به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، رضا دستجردی در مقدمه گفت و گویش با بهجت عباسی در سرویس دینواندیشه ایبنا نوشت: «روزنامهنگاری و هوش مصنوعی؛ تحول در صنعت خبر» بهقلم تونی سیلویا استاد دانشگاه فلوریدای جنوبی با ترجمه بهجت عباسی کارشناسارشد روزنامهنگاری بینالمللی و مسعود میرزایی از تازههای نشر جوینده است. کتاب در ۹ فصل و ۴ پیوست کاربردی، دلایل تجاری بهکارگیری ابزارهای هوش مصنوعی را توضیح داده، در عینحال نگرانیهای اخلاقی، بهویژه در حوزه روزنامهنگاری سیاسی را مطرح میکند.
مولف در این اثر، همچنین دگرگونی در فرایند گردآوری، تولید و انتشار خبر را تبیین کرده، فرصتها و چالشها پیش روی آن را نیز مطرح مینماید. ایبنا بهمناسبت انتشار این کتاب با بهجت عباسی به گفتوگو نشسته است. از عباسی «مشارکت سیاسی در جهان متحول»، «مقدمهای انتقادی بر ارتباطات سیاسی» و «اخبار جعلی» نیز به چاپ رسیده است.
****
در آغاز بفرمایید، چرا با توجه به اثربخشی هوش مصنوعی بر جنبههای متنوع حیات امروز بشر، بهسراغ ترجمه این کتاب که بر اثرگذاری هوش مصنوعی بر روزنامهنگاری میپردازد رفتید؟
همانگونهکه فرمودید هوش مصنوعی امروز همه بخشهای زندگی بشر را تحت تأثیر قرار داده و ما بهعنوان شهروند، کاملاً آثار هوش مصنوعی را در زندگی و کار خود احساس میکنیم. هوش مصنوعی از جمله فناوریهایی است که خیلی زود به همه بخشهای زندگی بشر نفوذ کرد و تقریباً الان هیچ بخشی را نمیتوانیم نام ببریم که هیچ ارتباطی با هوش مصنوعی نداشته باشد.
این اثرگذاری در حوزههای فنی، ارتباطات و حملونقل، پزشکی، سرگرمی و هنر ملموستر از بخشهای دیگر از جمله رشتههایی مثل روزنامهنگاری و روابطعمومی در حوزه علومانسانی بوده است. البته در کشورهای توسعهیافته، این رشتهها هم تقریباً پابهپای بخشهای دیگر پیش رفتهاند.
ما با توجه به این که فعالیت اصلیمان در حوزه روزنامهنگاری بوده، طبیعتاً دوست داشتیم تأثیرات هوش مصنوعی را در این حوزه بیشتر درک کنیم و به همین خاطر، کتاب «روزنامهنگاری و هوش مصنوعی» را که جزو کتابهای جدید در این حوزه بود برای ترجمه انتخاب کردیم.
از طرف دیگر، متأسفانه روزنامهنگاری در ایران در بهرهگیری از فناوری هوش مصنوعی نه تنها از کشورهای توسعهیافته، بلکه حتی از کشورهای دور و بر خودمان نظیر ترکیه، امارات، پاکستان، هند و ... نیز عقبتر است و ما امیدواریم که با تولید و ترجمه آثار جدید در این حوزه، فعالان صنعت خبر و رسانه در کشورمان بیشتر با مباحث مطرح در این حوزه آشنا شوند.
بهباور شما، هوش مصنوعی چگونه فرآیند روزنامهنگاری را متحول کرده است؟
بهنظر من، هوش مصنوعی یک تأثیر کلی و عمومی در حوزه روزنامهنگاری داشته که تقریباً همانند سایر حوزهها بوده است. یعنی هوش مصنوعی در حوزه روزنامهنگاری نیز بهطورکلی کارها را آسانتر، سریعتر، دقیقتر و ارزانتر میکند. علاوه بر این، برای شناخت دقیقتر تحولاتی که بهواسطه ورود هوش مصنوعی به عرصه روزنامهنگاری رخ داده، باید کمی تخصصیتر فرایند تهیه، تولید و توزیع خبر را بشناسیم.
فرایند روزنامهنگاری سنتی، مراحل مختلفی را -از انتخاب موضوع و سوژه، جمعآوری اطلاعات، نگارش، ویرایش، انتشار و توزیع محصولات مختلف خبری و دریافت، جمعآوری و تحلیل بازخوردها- در برمیگیرد.
