فلسفه
-
اردشیر منصوری و بزرگداشت شمس تبریزی با پرهیز دادن از خطاهای رایج در باره یک ملاقات تاریخی
تغییر عمیق؛ آتش شمس در خرمن مولانا/ آیا بدون شمس، مولانایی وجود نداشت؟ /شمس، مولانا را از دینورزی سرد به گرمای معنویت رساند
اخبار اندیشهاردشیر منصوری،مدرس فلسفه و متون ادبی، گفت:شمس مشوّقِ مولانای مستعد برای رهایی از تکلفها و دینورزی سرد و عبوس، و جهش به جهانِ تجاربِ گرم معنوی بود. شمس آن جرئت را به مولانا داد که از تلقین و تکرار کتابهای رسمی و آموزههای دیگران گذر کند. مولانا خود نوعی تنگنا در زیست روزمره و دینورزی عوامانه احساس میکرد. به روایت پسر مولانا و برخی تذکرهنویسان، مولانا پیش از شمس اهل ریاضتها و روزهگرفتنهای شدید بود.
-
مقاله تاریخی کانت در عصر سیطره الگوریتمها و شبکههای اجتماعی
کانت علیه الگوریتم؛ چگونه در دنیای مدرن به ماشینهای بیفکر تبدیل شدهایم؟/ خصوصیسازی عقل؛ چرا در عصر اینترنت و لابیگری دیگر «خودمان» نمیاندیشیم؟
اخبار اندیشهکانت نمیگفت که امکان دارد انسان کاملاً از تأثیرات بیرونی آزاد باشد؛ اما بر این باور بود که هر عصری که شایسته نام «روشنگری» است، باید شرایطی را پرورش دهد که در آن تفکر مستقل بتواند پدید آید — شرایطی که در آن طیف متنوعی از مردم بتوانند نقش «پژوهشگر و اندیشمند» را ایفا کنند.
-
گزارشی تحلیلی بر نوآوری خلاقانه شماره جدید «فصلنامه سیاست» دانشگاه تهران
خودانتقادی علمی بی سابقه ظریف و همکارانش در فصلنامه سیاست/ از کاربست نظریه در میدان تا بازخوانی نسبت تن، متن و قدرت
اخبار اندیشهاین شماره با گردآوردن قلمهای متنوع از طیفهای مختلف فکری و شکستن قیدوبندهای سنتی، الگویی موفق از «پژوهش چندبُعدی و انتقادی» ارائه کرده است: از یکسو، خودانتقادی ظریف و همکارانش به جامعه علمی یادآوری میکند که نظریه تا زمانی که نتواند منافع ملی را در میزهای مذاکره صیانت کند، ارزشی انضمامی ندارد. از سوی دیگر، تحلیلهای هستیشناختی و نهادی بر اهمیت پایدار ریشههای تاریخی و فلسفی در درک ناکامیهای سیاسی تأکید میورزند. و نهایتاً، واکاویهای اقتصاد سیاسی و ژئوپلیتیک کوانتومی نشان میدهند که جهان فردا عرصه برهمکنشهای سیال است و درک آن، ابزارهایی ورای دوگانهسازیهای کلیشهای را طلب میکند.
-
بازخوانی نظریه انقلابی توماس کوهن در نحوه تحول دانش و بازتاب آن در علوم انسانی
توماس کوهن و نظریه انقلاب علمی با تغییر پارادایم/ علم چگونه پیش میرود؛ تجمع تدریجی دادهها یا زمینلرزه پارادایمی؟
اخبار اندیشهکوهن به نسبیگرایی (Relativism) متهم شده است. آیا همه نظریهها به یک اندازه معتبرند؟ چرا باید به علم امروز باور داشته باشیم وقتی ممکن است در آینده سرنگون شود؟ کوهن در برابر این برداشت مقاومت کرد، اما نه با این ادعا که تغییرات پارادایمی علم را به حقیقت نزدیکتر میکنند. در عوض، او این مفهوم را ارتقا داد که پارادایم بعدی معمولاً ابزار بهتری برای حل معماهایی است که برای جامعه علمی اهمیت دارد.
