خبرآنلاین-مهسا مژدهی: جغرافیای سیاسی غرب آفریقا اکنون شاهد یکی از دراماتیکترین و هولناکترین دورانهای خود پس از استقلال است. کشور مالی، که زمانی به عنوان لنگرگاه ثبات نسبی در منطقه ساحل شناخته میشد، اکنون در پی وقایع خونین هفتههای اخیر به کانون زلزلهای بدل گشته که لرزههای آن تا سواحل مدیترانه حس میشود. آنچه در اواخر آوریل سال جاری با حملات هماهنگ ائتلاف جماعت نصرت الاسلام و المسلمین(شاخه رسمی القاعده) آغاز شد، دیگر تنها یک شورش پراکنده نیست، بلکه یک تهاجم تمامعیار ساختارمند است که موجودیت دولت مرکزی در باماکو را هدف قرار داده است.
بحران از کجا شروع شد؟
در ۲۵ آوریل، گروه جماعت نصرت الاسلام والمسلمین (JNIM) وابسته به القاعده، مسئولیت حمله به مواضع نظامی در سراسر کشور، از جمله در پایتخت یعنی باماکو را بر عهده گرفت. این گروه اعلام کرد که در عملیاتی هماهنگ با جبهه آزادی آزواد (FLA)، گروه شورشی تحت سلطه طوارق، شهر کیدال در شمال کشور را تصرف کرده است.
نفوذ القاعده در مالی طی یک سال گذشته از فاز عملیات چریکی و بمبگذاریهای جادهای به فاز حاکمیت جایگزین تغییر ماهیت داده است. این گروه با بهرهگیری از خلاء امنیتی ناشی از خروج کامل نیروهای بینالمللی و ناکارآمدی داخلی، موفق شده است در مناطق مرکزی و شمالی، سیستمهای قضایی و مالیاتی موازی برقرار کند. نفوذ آنها امروز چنان عمیق شده که عملا در بسیاری از روستاها، این قضات منصوب القاعده هستند که به دعاوی رسیدگی میکنند و نمایندگان دولت قانونی کمترین نقشی در تصمیمگیریها ندارند. این قدرتنمایی نرم، در کنار قدرتنمایی سخت نظامی و استفاده از پهپادهای شناسایی پیشرفته، باعث شده تا ارتش مالی در لاک دفاعی فرو رفه و حتی گاهی قافیه را ببازد.
حمله اخیر یکی از بزرگترین بحرانهای امنیتی مالی از دستکم سال ۲۰۱۲ تاکنون به شمار میرود. گروه نصرت الاسلام و المسلمین بخشهای وسیعی از مناطق روستایی، بهویژه در شمال و مرکز کشور را در کنترل دارد و هستههای فعالی هم در اطراف پایتخت مستقر کرده است.
در همین حال، جداییطلبان مسلح طوارق وابسته به گروه جبهه آزادی آزواد که برای تشکیل کشوری مستقل برای طوارق در شمال میجنگند، با ارتش مالی و نیروهای روس متحد آن که از سال ۲۰۲۱ در کشور مستقر شدهاند، درگیر هستند. اکنون جبهه آزادی آزواد و نصرت الاسلام و مسلمین با هم شهر کیدال را در اختیار دارند، اما همچنین میخواهند شهر گائو، بزرگترین شهر شمال، منکا و تیمبوکتو را تصرف کنند تا دولت خودخوانده آزواد را کامل کنند.
با وجود تفاوتهای ایدئولوژیک و حتی درگیریهای مقطعی میان دو گروه تندرو در مالی، این دو گاهی مانند آنچه در روزهای اخیر اتفاق افتاده؛ با یکدیگر همکاری کردهاند؛ چراکه در مناطق مشابه فعالیت میکنند و از میان جوامع ناراضی، نیرو جذب میکنند.
روزهای دشوار برای سیاستمداران
آسیمی گویتا رهبر دولت نظامی مالی، پس از کشته شدن وزیر دفاع پیشین، سادیو کامارا، در حملات هفته گذشته شورشیان تندرو، خود مسئولیت وزارت دفاع را هم بر عهده گرفته است.
