دکتر «عباس گوهری» دکترای فلسفه، عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق(ص) و معاون پژوهشی و برنامهریزی دانشکده الهیات این دانشگاه است. او سالها در زمینه کلام اسلامی فعالیت کرده و معتقد است کلام الهی بهترین مأخذ برای شناخت مقولههای فراتر از منطق و علم است. دکتر گوهری حرفهای جالبی درباره شیطان و شیطانپرستی دارد از جمله اینکه بر اساس آیات قرآن و روایات اسلامی معتقد است شیطان قدرتی برای تسخیر و برتری بر انسان ندارد و آنچه که در فرقههای شیطانپرستی ادعا میشود، تنها راههایی برای توجیه رفتارهای خارج از عرف و گاه خلاف قانون است. گفتوگوی ما را با دکتر گوهری بخوانید.
کتابهای الهی اولین سند مکتوبی هستند که از شیطان نام بردهاند در حالی که شناخت عمیق و درستی از این موضوع وجود ندارد و کمتر کسی میداند شیطان چیست و چه جنسی دارد. قرآن شیطان را چطور معرفی میکند؟
اطلاعات ناب و حقیقی درباره موضوعات فرازمینی و ماورایی را میتوان از کلام الهی و روایات دریافت کرد. هر چند درباره صحت برخی از روایات تردیدهایی وجود دارد اما درباره کلام الهی و قرآن این چنین نیست. اکثر افرادی که به چنین فرقههایی گرایش پیدا میکنند، بر گفتههای قرآنی اشراف ندارند و حتی «شیطان» را هم درست نمیشناسند. مسائل ماورایی چون توجیه منطقی و عقلی ندارند و در بسیاری مواقع نمیتوان برای آنها دلیلی پیدا کرد، برای بیشتر مردم جذابیت دارد.
آیا در ایران هیچگاه شیطان پرستی وجود داشته است؟
ببینید، شیطانپرستی بومی ما نیست و ریشه در فرهنگ غربی دارد.
اصلاً مفهوم شیطان یعنی چه؟
«شیطان» از ریشه «شطن» گرفته شده که به معنای دور شده و رانده شده است و سزاوار نکوهش و نفرین. در قرآن حدود 90 بار نام شیطان و شیاطین ذکر شده است. آنچه که در قرآن مسجل و مسلم است این است که شیطان جن است و نه فرشته. جنس شیطان از جنس آتش است و در قرآن این موضوع از سوی خود شیطان گفته میشود. آتشی که جنسش با آتش دنیوی و حتی آتش دوزخ متفاوت است.
شیطان یک کلام عام است و ابلیس اسم خاص. ابلیس اولین موجودی است که برای فرشتگان و ملائک خطابه میگوید. در بین ملائک و اجنه به خواندن نمازهای طولانی شهره بوده و همینطور اولین موجودی است که به خداوند سوگند یاد میکند؛ سوره ص، آیه 82: «شیطان گفت به عزت و جلال تو قسم که خلق را تمام گمراه خواهم کرد.» او اولین موجودی بود که تکبر ورزید و بر انسان سجده نکرد.اما در عین حال همین شیطان با این خصوصیات اولین موجودی بود که قیاس کرد و خود را برتر از انسان دانست. اولین موجودی بود که به آدم و حوا دروغ گفت.
آیا «شیطان» یک جسم است یا میتواند به هر شکلی تکثیر پیدا کند؟ چون در قرآن از کلمه شیاطین هم استفاده شده است.
در قرآن ذکر شده که شیطان سربازانی دارد و از آنها به عنوان شیاطین نام برده میشود. شیطان جن است و میتواند زاد و ولد کند. تصور اشتباهی که برای افراد بسیاری وجود دارد این است که گمان میکنند شیطان ملک بوده است. در آیه 50 سوره کهف، این موضوع به صراحت نفی شده است. در این آیه میفرماید: «همه ملائکه بر انسان سجده کردند به جز ابلیس، همانا که او جن است.» زمانی که انسان از شیاطین پیروی کند، ذات او دیگر الهی نیست و در قرآن از او به عنوان «جن انس» یاد میشود. در آیه 36 سوره زخرف، فراموشی یاد خدا چنین ذکر شده است که: «هر که از یاد خدا رخ بتابد، شیطان را برانگیزیم تا یار و همنشین دائم او باشد.» شیطان اگر یک موجود بود، چنین امکانی برای او وجود نداشت.
