به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، ماه مبارک رمضان، ماه نزول قرآن و ماهی که شب قدر در آن چون قلبی تپنده میدرخشد، فرصتی است تا از دریچهای تازه به عمق قرآن کریم بنگریم. سوره مبارکه یس که پیامبر(ص) آن را قلب قرآن نامیدهاند، نهتنها راهنمای ما در مسیر ایمان و هدایت است، بلکه هر آیهاش پنجرهای بهسوی رازهای توحید، معاد و رحمت الهی میگشاید.
بنابر روایت ایکنا، در سلسلهگفتوگوهایی بهمناسبت این ماه با علیاکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآنی و دکترای علوم قرآن و حدیث، به بررسی آفرینش چهارپایان و نعمتهای الهی برای انسان، شرک، بتپرستی و بازشناسی انگیزههای انسانی در عبادت، مبدأ و معاد انسان و قدرت و علم مطلق خداوند براساس تفسیر حجتالاسلام والمسلمین محسن قرائتی میپردازد. این مجموعه ۳۰ قسمتی، ما را با پیوند عمیق مفاهیم هدایت، انذار، تقدیر و سبل السلام در قرآن و همچنین رازهای نهفته در آیات سورههای یس و قدر آشنا میکند.
در آیات ۷۱ تا ۷۳ سوره یاسین، چه موضوعی برجسته شده است؟
آیه ۷۱ میفرماید: «أَوَلَمْ یَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَیْدِینَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِکُونَ؛ آیا ندیدند که ما از آنچه با قدرت خود به عمل آوردیم، برای آنان چهارپایانی آفریدیم که آنان مالک آن هستند؟»
آیه ۷۲: «وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَکُوبُهُمْ وَمِنْهَا یَأْکُلُونَ؛ و چهارپایان را برای آنان رام کردیم؛ از بعضی سواری میگیرند و از بعضی تغذیه میکنند.»
آیه ۷۳: «وَلَهُمْ فِیهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلَا یَشْکُرُونَ؛ و در آنها بهرههای دیگری نیز و نوشیدنیهایی برای مردم است. پس چرا سپاس نمیگزارند؟»
این سه آیه در یک سیاق هستند و یک موضوع را بیان میکنند و آن موضوع مهم، آفرینش چهارپایانی مانند گاو، گوسفند، شتر و اسب است.
از مفاهیم ذکرشده در این آیات، چه نکاتی میتوان برداشت کرد؟
چند پیام از این آیات میتوان دریافت کرد:
انسان میتواند برای شناخت قدرت خداوند، از توجه به موجوداتی که در دسترس اوست، کمک بگیرد. ضمن اینکه یکی از شیوههای تربیتی قرآن کریم، به فکر واداشتن، متوجهکردن و حساسکردن انسان به مسائل اطرافش است: «أَوَلَمْ یَرَوْا.»
آفرینش چهارپایان برای انسان است: «خَلَقْنَا لَهُمْ.»
از نشانههای لطف خداوند همین بس که انسان در آفرینش حیوانات نقشی ندارد، ولی به آسانی مالک آنها میشود. ضمن اینکه اصل مالکیت مورد احترام و تأکید قرار گرفته است: «فَهُمْ لَهَا مَالِکُونَ.»
کل آفرینش و همه اجزای آن مفید و هدفمند است: «فَمِنْهَا رَکُوبُهُمْ وَمِنْهَا یَأْکُلُونَ.»
گیاهخواری مورد مدح اسلام نیست، ولی در مورد گوشتخواری سفارش شده است: «وَمِنْهَا یَأْکُلُونَ.»
شیر (لبن) نعمت ویژهای است و باید برای آن شکرگزار بود. با اینکه شیر از جمله منافع حیوانات است، ولی با عنوان «مَشَارِب» به طور خاص از آن نام برده شده: «وَلَهُمْ فِیهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ.»
شکر نتیجه معرفت است. اگر به سرچشمه نعمتها معرفت پیدا کنیم، شکرگزار خواهیم بود: «خَلَقْنَا، ذَلَّلْنَاهَا ... أَفَلَا یَشْکُرُونَ.»
با طرح سؤال، عواطف، عقول و فطرتهای خفته را بیدار کنیم: «أَوَلَمْ ... أَفَلَا یَشْکُرُونَ.»
در این سیاق آیات چند نکته قابل توجه و بیان است: وجود حیوانات اهلی یکی از نعمتهای الهی است که امکان استفاده انسان از آنها را فراهم میکند. اگر گاو، گوسفند، اسب و شتر وحشی بودند، دنیای لبنیات، گوشت و حملونقل به روی انسان بسته بود: «ذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ ... وَمِنْهَا یَأْکُلُونَ.» ضمن آنکه البسه، کفش، کیف و کلاه انسانها نوعاً از پشم و پوست حیوانات تهیه میشود.
یک وجه تشابه میان زمین و حیوانات اهلی وجود دارد و آن اینکه هر دو ذلیل (رام و در اختیار) انسان هستند: «هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا» (سوره ملک/ آیه ۱۵) و «ذَلَّلْنَاهَا» (سوره یس/ آیه ۷۲)، اما انسانی که به هر دوی اینها محتاج است، طغیان میکند: «إِنَّ الْإِنسَانَ لَیَطْغَی.» (سوره علق/ آیه ۶)
آیات مربوط به نفی شرک و بتپرستی در سوره یس، چه درسهایی برای روشنگری و هدایت جامعه دارد؟
خداوند در آیه ۷۴ میفرماید: «وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ یُنْصَرُونَ؛ و به جای خدای یگانه، خدایانی دیگر را به پرستش گرفتند، به این امید که یاری شوند.»
