به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایبنا، کتاب «تاریخ ایل بختیاری گزارش تیرهها و طوایف، رویدادها، آداب و رسوم و فرهنگ ایل بختیاری» نوشته اسکندرخان عکاشه (ضیغمالدوله بختیاری) از سوی انتشارات یساولی منتشر شد.
در این کتاب مولف اشاراتی دقیق به مراسم و آئینهای ایلی در عصر خود دارد پارهای از این آداب اینک متروک شده و آنچه هم باقی مانده است به اقتضای شرایط زمانه دیر یا زود از میان خواهد رفت و فراموش خواهد شد. قسمت عمده کتاب نیز به بررسی ایل بابادی اختصاص دارد...
این مطالب از جنبه مردمشناسی تاریخی و شناخت و بررسی فرهنگ عشایری از وجوه مهم امتیاز کتاب است، بهویژه آنکه نویسنده از کنار این امور مانند بسیاری از نویسندگان قدیم بیاعتنا نگذشته و آنها را کماهمیت تلقی نکرده و در برابر آنها درنگ کرده و به بیان جزئیاتی پرداخته که البته برای اهل آن دستمایهای مغتنم است.
انگیزه مولف در نوشتن این تاریخ که امروز به عنوان یک مرجع مفید در بخشی از تاریخ بختیاری به شمار میآید به اعتراف خود او چیزی بیش از تدوین اطلاعات و مشاهدات شخصی و برجای نهادن یادمانی خانوادگی نبوده است. ارزش سندیت و اعتبار را قدمت زمان بهاینگونه آثار میبخشد.
اسکندرخان عکاشه از سران ایل بابادی عکاشه است
اسکندرخان عکاشه در تبارنامه خود یاد کرده است که از سران ایل بابادی عکاشه است، یکی از چهار تیره بزرگ هفت لنگ بختیاری. خاندان و نیاکان او از دیرباز در بین ایل و نزد ایلخانان که با یکدیگر قرابت و پیوندهای خویشاوندی و زنخواست (سببی) داشتهاند، از احترام و اعتبار ارادتآمیز برخوردار بودند. بر اثر اعتقادی دیرین نسبت به وجود تنپوش مبارک امام رضا (ع) در بیت ایشان و التفات امام (ع) در حق سرتبار این خاندان و شهرت انتساب آنان به اصحاب خاص رسولالله (ص) مردم ایل را به باطنداری و مبارک نفسی و تبرک سور و نیم چشیده همچنین حرمت اجاق و شگون مقدم افراد این خانواده که ترک اولی ننموده باشند باور داشت و اخلاص و عقیدتی راسخ بوده است.
طایفه عکاشه خود را از احفاد عکاشه از اصحاب پیامبر (ص) میدانند. در میان صحابه پنج تن به عکاشه شهرت دارند. مشهورترین آنان عکاشه بن محصن بن حرثان است از فرزندان دودان بن اسد بن خزیمه اسدی، حلیف بنی عبدالشمس. این عکاشه بن محصن از اصحاب صفه و از زمره مهاجران و نخستین یاران پیامبر (ص) به شمار میآید. به نوشته ذهبی و بجاوی مردی بسیار دلاور بود و در برازندگی و سیمای خوش در میان عرب زبانزد در غزوه بدر و همه مشاهد شرکت داشت و در سریه غمر و جناب فرمانده مسلمانان گشت.
عکاشه معروف در بختیاری از دیرباز به «شیخ بادآورد» مشهور بوده که عنوانی است متناسب با متصوفه و اهل طریقت. در شهرهای مختلف ایران عارفانی با نام عکاشه پراکنده بودهاند که در منابع قدیم گهگاه از آنان نام برده میشود و به طور مسلم نژاد از همین عکاشههای صدر اسلام دارند که در مهاجرتهای مکرر و پی در پی اعراب رهسپار ایران شدهاند. مانند جلالالدین فریدونپور عکاشه که آثار و منشاتی هم از او برجای مانده است. احتمال دارد بقعه خواجه عکاشه بر کوه خواجو نزدیک آباده که مردم محل عقیدتی خاص بدان دارند تربت همین پیر باشد. در آنجا شهرت دارد که پورفریدون از نخستین سرایندگان دوبیتیهای محلی که در جای دیگر از همین گفتار به مناسبت دوبیتهای مولف کتاب نامی از او به میان آمده است نواده یا فرزند همین خواجه است. هرچند تذکرهنویسان متعرض این نسبت نشدهاند.