پس جنس شیطان با ملائکه تفاوت دارد؟
ملک با جن تفاوتهای زیادی دارد. ملائکه جسم نیستند، حتی جسم لطیف هم نیستند. در فلسفه و عرفان، ملائکه را موجوداتی سراسر نور و طهارت و بندگی میدانند که از آنان به عنوان عالم عقول نام برده میشود. آنها اختیاری از خود ندارند و مجردند اما شیطان این گونه نیست. شیطان جسم لطیف است و دیده نمیشود. شیطان و اجنه مانند انسان مکلفند میتوانند کاری را انجام یا از آن سرباز بزنند. تکلیف دارند و در قیامت برای کارهایی که انجام دادهاند حساب و کتابی برقرار است. هر دو اراده گناه دارند. در آیه 12 سوره اعراف چنین آمده است: «خدای متعال به او فرمود چه چیز تو را مانع از سجده آدم شد که چون تورا امر کردم، نافرمانی کردی. پاسخ داد که من از او برترم که مرا از آتش و او را از خاک آفریدی.» این جن سالها خدا را عبادت کرده است که در برخی روایات 6 هزار سال شمرده شده است. ابلیس قدرت تجسم دارد یعنی میتواند به جسم دربیاید. همانطور که در روایات گفته شده است به شکل ماری درآمد و آدم و حوا را وسوسه کرد. او بارها در مقابل حضرت ابراهیم (ع) ظاهر شد. در مقابل نمرود ظاهر شد و برای به آتش افکندن حضرت ابراهیم(ع)، ساخت منجنیق را آموزش داد. ابلیس چون جن است میتواند به سرعت جابهجا شود و در چندین مکان دیده شود. در داستان حضرت سلیمان آمده است که برای آوردن تخت بلقیس، جنی به حضرت گفت پیش از آنکه از جای خود بلند شوی و دوباره بنشینی، من تخت را برای تو خواهم آورد! اما فردی به نام «آصف بلخیا» که قرآن از آن نام نمیبرد و تنها میگوید فردی که بخشی از علم کتاب نزد او بوده است به حضرت میگوید: من به فاصله پلک زدن شما تخت را میآورم؛ و این کار را انجام میدهد. این داستان نشان میدهد که جن هرقدر هم که قدرت داشته باشد، انسان میتواند نسبت به او برتری پیدا کند.
جایگاه شیطان در میان ملائک و اجنه چگونه است؟ همه میدانند که او این قدرت را دارد که انسان را گمراه کند اما این قدرت به چه شکلی تجلی پیدا میکند؟
فرشتگان وجودشان طوری خلق شده است که تنها تسبیح و ذکر بگویند و قدرت تخلف ندارند. ابلیس برای عبادتهایی که انجام داده گمان میکند که برترین است در حالی که در میان همه موجودات، خداوند انسان را برترین میداند و از جن و ملک هم برتر شمرده میشود. آیه 34 سوره بقره میگوید: «و چون فرشتگان را فرمان دادیم که بر آدم سجده کنند، همه سجده کردند مگر شیطان که ابا و تکبر ورزید و از فرقه کافران گردید.» انسان چنان مقام والایی دارد که تکبر ورزیدن و ابا از آن، با کفر یکسان عنوان میشود. یکی از نکاتی که افراد در شیطانپرستی آن را بسیار تکرار میکنند این است که میگویند تنها موجودی که در مقابل خداوند ایستاد و مخالفت کرد، شیطان است پس او قدرت برتر هستی است. در صورتی که این چنین نیست. شیطان به خاطر این سرپیچی تنبیه شده است و تنها تا روز قیامت از خدا فرصت خواسته است. در قیامت شیطان ذلیل است و جایگاهی جز دوزخ ندارد. آیه 62 سوره اسرا به وضوح بر این نکته تاکید میکند: «...ای خدا اگر اجل مرا تا قیامت به تاخیر افکنی، جز قلیلی همه اولاد آدم را مهار کرده و بهدار هلاکت میکشانم.» این هشداری است به ما که تنها گروهی را میتواند گمراه کند و دست و بالش آنقدرها هم باز نیست. ابلیس سه بار در قرآن از خدا مهلت میخواهد تا بندگانش را گمراه کند. در آیه 37 سوره حجر آمده است: «خدا فرمود آری ترا مهلت خواهد بود.» این مهلت تنها برای یک کار است؛ ابلیس فقط میتواند وسوسه کند و این قدرت تنها در دنیا وجود دارد. نمیتواند در زندگی ما تاثیرگذار باشد. ابلیس این قدرت را ندارد که ما را مجبور به انجام کاری کند. روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده است که در مسجد، ابلیس را زار دیدند و به او گفتند: «ملعون، تو چرا به این حالتی؟» که شیطان جواب داد به خاطر امت شما؛ من آنها را وسوسه به گناه و ارتکاب آن میکنم اما زمانیکه توبه میکنند، همه کارهای من نقش بر آب میشود.