آیه ۷۵: «لَا یَسْتَطِیعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ؛ در حالی که آن خدایان خیالی توان یاری آنان را ندارند، ولی این بتپرستان برای آنان لشکری آمادهاند.»
آیه ۷۶: «فَلَا یَحْزُنکَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا یُسِرُّونَ وَمَا یُعْلِنُونَ؛ پس سخنان مشرکان تو را محزون نکند؛ ما آنچه را پنهان میدارند و آنچه را آشکار میکنند، میدانیم.»
چند پیام و نکته از این سه آیه مرتبط با سیاق آیات قبل قابل توجه است:
شرک و بتپرستی درواقع کفران نعمت است: «أَفَلَا یَشْکُرُونَ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً.»
شرک و بتپرستی درواقع برآمده از خیالات و موهومات است: «وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ یُنْصَرُونَ.»
یکی از ریشههای پرستش و عبودیت، احساس مددخواهی و پناهجویی است.
در گفتوگو با منحرفین، سرچشمه عقاید آنان را نشانه بگیرید: «لَا یَسْتَطِیعُونَ نَصْرَهُمْ.»
کیفر کسانی که به جای مطالعه در نعمتها و شکر الهی به سراغ بتها بروند، احضار برای ورود به دوزخ است؛ یعنی قیامت نمایشگاه رسوایی بتپرستان و مشرکان است: «وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ.»
انبیای الهی نیز به تقویت روحیه نیاز دارند و خداوند به آنان دلداری میدهد. معمولاً کسانی که اهداف بلند دارند، مورد انواع تهاجمات قرار میگیرند: «فَلَا یَحْزُنکَ قَوْلُهُمْ.»
دل آرام و سینه فراخ نیازمند امداد الهی است. مبلغ با تسکینها و دلداریهای خداوند روحیه میگیرد.
توجه به علم و آگاهی خداوند، بهترین وسیله برای مؤمنان و تهدیدی برای منحرفان است: «نَعْلَمُ مَا یُسِرُّونَ وَمَا یُعْلِنُونَ.»
دشمنان در پنهان و آشکار مشغول توطئه هستند: «یُسِرُّونَ، یُعْلِنُونَ.»
آیات ۷۷ تا ۸۰ با محوریت چه موضوعی هستند؟
این آیات یک سیاق با محوریت مبدأ و معاد انسان را تشکیل میدهند:
آیه ۷۷: «أَوَلَمْ یَرَ الْإِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ؛ آیا انسان ندید و نیندیشید که ما او را از نطفهای بیمقدار آفریدیم؟ پس اینک ستیزهجویی آشکار شده است.»
آیه ۷۸: «وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِیَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ یُحْیِی الْعِظَامَ وَهِیَ رَمِیمٌ؛ و برای ما مثلی آورد و آفرینش خود را فراموش کرد. گفت: چه کسی این استخوانها را در حالی که پوسیده است، زنده خواهد کرد؟»
آیه ۷۹: «قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ؛ بگو همان کسی که بار اول آنها را آفرید، بار دیگر آنها را زنده خواهد کرد و او بر هر آفرینشی آگاه است.»
آیه ۸٠: «الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ؛ اوست آنکه برای شما از درخت سبز آتش آفرید، پس هر گاه بخواهید، از آن آتش میافروزید.»
در شرح این دسته آیات، بیان چند نکته ضروری به نظر میرسد:
«خَصِیمٌ مُبِینٌ» در پایان آیه ۷۷ هم نشانه قدرت خداوند است که از نطفهای پست و کوچک، انسانی بزرگ با اراده، شعور و قدرت آفریده و هم نشانه فراموشکاری و غرور انسان است که به صاحب نعمت خود پشت کرده و با قدرتی که خداوند به او داده، به مجادله و مخاصمه با او میپردازد.
در تفسیر نورالثقلین آورده شده است که یکی از مشرکان قطعه استخوان پوسیدهای را در برابر پیامبر اکرم(ص) خرد کرد، بر زمین ریخت و گفت: چه کسی این استخوانهای پوسیده را زنده میکند؟ این آیات در پاسخ به این سؤال و شبهه نازل شده است.
خداوند در آیات متعدد قرآن مجید، انسان را در چند امر اساسی و مهم، موجودی فراموشکار معرفی میکند: «... وَنَسِیَ خَلْقَهُ» (سوره یس/آیه ۷۸): فراموشی آفرینش خود؛ «... نَسُوا اللَّهَ» (سوره توبه/ آیه ۶۷): فراموشی خداوندی که آفریدگار اوست؛ «... وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ» (سوره بقره/ آیه ۴۴): فراموشی هویت و شخصیت خود؛ «... نَسُوا یَوْمَ الْحِسَابِ» (سوره ص/ آیه ۲۶): فراموشی روز حساب (قیامت) و «... نَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُکِّرُوا بِهِ» (سوره مائده/ آیه ۱۳): فراموشی پند و موعظه دلسوزان.
مقصود از «شَجَر» به معنای درخت در آیه ۸۰، دو نوع چوب آتشزنه به نام «مَرخ» و «عَفار» است که عربها با برهمزدن این دو چوب، مانند کبریتهای امروزی، تولید جرقه و سپس ایجاد آتش میکردند: «مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا.» تهیه آتش از درخت سبز، مثالی است که هم عموم مردم میفهمند و هم دانشمندان با عنوان انرژی ذخیرهشده (رستاخیز انرژی) آن را تأیید میکنند.
نظر شما