توجه امروز حاکمیت به حل مسایل اجتماعی می تواند ضلع‌های متفاوتی اعم از حاکمیت، دانشگاه، دستگاه‌های اجرایی، نهاد‌های مردمی، رسانه‌ها و... را کنار هم قرار دهد تا عزمی برای حل آسیب‌های اجتماعی ایجاد شود.

محمد حسین نجاتی: در هفته گذشته بار دیگر نگرانی ها درباره وضعیت آسیب های اجتماعی بیش از پیش خود را نشان داد. وزیر کشور در روزی که مهمان مجلسی ها بود، به روایت مهمی از سه جلسه خصوصی با مقام معظم رهبری درباره آسیب‌های اجتماعی پرداخت. روایتی که نشان می‌دهد رهبری بیش از 12 مورد از آسیب‌های اجتماعی که در جامعه ایرانی حالا به نقطه جوش رسیده است را نشانه گرفته‌اند و ضرورت حل آنها را بیان کرده‌اند. براساس اظهارات رحمانی‌ فضلی، این سه جلسه هر بار حدود سه ساعت به طول انجامید تا تمام ابعاد و جوانب آن با حضور سران قوا و تمامی مسئولان حوزه اجتماعی مورد بررسی قرار گیرد و نهایتا ایشان دستوراتی فرمودند.

بخش مهم این جلسه بخشی از سخنان رهبری که از سوی رحمانی فضلی این‌گونه نقل می‌شود: «مقام معظم رهبری در جلسات مختلف یادآور شدند که نسبت به مسائل آسیب‌های اجتماعی 20 سال عقب هستیم، در واقع این موضوع در 20 سال پیش باید بررسی و پیگیری می‌شد، لذا همه کسانی که در حیطه موضوعات اجتماعی مسئولیت دارند، باید خود را در قبال مشکلات مسئول دانسته و نسبت به حل آنها اقدامات لازم را انجام دهند. »

با این حال، آنچه در اظهارات رحمانی فضلی بیش‌ازپیش به چشم می‌آید، 12موردی است که می‌توان آنان را مهم‌ترین موارد نگرانی‌های حاکمیت در حوزه آسیب‌های اجتماعی دانست. طلاق، اعتیاد، تغییر الگوی مصرف موادمخدر، بیکاری، سبک زندگی، انشقاق اجتماعی، افزایش تعداد زنان سرپرست خانوار، افزایش جمعیت زندانیان، ضرورت وجود سازمانی چابک برای حل و پیگیری آسیب‌های اجتماعی، حاشیه نشینی و بزهکاری از جمله این 12 مورد بود. علاوه بر این، ورود حاکمیت به شکل جدی‌تر در بحث حل آسیب‌های اجتماعی می‌تواند قدم مهمی باشد.

چرا که در دهه 70تا 80 ارائه تصاویر از سیمای کنونی آسیب‌های اجتماعی در جامعه ایرانی جز خطر قرمز‌هایی بود که برخی مسئولان به آن دامن می‌زدند و بعضا مانع ایجاد گفتمانی برای حل آنان میشد و حالا می‌توان به برطرف شدن خط قرمز‌های خودساخته دربحث آسیب‌های اجتماعی امیدوار بود. اتفاقی که می‌تواند ضلع‌های متفاوتی اعم از حاکمیت، دانشگاه، دستگاه‌های اجرایی، نهاد‌های مردمی، رسانه‌ها و... را کنار هم قرار دهد تا عزمی برای حل آسیب‌های اجتماعی ایجاد شود. 