در قرآن نشانه و علامتی برای شیطان گفته شده است؟
خیر. درست است که شیطان میتواند به جسم تبدیل شود اما علامت و نشانه خاصی ندارد و جسم ثابتی نیست که هر بار به همان ابعاد ظاهر شود. نشانههایی که در شیطانپرستی وجود دارند از دیدگاه منحرفان شیطانپرست حتما دارای فلسفهای هستند اما از دیدگاه قرآن ابلیس هیچ علامت و نشانهای ندارد. شیطان «رجیم» است؛ یعنی رانده شده از رحمت الهی.
گروههای شیطانپرستی در موارد بسیاری از خود بیخود میشوند و اعمال و جنایاتی را انجام میدهند که معتقدند به خاطر حلول شیطان در وجود آنها بوده است و اختیاری از خود ندارند. آیا ابلیس با تمام قدرتی که دارد، میتواند انسانی را به تسخیر درآورد؟
خیر. شیطان انس به این معنا نیست که انسان تسخیر شود و هیچ رفتار و حرکت او ارادی نباشد. شیطان انس به افرادی گفته میشود که آنقدر با وسوسههای شیطان گناه کردهاند که خود به یک شیطان بدل شدهاند؛ با هر که نشست و برخاست دارد او را هم به شر و منکر دعوت میکند. این نمیتواند برای انسانها بهانهای باشد تا انجام هر کاری را برگردن ابلیس بیندازند و از مجازات طفره روند. ما انسانها اراده داریم و ابلیس به هیچ عنوان نمیتوان بر ما تسلط کامل پیدا کند. شیطانپرستان با رقصهای تند و مصرف مواد مخدر از خود بیخود میشوند؛ از خود بیخود میشوند و در آن حال امکان دارد هر کاری را انجام دهند. پس از اینکه به حالت عادی بازمیگردند برای فرار از مجازات، چنین ادعا میکنند که روح آنها توسط شیطان تسخیر شده اما این امر غیرممکن است. ابلیس چنین قدرتی را ندارد که بر عالیترین موجود هستی اینگونه برتری پیدا کند. البته فقط در یک مورد چنین اتفاقی افتاد و آن هم در زمان حضرت سلیمان(ع) بود. در داستانی که در قرآن نقل شده است آمده که در زمان حکومت ایشان تعدادی از اجنه در قالب انسانهایی حلول پیدا کردند و آنها از حالت عادی خارج و به کلی دیوانه شدند. ولی پس از آن زمان دیگر چنین چیزی اتفاق نیفتاد. در حقیقت نبوت حضرت سلیمان(ع) به همین دلیل بوده است تا جنها را به اختیار خود درآورد و به آنها اجازه ندهد تا هرکاری روی زمین انجام دهند.
عکس این امر چطور؟ آیا انسان میتواند جنی را به تسخیر درآورد؟
میتوانند اما این کار برای هر کسی ممکن نیست. انسان میتواند جن را ببیند و آن را تسخیر کند اما در روایات به شدت این کار نکوهش شده و حرام است. این موضوعات پیچیدگیهای زیادی دارند و نمیتوان در جامعه به آنها دامن زد تا هر فردی که مشکل روانی دارد، ادعا کند چه جنی را تسخیر کرده یا ابلیس بر او سلطه یافته است. این بهانهای است برای ارتکاب گناه و اشتباه. در قرآن آمده است که به فرمان خدا، جنیان رام حضرت سلیمان(ع) شدند و برای او کار میکردند. این اتفاقی نیست که به راحتی توسط انسانها قابل تحقق باشد. انسان باید خود را فراموش کرده باشد که به دنبال ابلیس و اجنه بیفتد. درست است که قوهای به نام «وهم» در انسان وجود دارد اما این نباید دلیلی برای تفکرات غلط باشد. قدرت وهم این امکان را به ما میدهد که تصور کنیم و دست به خلق و اختراع بزنیم. انسان آنقدر برتر از ابلیس است که به او دستور داده شد بر انسان سجده کند. عالم در تسخیر ائمه و معصومین(ع) و انسانهای کامل است. در روایات ذکر شده است انسانهایی که به دنبال جن و تسخیر آن باشند، برکت از زندگیشان میرود و عمرشان کم میشود. امکان تحقق این امر هست اما امکان عقلی آن بسیار کم است.
منبع: همشهری سرنخ
نظر شما