تاریخگرایی در میان بختیاران ریشه در سنتها و آداب قوم
مظفر بختیار در پیشگفتار کتاب چنین نوشته است: «تاریخگرایی در میان بختیاران از دیرباز ریشه در سنتها و آداب قوم داشته است. مهمترین انگیزه توجه بدان شناخت و حفظ بنیادهای تبار و نژاد به عنوان یکی از وجوه مهم در ارزشها و امتیازات کهن ایلی است. چیزی که در واقع پدیدآرنده حس تاریخیگری و نگاشتن تبارنامهها و ثبت اخبار و وقایع ایام در میان بیشترینه اقوام کهن است.
شناخت نادرست و دانش اندک از میراثهای فرهنگی و سوابق و گذشته تاریخی عشایر است که غالباً تصوری ناشایست از بساطت و نافرهیختگی و بدویگری و ناداشت آثار مدون و مکتوب فرهنگی نسبت به ایل وندان پدید آورده و القاء کرده و تعمیم داده است. طبیعه بختیاران قوم و قبیلهای با پشتوانه فرهنگی که آثار متعدد برآمده از کاوشهای باستانشناسی و برنوشتهها و سنگ کندههای موجود مظاهر آشکار آن تواند بود و اوضاع نه چندان دور محیط آن سرزمین در متون جغرافیایی و تاریخی قدیم منعکس است میراثی فرهنگی و ادبیاتی فراخور گذشته علاوه بر ادبیات بومی که شاعران متقدم بختیاری چون ملای کرونی و از طبقه متاخر داراب افسر به گویش بختیاری چنان سخنپردازی کردهاند که در جوهره شعر و در قیاس با ادب متعارف یادآور ماجرای متنبی و علی پیروزه شاعر طبرستانی است.»
یادداشتهای علی قلی خان سردار اسعد در خلاصهالاعصار
خاطرهنویسی و نگاشتن تاریخ و رخدادهای ایل نزد بختیاریان به نسبت یکی از مجموعههای سرشار در این زمینه است و یاریدهنده پژوهشگر برای تدوین مواد تاریخ بختیاری که به قول گارث ویت هماره جوینده را بر کام و نابکام میدارد. مهمترین آثار قدیمی و منتشر نشدهای که از این دست میتوان برشمرد مجمعالانساب میرزا عبدالله، شمسالتواریخ میرزا عبدالوهاب، روزنامه خاطرات حسینقلی خان ایلخاتی که به زبان انگلیسی ترجمه و به وسیله دانشگاه کمبریج منتشر شده است، نوشتههای خسروخان سردار ظفر که قسمتهای پراکندهای از آن در یک مجلد چاپ شده و به علت کاست و افزودههای فراوان و متوالی و گسست مطالب تفاوت بسیار با تحریر اصلی دارد، نامههای گزارشوار لطفعلیخان امیرمفخم که میکروفیلم مقداری از آنها در مرکز اسناد کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است و از معتبرترین اسناد درباره آخرین روزهای سلطنت محمدعلیشاه و وقایع منجر به فتح تهران است، یادداشتهای علیقلیخان سردار اسعد که خلاصهای از آنها به وسیله خود سردار در خلاصهالاعصار (تاریخ بختیاری) چاپ شده است و قسمت عمدهای هم در جریان گرفتاری فرزندش جعفر قلیخان سردار اسعد همراه با دستنویس دیگر تالیفات و ترجمههای حاج علی قلی خان به یغما رفته است، یادداشتهای تاریخی بر وقایع مشروطه است، کتابچه آقا جناب اصفهانی که با توصیه و زیر نظر مرحوم سردار فاتح به گردآوری واژههای گویشی و آداب و رسوم قدیم بختیاری پرداخته، نوشتههای آنجفقلی اسیوند و امانالله خان ایزدپناه سهرابی و بالاخره کتاب کشفالنسب و کشفالاسرار اسکندرخان ضیغمالدوله عکاشه.
