به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، ماه مبارک رمضان، ماه نزول قرآن و ماهی که شب قدر در آن چون قلبی تپنده میدرخشد، فرصتی است تا از دریچهای تازه به عمق قرآن کریم بنگریم. سوره مبارکه یس که پیامبر(ص) آن را قلب قرآن نامیدهاند، نهتنها راهنمای ما در مسیر ایمان و هدایت است، بلکه هر آیهاش پنجرهای بهسوی رازهای توحید، معاد و رحمت الهی میگشاید.
بنابر روایت ایکنا، در سلسلهگفتوگوهایی بهمناسبت این ماه با علیاکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآنی و دکترای علوم قرآن و حدیث، در شماره نهم به بررسی پیامهای اعتقادی و تربیتی آیات ۲۸ و ۲۹ سوره یس، معنای «صیحه» و نحوه وقوع عذاب الهی و تحلیل علمی و طبیعی «صیحه» براساس تفسیر حجتالاسلام والمسلمین محسن قرائتی میپردازد. این مجموعه، ما را با پیوند عمیق مفاهیم هدایت، انذار، تقدیر و سبل السلام در قرآن و همچنین رازهای نهفته در آیات سورههای یس و قدر آشنا میکند.
در آیات ۲۸ و ۲۹ سوره یس، از عذاب الهی و صیحه سخن به میان میآید. معنای دقیق این صیحه چیست و چگونه باید آن را درک کرد؟
آیات ۲۸ و ۲۹ سوره یس چنین بیان میکنند: «وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَیٰ قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا کُنَّا مُنْزِلِینَ، إِنْ کَانَتْ إِلَّا صَیْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ؛ و بعد از شهادت او هیچ سپاهی از آسمان بر هلاکت قومش نازل نکردیم و بر آن نبودهایم که نازل کنیم. کیفرشان جز فریادی مرگبار نبود که ناگهان پس از آن فریاد، همه بیحرکت و خاموش شدند.»
این آیات پس از شهادت پیامبر قوم مؤمن آل یس نشان میدهند که خداوند هیچ لشکری از آسمان نفرستاد؛ بلکه صیحهای سهمگین و ناگهانی همه را در یک لحظه هلاک کرد. این موضوع تأکید میکند که سنت الهی برای اجرای عدالت معمولاً از طریق قوانین طبیعی و آفرینشی است، نه لشکرکشیهای آسمانی.
در تفاسیر، معانی متعددی برای «صیحه» ذکر شده است: در منهجالصادقین آمده که جبرئیل بر فراز آسمان آمد و فریادی سهمگین زد که همه صداها خاموش شد. در تفسیر نمونه، آیتالله مکارم شیرازی احتمال داده که ممکن است زمینلرزهای شدید رخ داده باشد که صدای مهیب و هولناکی تولید کرده و موجب هلاکت همه شده است. برخی مفسران نیز رعد و برق یا برخورد ابرها را دلیل صیحه مطرح کردهاند.
همه این روایات و تفاسیر، نشاندهنده انعطاف و عمق معارف قرآنی است: قرآن حقیقت عذاب الهی را بیان میکند و در عین حال به انسان امکان تفکر علمی و طبیعی درباره وقایع گذشته را میدهد.
چه پیامهای اعتقادی و تربیتی میتوان از این آیات استخراج کرد؟
آیات یادشده چند پیام مهم دارند:
فرشتگان مأموران خدا هستند و تابع اراده او؛ عبارت «وَمَا أَنْزَلْنَا... مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّمَاءِ» بیانگر این است که اگر خدا میخواست، میتوانست سپاهی از آسمان بفرستد؛ اما سنت خداوند اجرای عدالت از طریق سازوکارهای طبیعی و قوانین جهان هستی است. این نکته تأکید دارد که قدرت مطلق خداوند بدون دخالت موجودات دیگر کفایت میکند.
قهر الهی ناگهانی و غافلگیرکننده است؛ صیحه یکباره اتفاق میافتد و هیچکس برای آن آماده نیست. این موضوع هم هشدار به گنهکاران و سرپیچان از حق است و هم یادآوری به مؤمنان که عدالت الهی همیشه جاری است، حتی اگر در ظاهر محسوس نباشد.
نابودی با تکذیب پیامبران و کشتن مؤمنان بیگناه: شهادت پیامبران و مبلغان دین میتواند به شکل عبرتآموز و قهری، عواقب جمعی برای جامعه داشته باشد. این آموزه در تاریخ ادیان نیز مشاهده شده است؛ جامعهای که افرادش پیامآوران حق را رد کرده یا از میان بردهاند، دچار فروپاشی و نابودی شده است.
ضعف قدرتهای دنیوی در برابر اراده خداوند: آنها که در ظاهر قدرتمند بودند، با یک صیحه نابود شدند. این نکته، نوعی امیدبخشی به مؤمنان است که بدانند هر گونه ظلم و استبداد، در نهایت تحت اراده الهی متوقف خواهد شد.
خاموشی یکباره هیاهوها: این پیام، الهامبخش برای نظم اجتماعی و رعایت عدالت است؛ زیرا تمام فعالیتهای نابخردانه و اعمال ظالمانه در نهایت از سوی خداوند، یکباره و با دقت خاموش میشوند.
از منظر علمی و طبیعی، چه تحلیلهایی درباره صیحه وجود دارد؟
علاوه بر تفاسیر سنتی، برخی مفسران به علل طبیعی و قابل مشاهده اشاره کردهاند. برای نمونه، زمینلرزه یا فوران آتشفشان: زمینلرزههای شدید میتوانند صدای مهیب و ترسناکی تولید کنند که تجربهای نزدیک به صیحه الهی باشد.
پدیدههای جوی و رعد و برق: برخورد ابرها و رعد و برق میتواند صدای عظیمی ایجاد کند که موجب وحشت و هلاکت شود.
پدیدههای ترکیبی طبیعی و الهی: برخی مفسران باور دارند که صیحه، تلفیقی از اراده الهی و سازوکار طبیعی بوده است؛ یعنی خداوند با ایجاد شرایط طبیعی، اجرای عدالت خود را عملیاتی کرد.
درواقع، آیات ۲۸ و ۲۹ سوره یس، تصویری کامل از قدرت، عدالت و نظم الهی ارائه میدهند. آموزههای کلیدی این بخش عبارت است از:
اجرای عدالت الهی بهصورت مستقیم و تحت اراده خداوند است. قهر الهی غافلگیرکننده، ناگهانی و سهمگین است. تکذیب پیامبران و آسیب به مؤمنان، پیامدهای جمعی دارد. قدرت ظالمان و گنهکاران در برابر اراده خداوند بیاثر است. تمام هیاهوها، عربدهکشیها و تجاوزها، با اراده خداوند یکباره خاموش میشوند.
از منظر تربیتی، این آیات به مؤمنان درس عبرت و مسئولیت اجتماعی میدهد. آنان میآموزند که پایداری در ایمان، همراهی با حق و رعایت عدالت، تنها راه حفظ جامعه و جلوگیری از فروپاشی آن است. همچنین، نشان میدهند که سنتهای الهی هماهنگ با قوانین طبیعی و جهان آفرینش عمل میکنند، نه صرفاً با اعجاز ظاهری و مداخله مستقیم ماورایی.
به این ترتیب، پیام قرآن برای هر نسل و جامعهای قابل فهم و عبرتآموز است: عدالت خداوند دقیق، نافذ و همیشگی است و هیچ قدرت مادی یا هیاهوی ظالمانه نمیتواند آن را مختل کند.