روزنامهنگاری با تهیه و تنظیم خبر در ارتباط است و این فرایند از طریق جمعآوری دادهها صورت میگیرد. هوش مصنوعی در اتاقهای خبر، اکنون پدیدهای جانبی نیست، بلکه میتواند کل چرخه تولید خبر را دگرگون کند.
بهجای جمعآوری دستی دادهها، هوش مصنوعی با استفاده از الگوریتمها میتواند حجم زیادی از دادهها را از منابع مختلف جمعآوری کند. این امر وقت روزنامهنگاران و منابع رسانه را تا حدی آزاد کرده و آنها میتوانند بر تحقیق و مسائل عمقیتری متمرکز شوند.
ابزارهای هوش مصنوعی در حال حاضر ویدئوهای کوتاه از متن تولید میکنند، صداهای مصنوعی برای گویندگان خبر میسازند و تصاویر و گرافیکهای خبری تولید میکنند. همچنین میتوانند محتوا را شخصیسازی کنند.
یعنی هوش مصنوعی میتواند محتوا را متناسب با هر خواننده تنظیم کند. این فناوری با پیشنهاد خبرهای متناسب با علاقه هر خواننده، تنظیم لحن و قالب محتوا، زمانبندی هوشمند و فیلترکردن محتواهایی که مورد علاقه مخاطب نیست، فرایند روزنامهنگاری را دستخوش تغییر کرده است.
هوش مصنوعی چه فواید و مضراتی برای روزنامهنگاری در پی دارد؟
همانطورکه تونی سیلویا نویسنده کتاب «روزنامهنگاری و هوش مصنوعی» بهنقل از اساتید و کارشناسان مختلف این حوزه نقل کرده، در ظهور هوش مصنوعی در روزنامهنگاری, سه مرحله «خودکارسازی»، «تقویت» و «تولید» قابل شناسایی است که در مرحله اول، روزنامهنگاران را از وظایف روزمره و تکراری رها میکند و فرصتی برای تهیه گزارشهای تحقیقی با کیفیتتر در اختیار مینهد.
مرحله دوم، بر استفاده از هوش مصنوعی در تجزیه و تحلیل حجم عظیمی از دادهها، شامل عکس، ویدیو و متن تأکید دارد که با تمرکز بر روندها و الگوهای روایی در دورههای طولانی انجام میگیرد. مرحله سوم توسط «هوش مصنوعی مولد» هدایت میشود که با استفاده از مدلهای زبانی بزرگ تقویت شده، قادر به تولید متن روایی در مقیاس بزرگ است.
بهعبارتی، برنامههای آموزشی مانند چتجیپیتی، الگوها و ساختارهای زبان را میآموزند تا بر اساس کلماتی که قبلاً تایپ شدهاند، حدسهای آگاهانه بزنند. هوش مصنوعی در کارهای تکراری مهارت دارد و میتوان از چتجیپیتی برای کمک به روزنامهنگاران در نوشتن اخبار کوتاه یا گردآوری و پوششدهی به اخبار اقتصادی آماری، آبوهوایی و ترافیک استفاده کرد.
بنابراین، عمدهترین فواید هوش مصنوعی در روزنامهنگاری، افزایش سرعت، امکان راستیآزمایی، شخصیسازی مطالب برای مخاطبان، کاهش هزینهها و افزایش بهرهوری، و کاهش فشار کاری بر روزنامهنگاران است. اما در مورد مضرات آن باید بگویم اگر ما درست و اصولی از هوش مصنوعی استفاده کنیم در واقع ضرری برای ما نخواهد داشت.
در هر حال هم اکنون با توجه به نوظهور بودن این فناوری برخی نگرانیها مطرح شده است که بعضاً بهحق نیز میباشند. مثلاً عدهای از کارشناسان به ویژه روزنامهنگاران نسل قدیم نگرانند که ورود هوش مصنوعی به اتاقهای خبر و رسانهها باعث بیکاری تعداد زیادی از روزنامهنگاران انسانی شود و در واقع، فناوری جای انسان را خواهد گرفت.
البته این نگرانی در نگاه اول منطقی و درست بهنظر میرسد ولی وقتی تاریخ را مطالعه میکنیم متوجه میشویم که این نوع نگرانیها همواره نسبت به هر نوع فناوری جدید وجود داشته است، مثل آسانسورهای اتوماتیک، چرخخیاطی، ماشینبافندگی و حتی فراگیر شدن اینترنت در اوایل دهه ۱۹۹۰. قطعاً هر فناوری جدیدی بهویژه اگر اتوماسیون جزیی از آن باشد باعث از بین رفتن برخی مشاغل میشود، اما مطمئناً مشاغل جدیدتر و مرتبطتری را ایجاد میکند که حداقل میتواند بخشی از نیروی انسانی بیکار شده را صاحب مشاغل جدید و حتی پردرآمدتری کند.