ایلخانان بختیاری و حتی برخی از ایل بانوان عموماً فرهیخته و ادبور و بخصوص تاریخدان بودهاند. در دورافتادهترین روستاهای بختیاری و چهارمحال به شهادت سیاحتگران و ناظران کتابخانههای ارزشمند فراهم ساخته دفترخوانان و کتابداران و خوشنویسان و وراقان و هنرمندان کتابآرا گرد آورده بودند. بدین ترتیب تعداد زیاد خوشنویس و حکاک و نقاش و صحاف و شیرازهبند استاد و کاردان در میان خود اهل محل تربیت یافتند که برخی از آنان در تاریخ این هنرها شهرهاند. البته پرورش یافتن رجال بزرگ در محیط روستاهای گمنام در نظام قدیم آموزشی ایران سابقهای طولانی دارد. به استناد کتاب تراجم و رجال بخصوص آثاری چون مشیخههای سمعانی و این عسا کر و اشبیلی و مجلسی از بسیاری روستاهای کوچک و دورافتاده ایرانزمین در طول زمان گاه صدها محدث و فقیه و شخصیت بلندآوازه در علم و ادب و فلسفه و عرفان برخاسته است.
مجموعه دوبیتیهای معروف اسکندرخان برای بختیاریهای بااهمیت است
یکی از بااهمیتترین و جذابترین بخشهای کتاب عکاشه را مخصوصاً برای بومیان و بختیاران، مجموعه دوبیتیهای معروف اسکندرخان و ماجراهای آن تشکیل میدهد. این دوبیتیها که به زبان ادبی-گویشی سروده شده در ردیف هنگهای دوالالی، شلیل، بلال، لکو، گرمسیری و میرشکاری از دلانگیزترین گلبانگها و ترانههای بومی بختیاری است. منشا این گونه دوبیتیهای محلی همان «پهلویات» کهن است به تعبیر شمس قیس که در دورههای بعد با تصرفات عروضی در وزن هجایی آنها و آمیختن زبان و ضوابط ادبی با واژگان بومی، در آثار باباطاهر و پورفریدون شکل دیگرگونهای گرفته و با ترانههای شاعران دشتستان رواج و قبول عام و در عین حال تداخل و توارد بسیار یافته است.
درست است که ادبای مترسم به علت جنبه عوامانه و زبان ساده و خاص این اشعار در آنها به چشم اعتنا و قبول نمینگریستهاند و به همین سبب در متون رسمی ادب کمتر سخن از اینگونه شاعران است اما این ترانهها خارج از فضای ادب مدرسهای هماره برای اهل ذوق و سوختهدلان شورانگیز و دلنواز بوده و از دیرباز تصرفات و نوآوریها در تنوع ایقاعات متناسب با آنها میکردهاند، چنانچه مولانا عبدالهادی غزلوارهای مرکب از دوبیتی ساخته بود که قوالان آن را در مقام نیشابورک میخواندهاند. دوبیتیهای فارسی با تلفیقی از ساخت رباعی که از قالبهای خاص شعر فارسی است در ادب عرب هم اقتباس تقلید شده و به همین نام فارسی دوبیتی معروف شده است و از مشهورترین سرایندگان دوبیتی در ادب عربی مورخ و ادیب نامبردار قاضی ابنخلکان مولف کتاب وفیاتالاعیان است که «دیوان دوبیتیات» او شهرت دارد.
کتاب «تاریخ ایل بختیاری گزارش تیرهها و طوایف، رویداد ها، آداب و رسوم و فرهنگ ایل بختیاری» نوشته اسکندرخان عکاشه (ضیغم الدوله بختیاری) در ۷۴۲ صفحه و قیمت یک میلیون و ۲۵۰ هزار تومان در قطع وزیری و جلد سخت (گالینگور) از سوی انتشارات یساولی منتشر شد.
۲۵۹