گروه اندیشه: تحولات و حوادت دی ۱۴۰۴ همچنان مورد توجه ناظران سیاسی و منتقدان است. در مطلب پیش رو، برزین جعفرتاش در صفحه توسعه روزنامه ایران، به این اعتراضات بی سابقه می پردازد؛ ریشه های اقتصادی و اجتماعی اعتراضات را بررسی و در ادامه پیشنهادات خود را ارائه می دهد. این مطلب را می خوانید:
****
اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ از نظر سطح خشونت در سالهای اخیر اگر نگوییم بیسابقه، بیشک کم سابقه بود. از اعتراضات سال ۷۸، ۸۸، ۹۸، ۱۴۰۱ تا اعتراضات ۱۴۰۴، از یک طرف شدت اعتراضات بیشتر شده و از طرف دیگر بازه زمانی تکرار اعتراضات نیز کوتاهتر شده است. در ابتدا یک صورتبندی مختصر از ریشههای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی اعتراضات اخیر ارائه میشود و در ادامه سعی شده پیشنهادهای مشخصی برای درمان ریشههای نارضایتیها ارائه شود.
ریشههای اقتصادی
اقتصاد ایران مانند بسیاری از اقتصادهای در حال توسعه با مشکلات متعددی مواجه بوده است. با وجود این رشد درآمد سرانه اقتصادی و سرمایهگذاری گسترده در زیرساختها از دوران پس از جنگ تحمیلی تا سال ۱۳۹۰، همزمان باعث افزایش کیفیت زندگی آحاد جامعه و همچنین چشمانداز امیدبخش نسبت به آینده شد.
ولی با اعمال اولین دور از تحریمهای جامع آمریکا (به تعبیر اوباما تحریمهای فلجکننده)، رشد اقتصاد و کیفیت زندگی که تا حد زیادی ناشی از مصرف و سرمایهگذاری درآمد نفت بود محو شد. به طوری که بر اساس برآورد مرکز آمار ایران، درآمد سرانه هر ایرانی به قیمتهای ثابت از ۱۱۰۶ میلیون ریال در سال ۱۳۹۰ به ۸۸۶ میلیون ریال در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته است. یعنی دقیقاً بر خلاف دو دهه هفتاد و هشتاد که درآمد سرانه ایرانیان با سرعت قابل توجهی رو به افزایش بود، در سیزده سال گذشته قدرت خرید مردم کاهش یافت.
از طرف دیگر، این کاهش درآمد با ورود بزرگترین گروه هرم جمعیتی ایران، یعنی دهه شصتیها و هفتادیها به بازار کار و ازدواج همراه شد. این گروه جمعیتی زمانی وارد بازار کار شدند که اقتصاد ایران در حال کوچک شدن بود. نتیجه این وضعیت تحمل فشار اقتصادی شدید به جمعیت جوان کشور بود که پس از ۱۴ سال توقف رشد اقتصادی ایران، چشمانداز امیدبخشی هم پیشروی خودشان نمیبینند. اشتباهات اقتصادی و فساد هم بر فشار تحریمها افزود و زمینه را برای نارضایتی فراهم کرد.
ریشههای اجتماعی
علاوه بر نارضایتیهای اقتصادی و سیاسی، تعارضات اجتماعی و فرهنگی هم که همواره در کشور وجود داشت با گسترش رسانههای جمعی و بویژه اینترنت از یک طرف و بعضاً تنگنظریها و برخورد از طرف دیگر افزایش یافت و لایه دیگری به نارضایتیهای جمعی اضافه کرد. این نارضایتی از برخورد و مواجهه در حوزه سبک زندگی تا موسیقی و سینما و ورزش را شامل میشود. هرچند حل این تعارضات در برخی موارد در چهارچوب عرفی و دینی و قانونی فعلی شاید میسر نباشد اما در موارد بسیاری امکان رسیدن به درک مشترک و پاسخگویی به دغدغه گروههای مختلف اجتماعی با حفظ اصول وجود دارد.
با توجه به موارد فوق میتوان گفت که نارضایتیها در اعتراضات اخیر به هم رسیدند و در نتیجه زمینه اعتراضات و همچنین سوءاستفاده جریانهای ضدایرانی خارج از کشور را فراهم کردند. از همینرو بهترین و پایدارترین راه برای کاهش نارضایتیها و کوتاه کردن دست خارجی، پرداختن به ریشههای این نارضایتی است.
