفی ابنسینا را حتیالمقدور به نحو انتقادی تصحیح کند و به جامعه علمی عرضه کند. معنای این سخن آن نیست که تا کنون از آثار ابنسینا تصحیحهای قابل قبولی صورت نگرفته است. برخی از این آثار بعضاً تصحیحهای خوبی دارند. اما با توجه به کثرت نسخ خطی از آثار ابنسینا که در این سالها در کتابخانهها پیدا شده و فهرستهایی که منتشر شده و اطلاعاتی که توانستیم از مراکزی که در آنها آثار ابنسینا نگهداری میشود، به دست آوریم، ضرورت تحصیح جدیدی از آثار ابنسینا پدید آمده است.
کارهای قبلی از این اطلاعات جدید و نسخههای تازه آگاهی نداشتند. بنابراین دکتر اعوانی تصمیم گرفت که در ابتدا روگرفتهایی به صورت دیجیتال از آنچه از نسخ خطی آثار ابنسینا به ویژه آثار فلسفی که در کتابخانههای مختلف دنیا وجود دارد، تهیه شود تا ما یک مرکز جامع نسخ خطی ابنسینا را در موسسه داشته باشیم. بعد متناسب با تخصص مصححین آثار ابنسینا هر کتابی را در اختیار مصحح یا مصححی قرار دهیم. در دوره ریاست آقای دکتر اعوانی مقدار زیادی از همت مصروف بر پایهریزی و بنیادگذاری این کار و جمعآوری اطلاعات و نسخ و تاسیس دفتر و جلب بودجه از مراکز شد. خلاصه شجره طیبهای از طرف دکتر اعوانی غرس شد و بنیاد تصحیح آثار ابنسینا گذاشته شد.
بعداً که ایشان نبود، با آنکه در موسسه نبود، پیگیریهای لازم را صورت میداد. بعد از دکتر اعوانی فترتی در این کار افتاد و چند سالی کار متوقف بود، تا اینکه در دوره دکتر زکیانی بار دیگر این کار احیاء شد و از آن زمان به بعد من تقریباً وارد این کار شد و آن را پیگیری کردم. تا آن زمان فقط کتاب تعلیقات ابنسینا منتشر شده بود که تصحیح دکتر سید حسین موسویان است و خیلی تصحیح شاخص و نمونهای است. ما هم کوشیدیم روال کار را به همان صورتی که اساتید بنیاد گذاشته بودند، ادامه دهیم.
تا کنون چه عناوینی منتشر شده است؟
بعد از تعلیقات، ویراست دوم کتاب المباحثات منتشر شد که مرحوم آقای محسن بیدارفر تصحیح کرده بود. بین ویراست اول و دوم تفاوتهای زیادی وجود دارد. بعداً کتاب المختصر الاوسط فیالمنطق با تصحیح من منتشر شد. بعداً سه رساله فلسفی ابنسینا با عنوان «مجموعه رسائل» با تصحیح آقای دکتر مقصود محمدی و با ویرایش من و دکتر موسویان منتشر شد. کتاب بعدی مبداء و معاد است که دکتر سید حامد هاشمی آن را تصحیح کرده و امسال در جایزه کتاب سال مطرح است.
کتابی هم که اخیراً چاپ کردهایم بخش منطق نجات است که دکتر مهدی گلپرور روزبهانی تصحیح کرده است. سایر بخشهای نجات هم توسط اساتید دیگر در حال تصحیح هستند که عنقریب برخی چاپ خواهد شد. کتابهای دیگری از ابنسینا را هم دست مصححین دادهایم که در حال انجام است. مثلاً بخش هیئت و نجوم شفا دست یکی از محققان علمای قم است.
تعدادی از رسالههای فلسفی و تفسیری ابنسینا را آقای دکتر نجفقلی حبیبی تصحیح کردهاند که بعضی از فارغالتحصیلانی دانشگاه امام صادق (ع) آنها را تنظیم و اصلاح میکنند تا دوباره چاپ شود. تصحیح بخش شعر کتاب شفا را دکتر ربیعی به عهده دارند. علیایحال کتابهای دیگر را هم توزیع کردهایم و مصححین مشغول به کار هستند.
