گروه اندیشه: مهرداد دیلمی،در روزنامه ایران، یاد و خاطره نویسنده، و پژوهشگر مردم شناسی را در نودمین زادروزش به عنوان یکی از نخبگان علمی برجسته این کشور یاد آور شد. او نوشت: «علی بلوکباشی، نویسنده و پژوهشگر مردمشناسی که از او به عنوان «پدر مردمشناسی آکادمیک ایران» یاد میشود، امروز ۹۰ ساله شد. از ویژگیهای مهم علی بلوکباشی تلفیق کار میدانی با کار نظری است، امری که در مردمشناسی بسیار اساسی است. نظراتی که بلوکباشی ابراز میکند مبتنی بر مطالعات میدانی است، از بلوچستان و کردستان تا کهگیلویه و بویراحمد را کاویده و تحقیقات مردمشناسی ارزشمندی گردآوری کرده است.»
علاقه به پژوهش از دبستان
علی بلوکباشی ۲۲ دی ۱۳۱۴ در خیابان شاهپور تهران به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را در دبستان دقیقی گذراند و در همین سالها به پژوهش علاقهمند شد. خودش در گفتوگویی گفته: «در سالهای ابتدایی دوران دبستان جزوه بینوایان را که هفته به هفته چاپ میشد با پول توجیبی که هر هفته میگرفتم، میخریدم و بااشتیاق تمام میخواندم و هر هفته منتظر میماندم تا جزوه بعدی بیاید تا ادامه داستان را بخوانم. پشت هر کدام از این جزوات جلدی بود که خوانندهها نظرشان را بنویسند و برای ناشر بفرستند و من در یکی از این جزوات احساس خودم را از داستان نوشتم و برای انتشاراتی معرفت فرستادم و آن ها این نوشته مرا چاپ کردند و چاپ این نوشته از من، آن هم در سنین ده-دوازده سالگی باعث شد که دلبسته نوشتن شوم... تا این که نوبت دبیرستان شد و من دیپلم طبیعی آن زمان را گرفتم؛ ولی عاشق ادبیات بودم و علیرغم اینکه میتوانستم در دانشگاه رشته پزشکی را دنبال کنم، رفتم به آموزشگاه شبانه و دیپلم ادبی گرفتم.»
در دوران آموزشگاه شبانه، معلم ادبیات آموزشگاه شبانه خزاعلی شادروان دکتر محجوب با دیدن داستان کوتاه بلوکباشی جوان با نام «گربه سفیده» که محتوایش زندگی فرهنگی یک خانواده سنتی است، استعداد پژوهش را در او کشف کرد و این داستان را در مجله «پیام نوین» منتشر کرد. بلوکباشی پس از پایان دبیرستان، وارد دانشکده ادبیات دانشگاه تهران شد، سال ۱۳۴۱ لیسانس ادبیات گرفت و فوق لیسانس خود را در رشته «زبانشناسی همگانی و زبانهای باستانی» از دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران دریافت کرد.
بلوکباشی در دوران دانشگاه شروع به تحقیق درباره اقوام ایرانی کرد و به مدت چندین سال مشغول سفر در ایران و مطالعه و پژوهش مردمی شد. همین مسأله او را بیش از پیش ترغیب کرد تا برای ادامه تحصیل در خارج از کشور اقدام کند. سال ۱۳۴۹ به انگلستان سفر کرد و در دانشگاه آکسفورد در دوره دکترا به تحصیل مردمشناسی پرداخت. در همین مدت دورههای Diploma و B. Litt. و D. Phil را در رشته «انسانشناسی اجتماعی» نیز گذراند. بلوکباشی پس از بازگشت به ایران بیوقفه در زمینه تدریس، تألیف و پژوهش مشغول بوده است. پژوهش در زمینه مسائل مربوط به مردمنگاری و فرهنگ عامه ایران، مطالعه و بررسی ساختهای اجتماعی، اقتصادی، هنری، فرهنگی، دینی و عقیدتی در جامعههای شهری و ایلی ـ عشایری از عمدهترین فعالیتهای او در چند دهه گذشته بوده است.
بلوکباشی از پیشگامان شکلگیری مردمشناسی دانشگاهی در ایران است و از دهه ۱۳۴۰ تاکنون در حوزههای ایرانشناسی، مردمنگاری و فرهنگ عامه به پژوهش و تدریس پرداخته است. از جمله سمتها و فعالیتهای علمی او میتوان به این موارد اشاره کرد: معاون اداره فرهنگ عامه و مدیر بخش تحقیقات شهری در مرکز مردمشناسی ایران (۱۳۴۴ تا ۱۳۵۵)، مدیر بخش مردمشناسی در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی (۱۳۶۵ تا ۱۳۹۳)، استاد دانشگاههای تهران، الزهرا و آزاد اسلامی، عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی و فرهنگنامه کودکان و نوجوانان.
مجموعه پژوهشهای مردمشناسی
حاصل بیش از پنج دهه تلاش علی بلوکباشی در حوزههای مختلف مانند ایرانشناسی، قومنگاری، انسانشناسی و مردمشناسی و فرهنگ عامه تألیف و ترجمه کتابها و مقالات متعددی است که در ادامه به معرفی اجمالی برخی از آثار متأخر او پرداخته میشود:
مردمشناسی دین: یکی از آثار برجسته در زمینه مردمشناسی دینی است که به بررسی دقیق و علمی مناسک، آیینها و فرهنگهای مذهبی در ایران میپردازد. بلوکباشی در این کتاب با تمرکز بر جنبههای مردمشناختی دین، نقش مناسک و آیینهای مذهبی را در جامعه ایرانی تحلیل میکند. کتاب به پنج بخش اصلی تقسیم شده که هریک جنبهای از فرهنگ دینی و مناسک مذهبی ایران را پوشش میدهد. در ابتدا تاریخچه و نظریههای مردمشناسی دین آورده شده است.