پیشنهادات اقتصادی
برای کاهش فشار اقتصادی دو مسیر حفظ ثبات اقتصادی و اجرای استراتژی رشد بایستی به طور همزمان با شدت و قوت زیاد در دستور کار مسئولان قرار گیرد.
قراردادهای تجارت پایاپای
امضای قراردادهای پایاپای به منظور تثبیت و ارتقای روابط تجاری با کشورهای همسو با هدف ۱) تثبیت جریان کالاهای اساسی و ۲) فراهم کردن بازارهای جدید صادراتی: دولت ایران در برهههای مختلف، از دولت مصدق گرفته تا دهه چهل از قراردادهای پایاپای با کشورهای همسو به منظور اهرم کردن واردات برای افزایش صادرات و همچنین دور زدن تحریمها و کاهش وابستگی به ارزهای خارجی بهره جست. دولت فعلی هم میتواند کالاهای مورد نیاز کشورهای دوست و همسو را شناسایی کرده و با امضای قرارداد پایاپای زمینه گسترش تجارت خارجی را فراهم کند. این اقدام از یکسو بازارهای جدیدی برای محصولات ایرانی فراهم میکند و از سوی دیگر با هدایت واردات به سمت کشورهای دوست و کاهش تقاضا برای دلار به ایجاد ثبات اقتصاد و نرخ ارز کمک میکند.
توسعه صنایع کاربر
پول راحت و بزرگ نفت و مشتقات نفتی و معدنی باعث شده دولت توجهی به صنایع کاربر و کارخانهای نکند. در صورتی که عمده اشتغال صنعتی و همچنین فناوری نه در بخش نفت و گاز و معدن بلکه در صنایع کاربر و کارخانهای است. بیتوجهی به این بخش باعث شده مشاغل صنعتی که از جمله مشاغل با درآمد مناسب و پایدار محسوب میشوند کمتر در دسترس جوانان باشد و عمدتاً وارد بخش خدمات که درآمد ناپایداری دارد، شوند. البته مشاغل خدماتی و خردهفروشی هم عمدتاً در شهرهای مرکز متمرکز بوده و استانهای مرزی در شرق و غرب و جنوب و شمال از آن بهره نبرده و در نتیجه بخش قابل توجهی از نیروی کار این استانها در بخشهای نامولد مشغول به کار هستند.
در شرایط فعلی که زیرساخت تولیدی مناسبی در کشور وجود داشته و در عمده صنایع کاربر مانند نساجی و پوشاک و مبلمان و کارخانهای مانند خودروسازی، لوازم خانگی و قطعهسازی توانمندیهای مناسبی وجود دارد، تمرکز بر این بخشها میتواند از یک طرف زمینه رشد تولید و صادرات را فراهم کند و از طرف دیگر با ایجاد فرصتهای شغلی مناسب زمینه اشتغال پایدار نیروی کار جوان و تحصیلکرده را مهیا کند.
پیشنهادات سیاسی
برخی محدودیتها در فضای سیاسی باعث فرصتطلبی جریانهای معاند و خارجی شده است. میتوان با حفظ اصول اساسی، فضای سیاسی را تا حد خوبی باز کرد. چند نمونه از این اقدامات که میتواند مرجعیت سیاسی را از خارج به داخل بازگرداند در ادامه مطرح میشود:
احیای کمیته ویژه بررسی ناآرامیها
پس از اعتراضات ۱۴۰۱، کمیته ویژهای در وزارت کشور برای بررسی دقیق اعتراضات، شناسایی و کمک به آسیبدیدگان، بررسی ریشههای مسأله و فراهم کردن بستر قانونی اعتراضات مسالمتآمیز تشکیل شد. متأسفانه این کمیته در دولت چهاردهم منحل شد و در حال حاضر هیچ کمیته تخصصی مسئول بررسی حوادث اخیر، رسیدگی به آسیبدیدگان و بررسی ریشههای مسأله نیست. پیشنهاد میشود این کمیته ویژه به منظور بررسی دقیق اعتراضات اخیر، شناسایی آسیبدیدگان و چارهجویی برای عدم تکرار این حوادث ناگوار دوباره احیا شود.
به رسمیت شناختن اعتراضات خیابانی
متأسفانه بعد از ۴۷ سال از گذشت انقلاب، همچنان اعتراضات خیابانی به رسمیت شناخته نشده و در نتیجه سازوکاری هم برای حضور معترضان در خیابان تدبیر نشده است. در فقدان بستر قانونی و حقوقی اعتراض، هر نوع حضور خیابانی به مثابه قانونشکنی تلقی شده و با آن برخورد پلیسی میشود. در صورتی که میشود مانند بسیاری از کشورهای دنیا با به رسمیت شناختن و فراهم کردن بستر قانونی، زمینه را برای حضور مسالمتآمیز و امن معترضان در فضای عمومی آماده کرد و به قول معروف خط و معیاری برای تفکیک اعتراض و اغتشاش وجود داشته باشد. در نبود این خط کشی قانونی، هر نوع اعتراض و حضور در خیابان به مثابه اغتشاش دیده میشود.
توپ را به زمین آمریکا بیندازیم
رفع تحریمها از طریق بهبود روابط با غرب، مطالبه بخشی از جامعه ایران است. دولت میتواند با اعلام عمومی شرایط ایران برای پذیرش توافق با آمریکا، شائبه عدم تمایل ایران برای مذاکره و رسیدن به توافق را از بین ببرد. شروط ایران اگر منطقی باشد مورد پذیرش جامعه هم خواهد بود. در این صورت یا آمریکا با شرایط ایران کنار میآید یا در صورت عدم موافقت، مسئولیت ادامه تنش از دید این بخش افکار عمومی ایران نیز، متوجه آمریکا میشود.
پیشنهادهای اجتماعی
از ابتدای انقلاب برخی اختلافها بین ساختارهای سنتی و قانونی و خردهفرهنگهای نو و مدرن در کشور مشهود بود. هرچند بعدها مشخص شد که بسیاری از این اختلافات در ابتدای انقلاب نه محصول تعارضات ذاتی بلکه ناشی از سختگیریهای غیرمنطقی بود. از ممنوعیت ساز موسیقی و ویدیو و شطرنج گرفته تا موسیقی پاپ و بسیاری دیگر از نمودهای فرهنگ مدرن که نه تنها تناقض ماهوی با قوانین و عرف ایرانی اسلامی نداشتهاند بلکه در موارد بسیاری در برهههای مختلف همراه و حامی ارزشهای ملی و دینی شدهاند.
متأسفانه در سالهای اخیر بسیاری از مسائل قابل حل به طور غیرضروری به چالش تبدیل شدند. مسائلی از قبیل حضور زنان در ورزشگاه، گواهینامه موتورسواری زنان، اخراج اساتید دانشگاه، اخراج چهرههای تلویزیونی از رسانه ملی، پلمب مغازهها و توقیف خودروها، تعطیلی خانه اندیشمندان علوم انسانی، حصارکشی دور تئاتر شهر و مسائلی از این دست که چالشهای غیرضروری برای جامعه ایجاد کرده است.
حتی مجسمه شاه ساسانی که با سر و صدای زیاد در میدان انقلاب رونمایی شد فوراً جابهجا و اعلام شد که در مسیر فرودگاه مهرآباد برای میهمانان خارجی! گذاشته میشود. مجموع این اتفاقات نشان از یک الگوی کمتوجهی به تکثر جامعه ایرانی دارد که با کمی دوراندیشی و سعهصدر در چهارچوب قوانین و عرف کشور میشد مسیر دیگری انتخاب شود.
اصلاحات فوری میتواند با تغییر مدیریت و رویکرد صدا و سیما، بازگرداندن اساتید اخراجی، رفع ممنوعالتصویریها، صدور گواهینامه موتورسواری برای بانوان و به عبارتی باز کردن فضای اجتماعی با حفظ اصول در دستور کار قرار گیرد.
جمعبندی
اعتراضات اخیر یکی از تلخترین برهههای تاریخ معاصر ایران را رقم زد و حالا جریانهای ضدایرانی در پی تکرار چنین حوادثی و گسترش آن به جنگ نظامی هستند. در چنین شرایطی از همه نیروهای وطندوست و افرادی که دل در گرو ایران عزیز دارند انتظار میرود برای جلوگیری از تکرار چنین حوادث ناگواری پیشقدم شده و هرچه در توان دارند برای نجات ایران و ایرانی عرضه کنند.
اصلاحات با حفظ اصول نه تنها به معنی عقبنشینی نیست بلکه عین عقلانیت و پویایی هر نظامی است که میخواهد از حوادث و اتفاقات تلخ به منظور رفع کاستیها و جبران اشتباهات درس بگیرد و آینده بهتری برای جامعه خود ترسیم کند.
۲۱۶۲۱۶