حالا در این گزارش به بررسی مهم ترین آسیب های اجتماعی که در جلسه مسئولان نظام با رهبری مطرح شد، می پردازیم؛

مهم ترین محورهای اظهارات رحمانی فضلی از دو جلسه سه ساعته با مقام معظم رهبری درباره وضعیت آسیب های اجتماعی 

محور

جزییات

سبک زندگی

 یکی از موضوعات بسیار مهم تأثیر تغییرات اجتماعی بر موضوع سبک زندگی است. این مسئله نیز از مسائل مهمی بود که رهبری مفصلا در سفر به خراسان شمالی مطرح کردند و بعد از آن نیز چندین جلسه تشکیل دادند که چگونه تغییرات اجتماعی منجر به تغییر سبک زندگی می‌شود و سبک زندگی تمام احوالات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ما را تحت تأثیر قرار می‌دهد و ما باید دائما این موضوع را تعقیب کنیم و متناسب با الگوهای رفتاری ایرانی اسلامی سبک زندگی مناسبی را تعریف کنیم

حاشیه نشینی 

در حال حاضر در کشور حدود 11 میلیون نفر حاشیه نشین داریم که سه میلیون نفر از آنها در حاشیه‌ی شهرهای تهران، مشهد و اهواز زندگی می‌کنند. همچنین 2700 محله حاشیه نشینی در کشور وجود دارد که این محلات با توجه به ویژگی‌هایی که دارند به مراقبت و کنترل و ارائه خدمات بیشتری نیاز دارند

بیکاری

در حال حاضر حدود سه و نیم میلیون نفر بیکار داریم که توزیع آن در سطح کشور نرمال نیست یعنی مناطقی وجود دارد که بیشتر از 50 تا صددرصد بیکاری وجود دارد. این نرخ بیکاری آثار اجتماعی زیادی از خود بروز می‌دهد که در خیلی از موارد می‌تواند منجر به تنش‌های اجتماعی شود

مواد مخدر و اعتیاد

 بر اساس آمار رسمی که به صورت برآورد‌های مبتنی بر شاخص‌های سازمان‌ملل انجام داده‌ایم نزدیک به یک‌ونیم میلیون نفر معتاد به مواد مخدر در کشور وجود دارد و روند اعتیاد از مواد سنتی تبدیل به مواد صنعتی شده است. مواد صنعتی مواد پر خطری هستند و اگر این یک‌ونیم میلیون نفر را در بعد خانوار یعنی چهار نفر ضرب کنیم چیزی حدود پنج تا پنج و نیم میلیون نفر گرفتار این آسیب هستند

افزایش آمار زندانی ها 

 حدود 60 درصد از زندانیان به صورت مستقیم و غیر‌مستقیم، 50 درصد طلاق‌ها و 46 درصد سرقت‌ها به دلیل اعتیاد است

مبارزه با مواد مخدر

 علی‌رغم تلاش‌هایی که انجام شده به دلیل سودآوربودن و قدرت زیستی که موادمخدر دارد کنترل نشده است؛ گردش مالی مواد مخدر در دنیا 50 میلیارد دلار است و متاسفانه در همسایگی ما کشوری است که 6000 تن در سال مواد مخدر تولید می‌کند. مواد مخدر می‌تواند به یک چرخه آسیب‌های اجتماعی منجر شود. در کشور ما در سال 94 حدود 560 الی 570 تن مواد مخدر کشف کردیم که 15 درصد افزایش کشفیات داشتیم

زنان سرپرست خانوار

 در کشور ما دو نیم میلیون نفر زن سرپرست خانوار وجود دارد. در سال 90 حدود 12,1 درصد از خانواده‌های ایرانی با سرپرستی زنان اداره می‌شدند که این رقم بسیار قابل توجه است. با اینکه در سال‌های 93 و 94 نرخ طلاق کمتر شده اما در بعضی از محلات تا 36 درصد ازدواج‌ها به طلاق منجر شده و تعداد کسانی که در سال‌های اول زندگی طلاق گرفته‌اند قابل توجه است

زندانیان

سالی 600 هزار نفر زندانی داریم که از این تعداد 200هزار نفر رسوب داریم یعنی کسانی که در زندان می‌مانند. این رقم، رقم بالایی است که می‌تواند مخرب باشد