بلوکباشی در این بخشها به تحلیل آیینهای مختلف مذهبی ایران از جمله تعزیه، سوگواریهای عاشورا و مراسم ویژه دیگر و زیارتهای مذهبی میپردازد. یکی از بخشهای مهم کتاب، بررسی دقیق و عمیق مناسک مذهبی در ایران است.نویسنده با استفاده از روشهای مردمشناسی، نشان میدهد این مراسم چگونه در کنار تاریخ و فرهنگ ایرانی، به بخشی جداییناپذیر از هویت مذهبی مردم ایران تبدیل شدهاند. کتاب بلوکباشی نه تنها به تحلیل دینی و مذهبی میپردازد، بلکه به تأثیرات اجتماعی و فرهنگی این آیینها نیز توجه ویژهای دارد. او نشان میدهد این مناسک چگونه در شکلدهی به روابط اجتماعی، هویت گروهی و تعاملات فرهنگی در جامعه ایرانی نقش ایفا میکنند.
مردمشناسی اقوام و ایلات ایران: اینکتاب دربرگیرنده مجموعهگفتارهایی در شناخت شیوه زندگی و جهانبینی گروهی از مردم ایران است که زندگی کوچندگی داشته و از راه گلهداری و دامپروری و کشاورزی روزگار میگذراندهاند. خاستگاه قومی_زبانی، پراکندگی جغرافیایی، پیشینه تاریخی، ساختار سیاسی قدرت، آیینها، جنگها، قیامها و مقولات مربوط به حوزه زبان، ادبیات و هنر عامه هریک از ایلات و طوایف ایران از جمله موضوعاتی هستند که بلوکباشی در این کتاب به آنها پرداخته است.
«مردمشناسی اقوام و ایلات ایران» در مجموع بخش مهمی از تاریخ اجتماعی - اقتصادی و نظام فرهنگی طیفی بزرگ از گروههای قومی، عشایری و روستایی ایران را ارائه میکند. از دادههای تاریخی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی اینگفتارها که بیشتر نمایانگر اوضاع و احوال گذشته اقوام ایرانی است، میتوان مدارک و اسنادی برای مطالعات تطبیقی در پژوهشهای مردمنگاری جوامع ایلی امروز ایران استفاده کرد و از طریق ایندادهها به چگونگی دگرگونی و توسعهیافتگی اینجوامع در چند دهه اخیر دست یافت. «مردمشناسی اقوام و ایلات ایران» را انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار منتشر کرده است.
مردم شناسی فرهنگ، کار و تولید و فرآوری خوراک و پوشاک: شامل گفتارهایی درباره مردمشناسی اقتصادی و مباحثی مرتبط با فرهنگ کار و تولید و پارهای از فرآوردههای کالایی و خوراکی و پوشاکی است که در چهار بخش تنظیم شده است؛ پس از معرفی بنیادهای اولیه کار و تولید با تأکید بر کشاورزی، محصولات زراعی و بازار آنها (بخش نخست)، به فنون و هنر آشپزی و خورد و خوراک و تاریخچه و فرآیند شکلگیری و تحول آشپزی پرداخته شده است (بخش دوم). سپس مقالاتی درباب فن و هنر فرآوری پوشاک آمده (بخش سوم) و در بخش پایانی تعدادی از رسالات قدیم و تحقیقات جدید در زمینه مبادله کالا، فنون کشاورزی، آشپزی، پوشاک و غیره معرفی و نقد شده است. این کتاب را هم انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار منتشر کرده است.
مردم شناسی دانش پزشکی در فرهنگ ایران: این کتاب، دربرگیرنده ۱۷ گفتار است که در ۷ بخش و ۲۳ فصل تنظیم و تدوین شدهاند. گفتارها در بخشهای هفتگانه با عنوان پزشکی عامه در ایران، گیاهان دارویی مقدس، آبهای درمانبخش، بادها و روح - بادهای بیماریزا، داغ و داغگذاری، چشم زخم یا چشم بد و معرفی و نقد آثار آمدهاند. مؤلف در بخش اول پیشینه تاریخی پزشکی عامه در ایران را بررسی کرده و در ادامه به معرفی روشهای درمانی و اشاره به باورهای عامیانه در مورد برخی از بیماریها پرداخته و در پایان چند اثر طبی کهن را معرفی و نقد کرده و به کاربرد برخی داروها و روشهای درمانی در شعر (حافظ) اشاره کرده است. ۱۵ گفتار از این مجموعه، از مقالات دانشنامهای بلوکباشی در دبا (دایرةالمعارف بزرگ اسلامی) است که در ۶ مجلد آن درج شدهاند. این کتاب مجلد سوم از مجموعه آثار دکتر علی بلوکباشی در زمینه پژوهشهای مردمشناسی در فرهنگ و جامعه ایران است که انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار آن را منتشر کرده است.
۲۱۶۲۱۶