نگرانی دیگر به تضعیف اصالت و عینیت اخبار برمیگردد. برخی از کارشناسان معتقدند ورود هوش مصنوعی به اتاقهای خبر میتواند سوگیری غیرمنصفانه در اخبار را افزایش دهد و تولید مطالب جعلی و فریبکارانه یا جهتدار را فراگیر کند و این خطری بزرگ برای روزنامهنگاری اصیل و عینی است.
قطعاً بهدلیل بهرهگیری فناوری هوش مصنوعی از الگوریتمهای برنامهریزیشده، این اتفاق میتواند روی دهد، همانگونهکه این روزها ما شاهد تولید و توزیع گسترده مطالب جعلی، فریبکارانه و پساحقیقی در حوزههای مختلف و بهطور خاص در شبکههای اجتماعی هستیم. کسانی که مدیریت فناوری هوش مصنوعی را در اختیار دارند میتوانند از طریق الگوریتمها، تعصبات و گرایشهای خود را در تولیدات خبری بگنجانند.
اما نکته مهم این است که اگر ما بهسمت استفاده از هوش مصنوعی در روزنامهنگاری حرکت نکنیم و یا با ورود این فناوری به اتاقهای خبر مخالفت کنیم، نهتنها نمیتوانیم جلوی انتشار مطالب غیرواقعی را بگیریم، بلکه عملاً این فناوری در اختیار افراد شرور قرار میگیرد و ضرر و زیان آن برای جامعه بشری بیشتر میشود. بهنظر من، عقل سلیم حکم میکند که ما حتماً بهسمت این فناوریهای جدید برویم، بر آنها مسلط شویم و تلاش کنیم در راه درست از آنها استفاده نماییم.
در عینحال این وظیفه بر عهده نهادهای بینالمللی مربوطه است که حتماً در این زمینه مقرراتی را تنظیم کنند و اجازه ندهند از هوش مصنوعی در تولید و توزیع محتواهای غیرواقعی و فریبکارانه استفاده شود، البته این راهی دور و دراز خواهد بود.
نگرانی دیگری که برخی صاحبنظران مطرح میکنند این است که استفاده از هوش مصنوعی در روزنامهنگاری، روح و احساسات انسانی را در تولیدات رسانهای از بین میبرد. بهعبارت دیگر، خبر یک محصول خاص است که با ذهن و روح و احساسات مخاطب سروکار دارد و اگر همه مراحل کار را ماشین انجام دهد محصول تولید شده دیگر یک محصول انسانی نیست.
البته این نکته درستی است، ولی قرار نیست هوش مصنوعی همه تولیدات رسانهای را مستقل از دخالت انسانی انجام دهد. در واقع هوش مصنوعی یک دستیار خوب برای روزنامهنگاران انسانی است که میتواند به تسهیل و تسریع کار آنها کمک کند.
در واقع، انسان همچنان هدایت و مدیریت تولیدات رسانهای را بهویژه در حوزههای تحلیلی، گزارشی، تحقیقی و ... بر عهده خواهد داشت. البته اخبار روتین و تکراری مثل نتایج مسابقات ورزشی، قیمت سهام و ... مستثنی هستند و هم اکنون رسانههای مهم دنیا تقریباً مراحل مختلف تولید و توزیع این نوع اخبار را بهطور کامل به هوش مصنوعی سپردهاند. ناگفته نماند که برخی رسانههای حرفهای و اصیل بهدلیل اشتباهات و گافهایی که در همین بخش هم پیش آمد، یک مسئول انسانی را برای تأیید نهایی تولیدات هوش مصنوعی تعیین کردهاند.
چگونه میتوان با چالشهای ناشی از ورود هوش مصنوعی به روزنامهنگاری، همچون تأیید صحتوسقم اخبار و رعایت مسائل اخلاقی مقابله کرد؟
همانگونهکه تونی سیلویا در این کتاب تأکید میکند، برای مقابله با چنین چالشهایی افزایش سواد رسانهای، آموزش روزنامهنگاران و تقویت روزنامهنگاری حرفهای و اصیل بسیار مهم است. نهادهای صنفی روزنامهنگاری در این زمینه نقش مهمی برعهده دارند و باید فعالانه وارد شوند و با کنار گذاشتن رقابتهای سیاسی و جناحی بر روی اصول اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی کار کنند تا یک منشور جامع که مورد قبول اکثر فعالان این صنعت باشد، تدوین شود.