عقب ماندگی در مدیریت آسیب های اجتماعی 

رحمانی فضلی در بخش پایانی گزارش خود به سخنان مقام معظم رهبری و تأکید ایشان در توجه به آسیب‌های اجتماعی اشاره کرد و گفت: ایشان فرمودند ما 20 سال عقب هستیم. باید 20 سال قبل این مسئله را پیگیری می‌کردیم. همه کسانی که در این حیطه مسئولیت دارند باید اقدامات لازم را انجام دهند. همه قوا در قبال این مسائل مسئول هستند و هیچکس نمی‌تواند خود را از این مسئله مبرا بداند، رهبری همچنین تأکید کردند که این آسیب‌دیدگان اجتماعی عائله مسئولین نظام هستند و نباید به آنها به عنوان بیمار نگاه کنیم. ما باید بتوانیم این موضوع را به مرحله‌ای برسانیم که پاسخگوی عقب افتادگی ما نیز باشد.

اولویت های مواجه با آسیب های اجتماعی

رهبری معیارهایی مشخص کردند که از جمله آن مواد مخدر و اعتیاد بود و فرمودند ما باید هر سال 5 درصد موفقیت کسب کنیم. ایشان همچنین در اولویت‌بندی فرمودند مواد مخدر و اعتیاد اولویت اول، حاشیه نشینی اولویت دوم، طلاق اولویت سوم، بزهکاری‌ها اولویت چهارم و مناطق خاص اولویت پنجم هستند. با این حال آنچه در ادامه می‌آید بررسی دقیق‌تر آسیب‌هایی است که در این جلسه بررسی شده و تصویر روشن تری از آن را می‌دهد 

طلاق و کاهش نرخ دوام به زندگی در ایران

نخستین موردی که در اظهارات رحمانی فضلی از وضعیت آسیب‌های اجتماعی به چشم میرسد، بحث طلاق در جامعه ایران است. البته این نخستین باری نیست که مقام معظم رهبری درباره طلاق، ابراز نگرانی کرده بودند، ایشان در تیرماه سال 1394، با تأکید بر تلاش برای تسهیل ازدواج جوانان به برخی مشکلات دادگاه‌های خانواده از جمله «طلاق توافقی» اشاره کردند و گفتند: قضات محترم با کمک بزرگان خانواده‌ها، این‌گونه مسائل را تقلیل دهند. 

با این حال طلاق در ایران به یکی از بحرانی‌ترین مقاطع خود در سال‌های اخیر رسیده است. هم اکنون ایران با نرخ خام طلاق 2 درصد یکی از بالاترین آمارها در زمینه طلاق را در کشورهای منطقه دارد و حالا پس از چالش‌های رفتاری، اخلاقی و اقتصادی، چالش‌های دیگری مانند سبک جدید زندگی شهری نیز، بر این روند افزایشی تأثیر‌گذار است.

یکی از چالش‌هایی که در این زمینه، کم‌تر به چشم می‌آید، شاخص دوام زندگی در طلاق است. این شاخص در مسائل جمعیت شناختی واقعه ازدواج و طلاق مورد بررسی قرار می‌گیرد و ناظر بر مدت ازدواج تا وقوع واقعه ی طلاق است.

براساس بررسی این شاخص، حدود 14 درصد طلاق‌ها در ایران، کمتر از یک سال و 11 درصد آن پس از یک تا دو سال از زندگی مشترک رخ می‌دهد. در مجموع بیش از 50 درصد طلاق‌ها در ایران در کمتر از 5 سال از زندگی مشترک رخ می‌دهد. این اتفاق اما در برخی استان‌های کشور، بحرانی‌تر است.

هم اکنون میانگین مدت زندگی مشترک در طلاق‌های ثبت شده در کل کشور 8 سال است اما استان‌های ایلام، کردستان، خراسان جنوبی و اردبیل میانگین زیر 7 سال را تجربه می‌کنند. از طرف دیگر، استان‌های یزد، سمنان، اصفهان، مازندران، تهران و البرز دارای میانگین طول مدت زندگی مشترک در طلاق‌های ثبت شده بالای 8 سال هستند. این اتفاق در شرایطی است که شاخص دوام زندگی در سال‌های 1386 و 1388 کمتر از سال‌های 1392 و 9 ماهه اول سال 1394 بوده است.