فکر میکنید مجموعه آثار ابنسینا چند جلد میشود و کار تصحیح و انتشار کامل آنها حدوداً چقدر طول میکشد؟
اینکه چند جلد میشود، بستگی به نحوه تنظیم ما از این آثار بعداً خواهد داشت. اما اگر بخواهیم با همین تنظیمات الان تقریبی ذکر کنیم، حدوداً ۵۰ جلد خواهد شد. البته این فقط مربوط به آثار فلسفی اوست و آثار در زمینه پزشکی و سایر حوزهها را در بر نمیگیرد. حداقل پنجاه جلد خواهد شد. مثلاً قانون را دکتر حبیبی کار میکنند و بنیاد بوعلی منتشر میکند. ما فعلاً به آثار طبی او ورود نکردیم و آنها بیشتر روی آثار طبی متمرکز هستند. اما اینکه چند سال طول میکشد، بستگی به حوادث ارضی و سماوی دارد.
با توجه به اینکه ابنسینا بین سالهای ۳۷۰ تا ۴۲۸ هجری قمری یعنی نیمه دوم قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم هجری زندگی میکرد.، قدیمیترین نسخه خطی آثار ابنسینا مربوط به چه سال یا چه قرنی است؟
این سوال را الان نمیتوان با دقت پاسخ داد، زیرا قدیمیترین نسخه هر کتاب ابنسینا مربوط به دورهای خاص است. اما برخی از نسخ خطی آثار ابنسینا مربوط به قرن پنجم هجری است، البته نیمه دوم قرن پنجم یعنی حدود ۳۰-۴۰ سال بعد از وفات ابنسینا است. از جمله نسخهای از اشارات و تنبیهات در کتابخانه ملک است که حدود ۴۰ سال بعد از او نوشته شده و شاید یکی از قدیمیترین نسخههای خطی آثار ابنسینا باشد.
آیا اثری به خط ابنسینا هم موجود است؟
خیر، فعلاً متاسفانه اثری که به خط خود ابنسینا باشد، نداریم. البته گوشههایی از یک نوشتههایی که موجود باشد، به اندازه نیمجمله هست که احتمال میرود خط خود ابنسینا باشد.
یعنی در حاشیه کتابهای دیگر چنین دستخطهایی هست، مثلاً شاگردی نوشته او یک نکته در کنار صفحه نوشته است؟
بله، همین طور است.
این نسخ خطی ابنسینا کجاست و در کجا نگهداری میشود؟ آیا در ایران هستند یا در کشورهای دیگر مثل ترکیه یا کشورهای عربی؟
به واسطه اینکه در دوره عثمانی در ترکیه وضعیت خاصی برقرار بوده و توجه خاصی به جمعآوری نسخ خطی از اطراف و اکناف جهان صورت گرفته، الان بیشترین نسخههای خطی آثار ابنسینا در ترکیه است. اما خوشبختانه در کتابخانههای مهم ایران مثل کتابخانه مجلس و کتابخانه دانشگاه تهران و کتابخانه آیتالله مرعشی و کتابخانه ملی و کتابخانه آستان قدس، نسخههای خطی از آثار ابنسینا زیاد داریم.
البته تعدادی هم در کتابخانههای دانشگاههای اروپایی و آمریکایی نگهداری میشود و اطلاعات آن ها را داریم و تعدادی را هم تهیه کردیم. همچنین باید یادی از کرد از مرحوم دکتر یحیی مهدوی که برای اولینبار در یک تحقیق جامع در حدود ۷۰-۸۰ سال پیش به جمعآوری فهرست آثار ابنسینا پرداخت.
آیا فهرست ایشان همچنان قابل استفاده است؟
بله. با توجه به امکانات آن زمان زحمت زیادی متقبل شدند و همچنان منبع اصلی یافتن آثار ابنسیناست. البته نیازمند تکمیل است که امیدوارم بتوانیم این کار را انجام دهیم.
شما فعلاً مشغول تصحیح هستید و فعلاً به بحث ترجمه و تفسیر نپرداختید. درست است؟
خیر. ما در ترجمه هم این همت را داریم. الان همین مبداء و معاد ابنسینا که تصحیح شده، ما از مصحح تقاضا کردیم که کار ترجمه آن را نیز به عهده بگیرد. ایشان هم با دقت و وسواس خاصی این کار را انجام میدهد. امیدواریم که عنقریب آن را به ما برگرداند و بتوانیم آن را منتشر کنیم. البته همت ما بیشتر آن است که کتابها به نحو صحیح و قابل قبول تصحیح شوند. بعد ما ترجمه را بر اساس متن تصحیح منقح انجام دهیم. یعنی ترجمه بر مبنای تصحیحات خودمان صورت میگیرد.
حدود هزار سال از زمان ابنسینا گذاشته است و جهان و زمان بسیار عوض شده است. فکر میکنید امروز به طور کلی ابنسینا چه اهمیتی دارد و به طور خاص کدام بخش یا جنبه از اندیشهها و آثار او به کار امروز ما میآید و برای مسائل امروز ما راهگشاست؟
تصور من این است که آنچه در زمانه فعلی و در کشور خودمان هم به طریق اولی به آن نیاز داریم، در ابتدا اتکاء و استناد به عقلانیت است. تجربه نشان داده که ما از قبل عقایدی که بدون استدلال و دلیل قابل قبول و قانعکنندهای پذیرفته شدهاند، بسیار ضربه خوردهایم و آنچنان که باید حق عقلانیت را در تصمیمگیریها و مدیریت و اداره امور ادا نکردیم. به نظر من در فلسفه اسلامی، ابنسینا شاغول و شاخصه عقلانیت است و خیلی تلاش و سعی وافری دارد که مطلبی را که نمیتوان از آن دفاع عقلانی کرد، مورد پذیرش قرار ندهد.
این نکتهای است که مرحوم استاد ما دکتر مهدی حائری یزدی بسیار بر این نکته تاکید داشت و همیشه میگفت به نظر من در بین فلاسفه اسلامی بزرگترین فیلسوف ابنسیناست که به قاعده خردمندی و قاعده عقلانیت بسیار پایدار بود. این ویژگی به وضوح در لابلای آثار ابنسینا و در روشی که در پژوهش به کار برده و در مباحثاتی که با شاگردان و دوستانش داشته، مشهود است. من قبلاً راجع به سلوک پژوهشی و عقلانی ابنسینا صحبت کردهام. این روش عقلانی ابنسینا را شاید بیش از هر کتاب او در کتاب المباحثات نشان داد. این نکته اول بود.
اما چیز دیگری که ممکن است از این رهگذر به ما آسیب بزند این است که تاکید بیش از حد بر عقلانیت گاهی ممکن است موجب شود که جنبههای باطنی و معنوی وجود آدمی را فراموش کنیم و از اینکه نتوانیم وجود بعضی از این جنبهها را با صرف استدلال عقلی اثبات کنیم یا در آنها بگذاریم، آنها را مورد انکار قرار دهیم. در این زمینه نیز ابنسینا به خصوص در کتاب اشارات به ما یاد داده و تاکید موکد و مکرر کرده که اگر شنیدی بزرگانی، عرفایی، انسانهایی کارهایی کردند و مطالبی گفتند و چیزهایی اظهار کردند که اینها را تو فعلاً نمیتوانی اثبات کنی، مهم این است که در صدد انکار بلافاصله بر نیایی.
ابنسینا به ما آموزش داده که هر چیزی میشنوی و با هر واقعه یا رویدادی برخورد میکنی، اگر نتوانی از آن یک تفسیر عقلانی قابل قبول عرضه کنی، آن را انکار نکن. لااقل آن را در یک (به قول خودش) بقعه امکان قرار بده تا اینکه روزگاری دلیلی و برهانی له او یا علیه او بیابی. این هم نکتهای است که از سلوک عقلانی ابنسینا میآموزیم. خودش هم در جمیع آثاری که نوشته یا لااقل در بسیاری از آنها بر این روش پایبند مانده است.
او ساحتهای گوناگون وجود بشر را که میتوانند در سلوک انسانی و داشتن یک جامعه بهتر یا یک اخلاق بهتر ما را یاری کنند، مغفول نگذاشته و به آنها پرداخته و به زاویههایی از آنها که دیگران شاید به آنها توجه نکردهاند، توجه کرده و یک آمیزه بسیار دلنشینی از ترکیب عقلانیت و روحانیت برای ما به یادگار گذاشته است. امیدواریم بتوانیم با تلاشی که صورت میگیرد و انتقال آنها به زبان مناسب فارسی و عرضه محتوای آنها به زبان قابلی که برای این نسل هم جاذبیت داشته باشد، از این سرمایه عظیم معنوی و فرهنگی استفاده کنیم.
۲۱۶۲۱۶