متأسفانه بهدلیل سرعت بسیار بالای توسعه فناوریهای جدید، تنظیم مقررات برای نحوه استفاده از هوش مصنوعی و بهویژه تدوین اصول اخلاقی مربوط به این حوزه بسیار عقبتر از اتفاقات روز است. البته در همین راستا، نهاد موسوم به «گزارشگران بدون مرز» در سال ۲۰۲۳ «منشور پاریس درمورد روزنامهنگاری و هوش مصنوعی» را تدوین کرد.
این منشور که اولین در نوع خود است، برخی اصول و اخلاقیات مهم و حیاتی را تعیین کرد که اتاقهای خبر و رسانههای جهانی میتوانند آنها را در کار خود با هوش مصنوعی مدنظر قرار داده و استفاده کنند. این تشکل حرفهای روزنامهنگاری، این کار را با استفاده از نظرات ۳۲ متخصص رسانه در ۲۰ کشور مختلف به انجام رساند.
این منشور با ۱۰ اصل اخلاقی مهم و پایهای «برای محافظت از اصالت و درستی اخبار و اطلاعات در عصر هوش مصنوعی و فناوریهای جدید که آماده ایجاد تغییرات چشمگیر در صنعت رسانه هستند» آغاز میشود. برخی از این اصول عبارتند از: «اخلاق روزنامهنگاری نحوه استفاده رسانهها و روزنامهنگاران از فناوری را هدایت میکند»، «رسانهها به عامل انسانی اولویت میدهند»، «رسانهها همواره در قبال محتوایی که منتشر میکنند، پاسخگو هستند» و «روزنامهنگاری در تعامل با سازمانهای هوش مصنوعی، بنیانهای اخلاقی و اقتصادی خود را حفظ میکند».
در اینجا لازم است یک نکته مهم را در حوزه اخلاق مورد اشاره قرار دهیم و آن این که، تقریباً همه کارشناسان و روزنامهنگاران دغدغهمند تأکید دارند هر رسانهای که از هوش مصنوعی برای تولید محتوا استفاده میکند، باید این موضوع را بهطور شفاف به مخاطب خود اعلام کند.
چه بخواهیم چه نخواهیم، هوش مصنوعی تمامی وجوه حیات بشر را دگرگون ساخته است. روزنامهنگاری چگونه قادر خواهد بود با جایگزینی ماشین با انسان کنار بیاید؟
بهنظر من ما باید پدیده هوش مصنوعی در روزنامهنگاری را نیز مانند هر پدیده نوظهور و تحولآفرین دیگری بپذیریم و خود را برای بهرهبرداری از ابعاد مثبت آن و آگاهی از ابعاد منفی آن آماده کنیم. روزنامهنگاری بر مبنای هوش مصنوعی بهدنبال جایگزینی با روزنامهنگاری انسانی نیست. همانطورکه نویسنده این کتاب نیز مطرح میکند: «هوش مصنوعی نیروی غاصبی نیست که بهدنبال جایگزینی با روزنامهنگاران انسانی باشد.
هوش مصنوعی میتواند به انسانها کمک کند تا روزنامهنگاری را بهتر و سریعتر انجام دهند. اما همچنان نقش حیاتی را سردبیران و خبرنگاران بهعنوان تصمیمگیرندگان نهایی در یک روایت خبری حفظ میکنند. قضاوت هم هنوز جزو اختیارات روزنامهنگاران باتجربه و متخصص در حوزه خود است و الگوریتمها نقشی در این زمینه ندارند. این موضوع دستکم باید ترس سازمانهای خبری را درباره هوش مصنوعی کاهش دهد».
روزنامهنگاری بر خلاف حوزههای دیگر یک حوزه پیچیده انسانی است که با هنر، روانشناسی و احساسات گره خورده است و در طول تاریخ هم تحولات متعددی را از نظر فناوری به خود دیده است، ولی هرگز فناوری و ماشین بهطور کامل در این حوزه تسلط پیدا نکرده و یا جایگزین نشده، بلکه بهعنوان یک ابزار در خدمت دستاندرکاران آن بوده است. من فکر میکنم هوش مصنوعی نیز قرار نیست بهطور کامل جایگزین روزنامهنگاران انسانی شود.