-
موسسه فرهنگی خانه آشنا برگزار میکند
مصطفی ملکیان و جواد حیدری در آیین رونمایی از کتاب «فلسفهای برای خوب زیستن»
اخبار اندیشهآیین رونمایی و معرفی کتاب «فلسفهای برای خوب زیستن» با ترجمه مهدی رضایی با سخنرانی مصطفی ملکیان، امیرحسین خداپرست و جواد حیدری برگزار میشود.
-
نوآوریهای بنیادی شیخالرئیس در برابر میراث یونانی
از شاگردی ارسطو تا انقلاب در فلسفه؛ ۵ شاهکار ابنسینا که جهان اندیشه را تکان داد / آیا ابنسینا معمار یک نظام فلسفی مستقل از ارسطو شد؟
اخبار اندیشهوقتی نام ابنسینا به میان میآید، بیشتر مردم ابتدا به پزشکی و کتاب «قانون در طب» فکر میکنند؛ اما ابوعلی سینا فقط پزشک نبود.
-
نگاهی به کتاب «علم اقتصاد و جامعه خوب» نوشته جوزف ای. استیگلیتز
آیا هایک نمیدانست فقط منافع قدرتمندان را تامین می کند؟/ نئولیبرالیسم مقوم دیکتاتوری و تضعیف دموکراسی / چرا نظریه هایک شکست خورد؟
اخبار اندیشهکتاب «علم اقتصاد و جامعه خوب» یک فراخوان برای بازاندیشی است. استیگلیتز ما را وادار میکند که از مفاهیم سطحی آزادی که تنها منافع قدرتمندان را تأمین میکند، فراتر رویم و به دنبال آزادیای باشیم که برای همه مردم، به ویژه آسیبپذیرترینها، امکان شکوفایی و انتخاب معنادار را فراهم سازد.
-
عقل سرخ چگونه متولد شد؟/ سهروردی وارث و منتقد ابن سینا/ سهروردی نور را جایگزین وجود کرد
اخبار اندیشهبرخی فیلسوفان تنها با کتابهایشان شناخته نمیشوند، بلکه تصویری که از جهان به جا میگذارند، آنها را ماندگار میکند.
-
خطر فرسایش شالودههای اخلاقی مدرنیته در عصر سیطرهٔ رفاه
بدون این مفهوم، لیبرالیسم هیچ است؛ آنچه توماس جفرسون میدانست/ «مادهگرایی» جوامع مدرن را سردرگم کرد/ رفاه اقتصادی بدون «کرامت انسانی» شکننده است
اخبار اندیشهبه این ترتیب، مادهگرایی (کموبیش ناخواسته) شالودهٔ اخلاقی لیبرالیسم را از درون بلعیده است. «فرزندان روشنایی» نه چندان به دست «فرزندان تاریکی»، بلکه به دست فرزندان غروبی تاریکتر و خاکستریرنگ — یعنی مادهگرایی — بلعیده شدهاند...و اگر میخواهیم شکوفایی واقعی انسان را تسهیل کنیم، باید مهمترین شالوده فکری لیبرالیسم را به یاد آوریم — اینکه تمامی افراد، فارغ از جایگاهشان در زندگی، از «کرامت انسانی برابر» برخوردارند.
-
محمد بقایی ماکان نابغه شرق را به تبیین نشست
یونسکو: ۱۸ هزار عنوان در باره اقبال تا سال ۱۹۸۷ نوشته شده / ارزش معنوی ایران و تهران برای اقبال لاهوری
اخبار اندیشهمحمد بقایی ماکان، اقبالشناس و پژوهشگر حوزه ادبیات و فلسفه به انگیزه چاپ کتاب جدیدش با نام «اقبال چنان که هست» اظهار کرد: میتوان گفت در شعر فارسی معاصر تنها به اقبال لاهوری میشود لقب جامعالاطراف داد؛ اندیشمندی که شخصیت چندوجهی دارد و تنها شاعر یا فیلسوف نبود.
-
عقلگرای مطرود قرن هفدهم و درسهایی برای انسان امروز
چرا اسپینوزا از سوی فقهای یهودی به شدت تکفیر شد؟/ آزادی واقعی چگونه محقق می شود؟
اخبار اندیشهاگر انسان تمام عمرش تصور کند آزاد است فقط به این دلیل که میتواند میان چند انتخاب یکی را برگزیند، آیا واقعاً آزاد است؟
-
راز ماندگاری ترجمه قرآن الهی قمشهای چیست؟ حکیمی که میان فلسفه، عرفان و قرآن پل زد
اخبار دینمیرزا مهدی الهی قمشهای برای بسیاری با ترجمهای از قرآن شناخته میشود که سالها در خانههای فارسیزبانان خوانده شده است؛ اما پشت این نام، زندگی عالمی قرار دارد که حوزه و دانشگاه، فلسفه و عرفان، عقل و شهود را در کنار یکدیگر نشاند. او از شاگردی استادانی چون سیدحسن مدرس تا تدریس فلسفه و تربیت شاگردانی همچون علامه حسنزاده آملی و آیتالله جوادی آملی، مسیری را پیمود که در نهایت از او یکی از چهرههای برجسته سنت حکمت جامع در ایران معاصر ساخت.
-
تحلیل محمدمنصور هاشمی از افقهای تازه در اندیشه معاصر ایران
بررسی روشنفکران پساانقلاب ایران
اخبار اندیشهسروش دباغ از سویی تحت تأثیر اندیشههای فلسفی لودویگ ویتگنشتاین است و از سوی دیگر دلبستهی نگاه عرفانی-شرقی سهراب سپهری به حیات، و علاوه بر اینها در مقام رواندرمانگر حرفهای از علاقهمندان پیگیر و جدی آثار اروین یالوم به شمار میرود. او تلفیقی از این اندیشهها را وارد نظام متعارف و مألوف روشنفکری دینی کرده و در نوشتهها و گفتههایش مرزهای معمول روشنفکری دینی را پشت سر نهاده است؛ هرچند همچنان در تلقی عمومی او بیش از هر چیز امتداد روشنفکری دینی محسوب میشود.
-
خوانش نصرالله پورجوادی از نسبت عرفانی و تمثیلی شیخالرئیس و احمد غزالی
رویارویی احمد غزالی با قاعده فلسفیِ ابنسینا/ دو سیمرغ متفاوت در آثار احمد غزالی با ابن سینا/ از «فلسفه خیال» تا «مذهب عشق»
اخبار اندیشهبه گفته پورجوادی: «ابنسینا چند مرده حلّاج است، طبیب هم بوده و به همان اندازه که در فلسفه مهارت داشته در طب هم مهارت داشته. اصلاً اسم طب، مکتب طبی او را سینوی یا ابنسینائی خواندهاند. داروشناس هم بوده. روانشناس هم بوده. آثاری در این زمینهها تألیف کرده است. در عرفان هم آثاری تألیف کرده است. ابنسینا عارف نبوده ولی نویسندۀ آثار عرفانی بوده، آثاری که در نوع خود شاهکار به شمار میآید.»
-
فداکاری انگلس برای نجات مارکس از گرسنگی و فراموشی/ فقر نابغه ۵ فرزندش را به بستر مرگ برد / مارکس که بود؟
اخبار اندیشهنام کارل مارکس معمولاً با واژههایی مانند کمونیسم، سرمایهداری و انقلاب گره خورده است؛ اما پیش از آنکه او را صرفاً نظریهپردازی سیاسی بدانیم، باید به یک واقعیت مهم توجه کرد: مارکس آموزش دانشگاهی خود را در فلسفه دید و رساله دکتریاش نیز درباره فلسفه باستان بود.
-
درباره کتاب «بازگشت به اسپینوزا» اثر وارن مونتاگ
متفکر اکنون
اخبار اندیشهاین اثر تلاشی است برای بازگرداندن اسپینوزا به اکنون؛ نه بهعنوان فیلسوفی متعلق به قرن هفدهم، بلکه بهمثابه متفکری که هنوز میتواند درباره نسبت بدن و ذهن، فرد و جمع، قدرت و بندگی و در نهایت امکان مقاومت به ما بیاموزد.
-
«صدرالمتألهین»؛ از خلوت کهک تا تدوین پارادایم اصلی فلسفه در حوزههای علمیه شرق اسلامی (بخش سوم و پایانی)
بدن اخروی بدون «ماده» محشور میشود؟/ تاثیر ملاصدرا بر اندیشه انقلاب ۱۳۵۷/ از حوزههای علمیه تا فلسفه تحلیلی؛ نزاع بر سر میراث پرمناقشه ملاصدرا
اخبار اندیشهسنت سینوی در سراسر دورهٔ صفوی و پس از آن قوی باقی ماند؛ چنانکه شاگرد و دامادش عبدالرزاق لاهیجی از صورِ ماهیتگراییِ سینوی دفاع میکرد، و بعدها فیلسوفان پدر و پسر، حسین (متوفی ۱۰۹۸ / ۱۶۸۷) و جمال خوانساری (متوفی ۱۱۲۵ / ۱۷۱۴) با نقد مفهوم وجود ذهنی و تشکیک وجود نزد ملاصدرا، صریحاً مواضع او را در شروح خود بر شفاء ابنسینا رد کردند. این نقد سینوی به ملاصدرا تا سدههای ۱۸ و ۱۹ ادامه یافت. مهدی نراقی (متوفی ۱۷۹۴) حاشیهنویسی پرکار بر ابنسینا بود که رویکرد «عرفانزدهٔ» ملاصدرا به مابعدالطبیعه را نقد میکرد.
-
بازخوانی اندیشهها و سیر فکری فیلسوفی که بدیهیات جامعه مدرن را به چالش کشید
راز زندان و شبکه پنهان قدرت / میشل فوکو: قدرت همیشه پشت میلههای زندان نیست/ وقتی پلیس مخفی رفتار خودمان می شویم!
اخبار اندیشهقدرت همیشه با صدای بلند فرمان نمیدهد؛ گاهی در یک پرونده پزشکی ثبت میشود، گاهی در کارنامه مدرسه، زمانی در دوربین یک خیابان و گاهی حتی در تعریفی که از «طبیعی» و «غیرطبیعی» به ما آموختهاند.
-
قانون جذب چیست؟ آموزش گامبهگام و نکات کلیدی برای استفاده درست از آن
سبک زندگیقانون جذب یکی از مشهورترین مفاهیم در حوزه خودیاری و موفقیت است؛ ایدهای که میگوید افکار و احساسات انسان میتوانند بر اتفاقهای زندگی او اثر بگذارند و بهاصطلاح، چیزهای مشابه را به سوی او جذب کنند.
-
«صدرالمتألهین»؛ از خلوت کهک تا تدوین پارادایم اصلی فلسفه در حوزههای علمیه شرق اسلامی (بخش دوم)
دانشنامه استنفورد و نظریه انقلاب فلسفی عرفانی ملاصدرا/ بازخوانی بنیادهای هستیشناسی و خداشناسی صدرایی
اخبار اندیشهبرای ملاصدرا، گزارههای وجودی تحلیلی نیستند. او استدلال میکند که وجود، جزء تحلیلیِ ماهیت نیست. اگر در گزارهٔ «انسان موجود است»، «انسان» و «موجود» را مترادف بگیریم، معادل این خواهد بود که بگوییم «انسان، انسان است»؛ همانگوییِ بیفایدهای که سودی به ما نمیرساند. در گزارهٔ «انسان موجود است»، «انسان» به کلیِ «انسانیت» اشاره دارد. اما «موجود» بر خلاف نظر کسانی که منکر ارجاع وجود به خارج هستند و آن را مفهومی صرفاً ذهنی میدانند، دارای مصداق خارجی است.
-
هشدارهای هولناک درباره حکمرانی الگوریتمها؛ بازخوانی دنیای فکری یووال نوح هراری
نقشهٔ راه هراری؛ عبور از طوفان هوش مصنوعی و بحران حقیقت/ انسان در آستانهٔ خداگونه شدن یا بلااستفاده ماندن؟
اخبار اندیشهاگر روزی ماشینها بتوانند بخش زیادی از کارهایی را انجام دهند که امروز برای انجامشان به انسان نیاز داریم، چه چیزی از «انسانبودن» باقی میماند؟
-
از آوارگی و بیتابعیتی تا معماری اندیشهٔ سیاسی؛ بازخوانی حیات و میراث فکریِ هانا آرنت
این زن بزرگترین افشاگری را علیه توتالیتاریسم کرد؛ هانا آرنت کیست؟ /آزادی در «کنش» است نه «سکوت»/ امروز بیش از هر زمان به اندیشهٔ هانا آرنت نیازمندیم
اخبار اندیشههانا آرنت فقط یکی از نامهای مهم فلسفه سیاسی قرن بیستم نیست؛ زندگی او روایتی فشرده از قرنی است که در آن جنگ، نازیسم، آوارگی و ظهور حکومتهای تمامیتخواه، تعریف انسان از آزادی و مسئولیت را به چالش کشیدند.
-
به مناسبت صدوشصتوششمین سالمرگ
سرگذشت شوپنهاور؛ فیلسوف بدبین
تاریخ جهان«آرتور شوپنهاور، متفکری که به «فیلسوف بدبینی» شهرت یافت، بخش بزرگی از عمر خود را در خلوت، انزوا و سایه بیتوجهی گذراند؛ اما با نظریه ساختارشکنانه خود درباره «اراده کور» و پیوند ناگسستنی هستی با رنج، نهتنها مسیر فلسفه غرب را دگرگون کرد، بلکه به الهامبخش بزرگ متفکرانی چون نیچه، فروید و واگنر تبدیل شد. این نوشتار مروری است بر زندگی پرفرازونشیب، طغیان علیه هگل، سالهای سکوت و کشف دیرهنگامِ نابغهای که جهان را رهاورد اراده و بازنمود میدانست.
-
شوپنهاور که بود؟ فیلسوفی که ریشه رنج را در خواستن میدید
اخبار اندیشهبعضی فیلسوفان با وعده توضیح جهان به سراغ خواننده میآیند و بعضی دیگر با یک پرسش ناخوشایند.
-
سخنرانی عبدالکریم سروش در نشست نقد و بررسی اندیشههای تامس نیگل، فیلسوف آمریکایی
«اقناع عقلایی» برای امور اخلاقی
اخبار اندیشهپرسش نیگل بیشتر این است که آیا حقیقت اخلاقی مستقل از دیدگاههای ما وجود دارد، و پرسش برجسته سروش این بود که چنین حقیقتی، اگر وجود داشته باشد، چگونه میتواند برای ما به «معرفت» تبدیل شود. در اینجا اختلاف اصلی نه بر سر اهمیت عقلانیت، بلکه درباره جایگاه آن در نسبت ما با حقیقت اخلاقی است: عقلانیت صرفاً ابزار کشف حقیقت است یا در اعتبار معرفتی احکام اخلاقی نیز نقش تعیینکننده دارد؟ این پرسشی بود که در سخنرانی سروش مورد مداقه قرار گرفت.
-
از افقِ حکمتِ متعالیه تا گرههای زیستهٔ انسانِ معاصر
چرا اندیشهٔ ملاصدرا انسان را دگرگون میکند؟/ رمزگشایی سادهفهم از سهگانهٔ جنجالی حکمت متعالیه / «در حال شدن بودن» در اندیشهٔ ملاصدرا
اخبار اندیشهتصور کنید جهان مجموعهای از اشیای کاملاً ثابت نباشد؛ بلکه واقعیتی باشد که در هر لحظه در حال تغییر و شدن است...ملاصدرا درباره شناخت و دانش نیز دیدگاهی متفاوت داشت. از نظر او، شناخت فقط این نیست که تصویری از یک شیء را در ذهن ذخیره کنیم. دانش با وجود و تحول نفس انسان ارتباط دارد. او از نظریهای با عنوان وحدت عاقل و معقول دفاع میکند؛ یعنی رابطه میان «شناختگر» و «شناختهشده» را عمیقتر از رابطه ساده میان ذهن و تصویر یک شیء میداند. اگر بخواهیم این بحث را ساده کنیم، میتوان گفت: وقتی چیزی را عمیقاً میشناسیم، خود ما نیز تا حدی تغییر میکنیم.
-
آیا جهان همیشه وجود داشته است؟ راز اختلاف فلسفه و روایات درباره آغاز عالم
اخبار دیناگر عالم همیشه وجود داشته است، پس «حدوث» آن به چه معناست؟ پرسشی که قرنهاست در فلسفه و کلام اسلامی محل بحث است و یک سوی آن، روایاتی قرار دارند که از «پدید آمدن» و «آغاز آفرینش» سخن میگویند و سوی دیگر، دیدگاه فلاسفهای مانند ابنسینا و ملاصدرا که میان «ازلیت زمانی» و «وابستگی وجودی» جهان به خداوند جمع میکنند؛ اختلافی که نشان میدهد مسئله فقط بر سر یک واژه نیست، بلکه به این پرسش بنیادین بازمیگردد که آیا عالم واقعاً آغاز داشته یا از نظر زمانی ازلی و بیآغاز است؟
-
بازخوانی میراث فیلسوفی که ۲۴۰۰ سال پس از مرگش همچنان به پرسشهای امروز ما پاسخ میدهد
از آموزش «اسکندر مقدونی» تا فرمول «خوشبختی» در قرن ۲۱/ ارسطو که بود؟/عصیان علیه افلاطون؛ فیلسوفی که از آسمان «مُثُل» به زمین «واقعیت» مهاجرت کرد
اخبار اندیشهبرای شناخت یک فیلسوف، فقط دانستن نام کتابها و نظریههای او کافی نیست؛ باید دید چه پرسشهایی را برای انسان باقی گذاشته است. ارسطو از متفکرانی است که پرسشهایش در محدوده فلسفه باقی نماند.
-
گرهگشایی از ساختار فکری و میراث فلسفی بنیانگذار گفت و گو در دانشنامه استنفورد (بخش نخست)
گذر از گزارههای کلیشهای؛ افلاطون فلسفه را به فرایند زنده تبدیل کرد/ آیا میتوان به افکار افلاطون دست یافت؟؛ رازخوانی متون غیرمستقیم و فرم گفتوگو
اخبار اندیشهدیالوگها در کنار هم، پرترههایی زنده از یک جهان اجتماعی میسازند و صرفاً مبادلات فکریِ محض میان گویندگانِ بیشخصیت و فاقد شناسنامه اجتماعی نیستند.دستکم این موضوع در مورد تعداد زیادی از همسخنان افلاطون صادق است. با این حال، باید افزود که در برخی از آثار او، گویندگان شخصیت چندانی از خود نشان نمیدهند. برای نمونه نگاه کنید به سوفیست و مرد سیاسی—دیالوگهایی که در آنها بیگانهای از شهر الئا در جنوب ایتالیا بحث را هدایت میکند؛ و قوانین، بحثی است میان یک آتنیِ بینام و دو شخصیت داستانیِ نامدار، یکی از کرت و دیگری از اسپارت.
-
حرکت جهان به سوی وضعیت کمتر انسانی و کمتر فرهنگی/ کار ابلیس وارونه کردن راستی و آشوبناک کردن نظم است
اخبار اندیشهحکمتالله ملاصالحی نوشت: شواهد و قرائن چنین گواهی میدهند؛ جامعه و جهان بشری ما شتابان بهسوی دورانی گام برمیگیرد که بیش، پساتاریخی، بیش، پساانسانی، بیش، پسافرهنگی است و کم، تاریخی، کم، انسانی و کم، فرهنگی است. دورانی بسیار متفاوت و متمایز از همه روزگارانی که از سر گذراندهایم.