خوشبختیم که در کنار استاد علی بلوکباشی نودمین سال زندگیاش را با هم جشن میگیریم. او از پیشکسوتان و بنیانگذاران دانش مردمشناسی در ایران معاصر است. بلوکباشی یکی از برجستهترین مترجمان و محققان فرهنگی و فرهنگ عامه ایران است. درباره علی بلوکباشی بسیار میتوان صحبت کرد، چرا که هم تحقیقات او در باب ایران، فرهنگ مردم آن و هم ترجمههایش در زمینه انسانشناسی، آثار برجسته و ماندگاری است.
اما نکتهای که مایل هستم در این مناسبت درباره او بگویم، شیوه ایرانیدوستی و ایرانمنشی علی بلوکباشی است. او از همان جوانیاش که در دانشگاه تهران کارشناسی ارشد زبانشناسی همگانی گرفت، تحقیقات خودش را معطوف به شناخت و توضیح فرهنگ ایرانی نمود و در تمام بیش از نیم سده پژوهش، توانست ویژگیها و برجستگیهای خاصی از ایران و فرهنگ ایرانی را توضیح دهد.
عناوین آثاری که او نوشته به خوبی بیان کننده منش ایرانمنش اوست. از کتابهای او میتوان به «فرهنگ عامه ایران»، «قهوهخانههای ایران»، «جامعه ایلی در ایران»، «نخل گردانی»، «نوروز»، «تعزیه خوانی» و «بازیهای کهن در ایران» و کتاب «مردم شناسی جامعه ایران» و همچنین شاهکار مهم دیگر او «آشپز و آشپزخانه» (پژوهشی انسان شناختی در تاریخ اجتماعی هنر آشپزی) که این نیز در باب آشپزی ایرانی است، اشاره کرد.
به علاوه دهها مقاله پژوهشی دیگری که او در زمینه فرهنگ ایرانی نوشت و در دانشنامههای معتبر مانند دایرةالمعارف بزرگ اسلامی یا دانشنامه ایرانیکا و مجلات معتبر منتشر کرد. این آثار به روشنی بیان میکنند که برای علی بلوکباشی مسأله ایران، مهمترین دغدغه فکری و همچنین زندگی اوست. او در این پژوهشها نه تنها تلاش میکند تا اسم روشنی از ظرفیتها و توانمندیهای پایدار فرهنگی ایران نشان دهد، بلکه همچنین نشان میدهد این ظرفیتها مثل نوروز یا آشپزی ایرانی یا دیگر مؤلفههای فرهنگی ایرانی، این قابلیت را دارند که متناسب با تحولات و پویاییهای جامعه ایران در دوره معاصر پاسخگوی زیست معنادار و امروزی انسان ایرانی باشند.
بلوکباشی کتابی با عنوان «در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگهای دیگر نگریستن» دارد که سی گفتار در باب فرهنگ عامه، معانی و تعاریف فرهنگ، دانشها و فناوریهای فرهنگ عامه، وجوه زیبایی شناختی و هنری فرهنگ عامه، مناسک و شاعر آیینی و دینی است. این کتاب با نشان دادن علایق بلوکباشی، عنوان آن بیانکننده خلق و خو و ایرانمنشی او نیز هست. او کسی است که در فرهنگ خود زندگی میکند اما نگاهی جهانی به زندگی و هستی نیز دارد. بلوکباشی مثال زیبایی از انسان ایرانی معاصر است که با تأکید بر ایرانی بودن، اما از دیگری غیریتسازی و دیگریسازی نمیکند. بلوکباشی با پژوهشهایش در باب فرهنگ عامه ایرانی و ایران، نمیخواهد خصومت و ستیزی میان فرهنگ ایرانی، ایران و جهان و غرب یا تمدن مدرن ایجاد کند.
ایرانپژوهی ایران منشانه بلوکباشی مبتنی بر اصل آشتی، همزیستی، دوستی و صلح میان فرهنگها است. توجه او به فرهنگ عامه ایرانی که اصلیترین درونمایه نوشتهها و پژوهشهای اوست با این هدف انجام شدهاند که نشان دهند فرهنگ عامه ایرانی ارزشمند و قابل زیستن در جهان معاصر است. این فرهنگ نه تنها حاصل تجارب زیسته نسلها و قرنها زندگی مردمان ایران زمین از زبانها، دینها و سرزمینهای گوناگون است، بلکه همچنین این فرهنگ عامه در دنیای تجدد یا مدرن یا معاصر توانسته است با مقتضیات و ضرورتهای امروزی و نیز زندگی شهری و کلانشهری قوام و دوام یابد و پا به پای این تحولات روزآمد شود. پژوهشهایش برای مثال در زمینه نوروز یا در زمینه آشپزی که از با دوامترین مؤلفههای فرهنگ ایرانی است یا پژوهشهایش در زمینه قهوهخانهها تلاشی است برای همین هدفی که اشاره کردم.
بلوکباشی در یکی دیگر از کتابهای ماندگارش با عنوان «مردم شناسی جامعه تهران قدیم» که مجموعهای از پژوهشهای فرهنگ عامه اوست، یکی از بهترین پژوهشهای فرهنگی در باب ایران معاصر است. تهران، پایتخت فرهنگ مدرن ماست، علی بلوکباشی در این کتاب به سراغ فهم عمیقترین لایههای فرهنگ عامه پایتخت فرهنگی ایران میرود و با نشان دادن تحولات و پویاییهای تاریخی تهران ۲۵۰ ساله، روایتی خواندنی از فرهنگ در این کلانشهر ایران ارائه میکند.
از یک طرف در این کتاب ترکیب و ساختار اجتماعی تهران را نشان میدهد و چگونگی شکلگیری جامعه شهری مدرن و اندیشه نوگرایی و چگونگی تکویم اولین مظاهر فرهنگی نوین به تعبیر او در این شهر. بعد از آن، تنوع گروههای اجتماعی و دینی تهران را میکاود و نشان میدهد چگونه طبقات سنتی، گروههای شغلی و صنفی، گروههای دینی شکل گرفتند. بلوکباشی همچنین در این شاهکارش روایتی خواندنی از حکمرانی شهری تهران از آغاز تا امروز را عرضه میکند. بخشی را نیز به نظام آموزشی و فرهنگ تفریح اختصاص میدهد.
علی بلوکباشی در همه پژوهشهایش به وجوه زیبایی شناختی فرهنگ عامه توجه دارد. در کتاب «مردم شناسی جامعه تهران قدیم» نیز به هنرها، موسیقی، نگارگری، بازیهای نمایشی، تئاتر، تماشاخانهها، عکاسی و سینما در فرهنگ عامه تهران میپردازد. او همچنین در این کتاب، خانه و خانواده ایرانی را با همان جزئیات فولکلورشناسانهاش روایت میکند و به جنبههای ریز و درشت خانه، خانواده، اسباب خانه و سنتهای خانوادگی و آیینهای ازدواج میپردازد. شاید برای ما جالب باشد ببینیم اکنون این پژوهشها که علی بلوکباشی از ۷۰ سال پیش نوشتن و کاویدنش را آغاز کرد، چه پیوندی با اکنون و فردای ما دارد.
در مجال کوتاه این یادداشت نمیتوان به تفصیل و دقیق همه جوانب را بررسی کرد، صرفاً به گفتن یک نکته بسنده میکنم، در سالهای اخیر آیینهای فرهنگ عامه ایرانی احیا شدهاند، جشن مهرگان، یلدا، سده، چهارشنبهسوری، نوروز و سیزده بهدر به طور همگانی و با شور و شوق گستردهای برگزار میشوند.
مهرگان، یلدا و نوروز را یونسکو بهعنوان میراث جهانی ثبت کرده است. مردم نیز در سالهای اخیر هر سال پرشورتر از سال قبل این آیینهای شادی، صلح، مراقبت از طبیعت، هویت و همزیستی ایرانی را برگزار میکنند. این نشان میدهد علی بلوکباشی درست تشخیص داده بود. او از همان ۷۰ سال پیش دریافته بود که فرهنگ عامه ایرانی، نقشی پایدار و نیروبخش برای جامعه و انسان معاصر و مدرن ایرانی ایفا میکند.
علی بلوکباشی با نوشتن و کاویدن در فرهنگ عامه ایرانی نه تنها یکی از چهرههای ماندگار و اصلی در مطالعات فرهنگ عامه در ایران است، بلکه یکی از شخصیتهای مؤثر و ماندگار در زمینه گسترش فرهنگ صلح، دوستی و ارزشهای ماندگار فرهنگ ایران و ایرانی است. او که شخصیت ایرانمنش و ایرانی را دوست دارد و دوستانش به نیکی و ایرانمنشی او اذعان دارند، در واقع پژوهشهایش تفسیر و تصویری از همان ایرانمنشی درونی او است. مراد من از ایرانمنشی همان عبارت خود اوست؛ «در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگهای دیگر نگریستن».
دکتر نعمت الله فاضلی استاد دانشگاه، انسانشناس و نویسنده
منبع: روزنامه ایران
۲۱۶۲۱۶
نظر شما