دولت اعلام کرد کامارا زمانی کشته شد که خودرویی مملو از مواد منفجره که توسط یک مهاجم انتحاری هدایت میشد، به محل اقامت او برخورد کرد. الجزیره در گزارشی نوشته است که از زمان کشته شدن وزیر دفاع، افسران، پلیسها و حتی وکلا بازداشت میشوند. این افراد در دولت به دلیل همکاری با دشمنان مشهور شدهاند و بازداشت آنها تحت چنین عنوانی توجیه میشود. ماجرا تنها این نیست،در گزارشی که دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد اخیرا منتشر کرد، آمده است که گزارشهای بسیار نگرانکنندهای از قتلهای فراقضایی و آدمربایی وجود دارد که گفته میشود اعضای نیروهای امنیتی مالی پس از حملات ۲۵ و ۲۶ آوریل مرتکب آن شدهاند.
ائتلاف ناهمگون اما تاکتیکی میان القاعده و جداییطلبان طوارق، که در روزهای اخیر به سقوط چندین پایگاه کلیدی در شمال منجر شد، نشان میدهد که مخالفان دولت بر سر یک هدف مشترک یعنی تضعیف حاکمیت مرکزی به توافق رسیدهاند. با مسدود شدن شریانهای اقتصادی پایتخت و افزایش بیسابقه قیمت کالاهای اساسی، باماکو با خطر شورشهای اجتماعی روبروست که میتواند مکمل حملات نظامی بیرونی شود.
حضور جنگجویان روس در مالی
در گذشته، برای مقابله با بحرانهای امنیتی در مالی و دیگر کشورهای غرب آفریقا، کشورهای اروپایی، بهویژه فرانسه، بیش از یک دهه به دولت مالی برای مقابله با شورشها کمک میکردند. اما در سال ۲۰۲۳، پس از تیره شدن روابط با دولت نظامی مالی و نزدیکی بیشتر این کشور به روسیه، نیروهای اروپایی عقبنشینی کردند.
در دسامبر ۲۰۲۱، گویتا از گروه روسی واگنر دعوت کرد تا پس از درخواست خروج نیروهای فرانسوی از کشور، از دولت نظامی در مبارزه با گروههای مسلح حمایت کند.
در ژوئن سال گذشته، واگنر اعلام کرد که پس از بیش از سه سال و نیم حضور در مالی، از این کشور خارج میشود. این نیروی شبهنظامی گفت مأموریتش علیه گروههای مسلح را به پایان رسانده است.
اما خروج واگنر از مالی به معنای خروج جنگجویان روس نبود. مزدوران روس تحت عنوان «سپاه آفریقا»، گروه شبهنظامی دیگری با حمایت کرملین که پس از شورش نافرجام یوگنی پریگوژین علیه ارتش روسیه در ژوئن ۲۰۲۳ تشکیل شد، در کشور باقی ماندند.
پس از حملات یک هفته پیش، ارتش مالی و نیروهای روس متحد آن درگیر نبرد با جنگجویان نصرت الاسلام و المسلمین شدهاند.
وضعیت کنونی از چه قرار است؟
درحال حاضر دهها سرباز مالی در شمال این کشور توسط جداییطلبان طوارق اسیر شدهاند. روزنامه گاردین هم در گزارشی نوشته است: کشور مالی از حملات گسترده افراط گرایان اسلامی و شورشیان جداییطلب که چندین شهر و پایگاه نظامی را تصرف کرده و وزیر دفاع و رئیس اطلاعات نظامی را کشتهاند، در وضعیت نامناسب و مبهم به سر میبرد.
ریشه بحران را میتوان مشکلات مالی و اجتماعی پسا استقلال در مالی دانست. فرانسه سالها در قطبیسازی در مالی نقش داشت. اکنون با مسدود شدن شریانهای اقتصادی پایتخت و افزایش بیسابقه قیمت کالاهای اساسی، باماکو با خطر شورشهای اجتماعی روبروست که میتواند مکمل حملات نظامی بیرونی شود. مالی امروز به آزمایشگاهی برای تروریسم مدرن تبدیل شده است؛ جایی که ایدئولوژی افراطی، تسلیحات پیشرفته ارزانقیمت و نارضایتیهای عمیق اجتماعی در هم آمیختهاند تا نظمی جدید و تاریک را بر قلب آفریقا تحمیل کنند.
۳۱۲/۴۲
نظر شما