 

افزایش روزبه‌روز اعتیاد به مواد مخدر

وخامت اوضاع اعتیاد در ایران فراتر از آن چیزی است که تصور می‌شود. جدید‌ترین آمارها در ایران نشان می‌دهد، حدود یک میلیون و 325 هزار نفر معتاد دائمی و وابسته به مواد مخدر در کشور وجود دارد. بیش از 4 میلیون و 800 هزار نفر نیز از ابتدای انقلاب تا به امروز براساس جرایم مربوط به مواد مخدر بازداشت شده‌اند. هم چنین بررسی‌های ستاد مبارزه با مواد مخدر نشان می‌دهد، 9 درصد این تعداد را جمعیت بانوان و 91 درصد را آقایان در بحث عمومی اعتیاد تشکیل داده‌اند.

اما درباره جمعیت دانشجویی، هم دانشجویان زیر پوشش دانشگاه‌های وزارت علوم و همچنین دانشگاه‌های زیر پوشش وزارت بهداشت در مطالعاتی که در سال 91 انجام دادند، مشخص شده که سوءمصرف مواد مخدر بین قشر دانشجو وجود دارد.

با این حال، سن مصرف مواد مخدر از 22 سال به 18 سال رسیده و تعداد زنان معتاد هم افزایش داشته است. سالانه 183 هزار نفر هم به علت مصرف مواد مخدر جان خود را از دست می‌دهند. از سوی دیگر در راه مبارزه با مواد مخدر بیش از 3750 نفر شهید، 12 هزار نفر جانباز شده‌اند. علاوه بر این براساس بررسی‌های میان رشته‌ای در حوزه اعتیاد نیز، مشخص شده است،  65 درصد همسرآزاری‌ها، 55 درصد طلاق‌ها، 20 درصد منکرات، 23 درصد خشونت‌ها همه به اعتیاد مرتبط  هستند. این تصویر کلی از اعتیاد در شرایطی است که 21 درصد از افراد گرفتار اعتیاد، دارای مدرک لیسانس و فوق لیسانس و حتی دکتری هستند و این تصور که مانند گذشته بگویند معتادها بی‌سواد هستند، صحت ندارد. 

تغییر الگوی مصرف مواد مخدر و گزارش به سمت مواد صنعتی

دیگر مسئله‌ای که مقوله اعتیاد را با خطر جدی‌تری مواجه کرده تغییر الگوی مصرف مواد مخدر در جامعه ایرانی است. کمتر روزی پیش می‌آید که صفحات حوادث در روزنامه‌ها نباشد خبری که از جنایات یا جرم‌ها روایت کند که براساس سومصرف مواد مخدر رخ داده است. بررسی‌های متعددی چه از سوی نهاد‌های دولتی و چه از سوی نهاد‌های دانشگاهی نشان می‌دهد براساس، روند تغییرات الگوی مصرف حاکی‌از تغییر مادۀ مصرفی از تریاک به موادی مانند هروئین، شیشه حشیش و تغییر روش مصرف مواد از روش‌های دشواری همچون تدخین به روش‌های ساده‌تری همچون خوردن و تزریق بوده و کاهش سن مصرف مواد هم مشاهده می‌شود. 

رشد بیکاری و دوبرابر شدن نرخ بیکاری زنان

بیکاری را برخی پژوهشگران اجتماعی به عنوان منشاءی برای سایر آسیب‌ها می‌خوانند. هم اکنون براساس جدیدترین آمار مرکز آمار ایران میانگین نرخ بیکاری سال 1394، 11 درصد است و این نرخ برای مردان 9,3 و زنان 19,4درصد است. اما اوضاع در استان‌های ایران متفاوت‌تر است. به طوری‌که چکیده نتایج طرح آمار‌گیری نیروی کار سال 94 بیانگر تغییرات نرخ بیکاری در 22 استان کشور است. به طوری‌که  از میان 32 استان حدود 22 استان بیکاری دو رقمی را لمس می‌کنند.

تعداد استان‌های با نرخ بیکاری دو رقمی در سال 93 حدود 19 استان بود. یعنی در یک‌سال حدود سه استان دیگر به این استان‌ها  اضافه شد. در حال حاضر  کهکیلویه و بویراحمد بیکارترین و آذربایجان شرقی پُرکارترین استان کشور بودند. همچنین  طبق گزارش‌های مرکز آمار وضعیت بیکاری در 4 استان نسبت به سال 93 بدتر شده است.

در این میان استان کهکیلویه و بویراحمد با 17,7 درصد و استان آذربایجان شرقی با 7,3 درصد بیکارترین و پُرکارترین استان‌های کشور بودند. نرخ بیکاری در استان‌های خراسان رضوی، کهکیلویه و بویراحمد و یزد در فاصله سال‌های 93 تا 94 افزایش داشته است. 

نگرانی از  شکاف یا انشقاق اجتماعی

حسین بشریه در پژوهشی که به بسط مفهوم شکاف اجتماعی می‌پردازد، تا بتواند تعارضات و ستیزهای عرصه سیاسی در جامعه امروز ایران را توضیح دهد. از نظر او شکاف اجتماعی از مفهوم اجتماعی ناظر بر شکاف میان زندگی سنتی و مدرن و تأثیرات منفی برخی اقدامات برای ایجاد شکاف‌های اساسی در زندگی اجتماعی است.

اما از نظر سیاسی او معتقد است این مفهوم ناظر بر آن دسته از شکاف‌های اجتماعی است و ساختار سیاسی مسبب آن است. با این حال آنچه امروز از بحث شکاف اجتماعی در جامعه ایرانی مطرح می‌شود ابعاد گسترده‌ای دارد و هم ابعاد اجتماعی و هم ابعاد سیاسی آن را در بر می‌گیرد. اما آنچه بیش از پیش از این مفهوم در جامعه ایران به چشم می‌آید مورد توجه مسئولان است، ابعاد طبقاتی آن است. 

رشد 50 درصدی تعداد زنان سرپرست خانوار

آمار‌های رسمی سازمان بهزیستی نشان می‌دهد، تعداد زنان سرپرست خانوار در سال 70، یک میلیون و 200 هزار نفر در سال 85، یک میلیون و 600 هزار نفر بوده است که این آمار در سال 90 به 2 میلیون و 500 هزار افزایش یافته که نشان‌دهنده رشد 55 درصدی این آسیب‌ اجتماعی است.

در ایران، امروزه زنان بسیاری هستند که به دلایل گوناگون از جمله آسیب‌های اجتماعی مانند طلاق، اعتیاد، جنگ، مهاجرت برای جست‌وجوی کار یا تعدد زوجات، همسران خود را از دست داده و به تنهایی مسئولیت سنگین اداره مالی و معنوی یک خانواده را برعهده دارند. بخش زیادی از این زنان درگیر مشکلات فقر و مسائل مالی هستند و شاید مهم‌ترین عاملی که زمینه‌ساز آسیب‌سازبودن این مسئله را تقویت می‌کند، بیکاری زنان سرپرست خانوار است. 

سالی 600 هزار زندانی جدید

آمار‌های رسمی نشان می‌دهد، سالانه 600 هزار نفر روانه زندان‌ها می‌شوند که در این بین، اعتیاد، سرقت و اقدامات علیه افراد بیشترین دلایلی است که افراد را محکوم به زندان می‌کند. در این بین اوضاع تهران از بد‌ترین استان‌های کشور است.

براساس آمار رسمی قوه قضائیه در تهران، در حال حاضر 32 هزار و 277 وجود دارد و طبق آمارهای موجود مواد مخدر، سرقت و جرائم علیه اشخاص، سه جرم اول استان تهران است و  از مجموع زندانیان استان تهران 14 هزار نفر محکومان مواد مخدر، 9500 نفر سارق و 2400 نفر نیز جرائم علیه اشخاص هستند. 

۴۷۴۲

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
1 + 4 =