در ایران، با توجه به تجربه خودتان، فعالیت روزنامهنگاران چقدر درگیر هوش مصنوعی شده است؟ ارزیابیتان مثبت است یا منفی؟
تا آنجاکه من اطلاع دارم هوش مصنوعی هنوز به صورت ساختاری و رسمی در روزنامهنگاری ایران نقش مهمی ایفا نمیکند. در واقع هنوز رسانهها از امکانات هوش مصنوعی مثل رسانههای بینالمللی استفاده نمیکنند. البته خبرنگاران خوشذوق و مسلط به فناوری هم داریم که بعضاً کارهایی را در این حوزه انجام میدهند ولی کاملا منفرد و شخصی است نه ساختاری.
بهنظر من، ما از نظر زیرساختها و امکانات سختافزاری، کمبودهای زیادی در این حوزه داریم که بخش خصوصی و رسانههای کوچک نمیتوانند این کمبودها را برطرف کنند، بلکه دولت و حاکمیت و رسانههای بزرگ و دولتی باید بهطور جدی ورود کند. در حوزه سیاستگذاری هم مشکلاتی داریم. وقتی اینترنت شما چنین ضعیف و پر از فیلتر و مانع است صحبت از استفاده گسترده از هوش مصنوعی در روزنامهنگاری کمی طنز بهنظر میرسد.
بههرحال امیدوارم هم سیاستگذاریها اصلاح شود، هم اهمیت مسأله بهویژه برای دولتمردان و حاکمیت روشن شود و هم مدیران رسانهای و روزنامهنگاران آموزشهای لازم را در این حوزه ببینند و دانشگاهها هم برای تحقق این مهم حداقل در حوزه آموزش و افزایش سواد رسانهای و فنی پیشگام باشند.
برخی روزنامهنگاران نگران آینده شغلی خود هستند. چقدر از دست رفتن شغل یک روزنامهنگار را بهدنبال گسترش هوش مصنوعی محتمل میدانید؟
همانگونهکه پیشتر اشاره کردم، قطعاً از بین رفتن فرصتهای شغلی یکی از نگرانیهای مهمی است که هم در ایران و هم در کشورهای دیگر بهعنوان پیامد ورود هوش مصنوعی مطرح میشود. طبیعتاً روزنامهنگاری نیز از این امر مستثنی نیست.
البته هوش مصنوعی هنوز در مراحل ابتدایی خود است و هیچکس نمیتواند بهطور دقیق بگوید چه تعداد فرصتهای شغلی از بین خواهد رفت و چه تعداد شغل جدید ایجاد خواهد شد، ولی ایجاد شغل جدید در حوزه آیتی و هوش مصنوعی نیز قطعی است و میتواند نیروهای متخصص زیادی را جذب کند. باید منتظر بمانیم و ببینیم هوش مصنوعی تا کجا پیش میرود و روزنامهنگاری تا چه حد میتواند خود را با شرایط جدید سازگار کند.
هوش مصنوعی در کنار حذف مشاغل سنتی، فرصتهای شغلی جدیدی را نیز ایجاد میکند. چیزی که باعث ترس از آینده شغلی نزد روزنامهنگاران شده، موضوع «تغییر» است. در طول تاریخ نیز همواره مقاومتهایی در برابر تغییرات وجود داشته است.
در سال ۱۹۴۵ اپراتورهای آسانسور و یا مأمورانی که بهطور سنتی آسانسورها را راهبری میکردند در نیویورک اعتصاب کردند، اما بهتدریج جامعه متوجه شد که باید این اتوماسیون را بپذیرد. از زمان سلطنت ملکه الیزابت اول در بریتانیا در قرن شانزدهم میلادی ترس از تسلط ماشینها رایج بوده است.
الیزابت اول ظاهراً از ثبت اختراع دستگاههای بافندگی خودکار جلوگیری میکرد زیرا میترسید این دستگاههای جدید شغل دختران جوانی را که خرج روزانه خود را از طریق بافندگی بهدست میآوردند، از آنها بگیرد.
اما اگر نگاهی خوشبینانه به این سوابق داشته باشیم متوجه میشویم که فناوری در بیشتر مواقع باعث بهبود شرایط کاری و زندگی انسانها شده است. بنابراین بهجای بدبینی شاید بهتر است امیدوار باشیم که هوش مصنوعی به ابزاری قدرتمند و موثر برای کمک به روزنامهنگاران و نه الزاماً حذف آنها تبدیل شود.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما