به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، ماه مبارک رمضان، ماه نزول قرآن و ماهی که شب قدر در آن چون قلبی تپنده میدرخشد، فرصتی است تا از دریچهای تازه به عمق قرآن کریم بنگریم. سوره مبارکه یس که پیامبر(ص) آن را قلب قرآن نامیدهاند، نهتنها راهنمای ما در مسیر ایمان و هدایت است، بلکه هر آیهاش پنجرهای بهسوی رازهای توحید، معاد و رحمت الهی میگشاید.
بنابر روایت ایکنا در سلسلهگفتوگوهایی بهمناسبت این ماه با علیاکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآنی و دکترای علوم قرآن و حدیث، در شماره بیستوهشتم به بررسی تنظیر سورههای یس و قدر، پیامبر اکرم(ص) و محور نزول و تجلی قرآن در شب قدر، ارتباط مفاهیم صراط مستقیم، انذار و تقدیر در سورههای یس و قدر و تشابه بعضی از آیات این دو سوره پرداخته است. این مجموعه ۳۰ قسمتی، ما را با پیوند عمیق مفاهیم هدایت، انذار، تقدیر و سبل السلام در قرآن و همچنین رازهای نهفته در آیات سورههای یس و قدر آشنا میکند.
درباره روش «تنظیر» در تفسیر قرآن توضیح دهید و با بهره از این روش، نکاتی را برای نمونه بیان کنید.
یکی از روشهای پژوهش در قرآن کریم که اخیراً مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته و ذیل علم تفسیر (تفسیر قرآن به قرآن)، تعریف و تنظیم میشود، «تنظیر سور» است؛ بهطوری که پس از تشخیص وجه یا وجوه تشابهی در موضوع یا موضوعاتی در دو یا چند سوره، آیات آن سورهها را متناظر هم قرار میدهند و حقایقی را درواقع از قرآن مجید استخراج، استنباط و اصطلاحاً استنطاق میکنند.
امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۱۳۳ نهجالبلاغه میفرمایند: «...کتاب الله تبصرون به و تنطقون به و تسمعون به و ینطق بعضه ببعض و یشهد بعضه علی بعض...»، همچنین در خطبه ۱۵۸ امر میفرمایند: «...ذلک القرآن فاستنطقوه... .»
ما هم در ادامه گفتوگوهایمان برای نمونه، «تنظیر» دو سوره مبارکه یس و قدر را تقدیم مخاطبان عزیز و فرهیخته میکنیم. در فرصتهای دیگر، تنظیر دیگر سورههای قرآن را در مناسبتهای زمانی بهصورت موضوعی بیان خواهیم کرد.
کلیدواژه تشابه این دو سوره، در روایات، واژه حیاتبخش «قلب» است. وجه تشابه موضوعی این دو سوره، حقیقت وجودی قرآن محسوب میشود. وجه تشابه تأویلی آن دو سوره، وجود نازنین پیامبر اکرم(ص) و سایر مقامات معصومین(ع) هستند. اینک با این نگاه نو، به شرح تنظیری این دو سوره مبارکه میپردازیم.
با توجه به ارتباط عمیق حروف مقطعه و مخاطب اصلی سورهها، چگونه میتوان فهمید که پیامبر اکرم(ص) در شب قدر بهصورت ویژه، مرکز نزول و تجلی قرآن قرار گرفتهاند؟
فهرستی از تنظیر آیات سوره مبارکه «قدر» (مکی یا مدنی، در فهرست سورهها، سوره نهم و در ترتیب نزول، سوره بیستوپنجم) با سوره مبارکه «یس» (مکی، در فهرست سورهها، سوره سیوششم و در ترتیب نزول، سوره چهلویکم) به این شرح است:
صرف نظر از آیه عظیمه بسمله، اولین آیه سوره شریفه یاسین، «یس» که مخفف یا سیدالمرسلین است، متشکل از حروف اول آنهاست؛ یا (ی)، سیدالمرسلین (س)، که میشود «یس.»
این آیه، یا به عبارت دیگر، این حروف مقطعه و نورانی با مخاطب اصلی و اولین مخاطب سوره مبارکه «قدر» که پیامبر اکرم(ص) هستند، مطابقت دارد. ضمناً، در صورتی که ضمیر سوم شخص منفصل مفرد (هُ) در ابتدای سوره مبارکه «قدر» (انزلناهُ) را به حضرت ایشان منظور کنیم، وجود مبارک پیامبر نقش مُنزَل را خواهد داشت؛ یعنی «ما پیامبر اکرم(ص) را در این شب بزرگ، فرخنده و بینظیر نازل کردیم.» با این فروض، هر دو سوره مبارکه «یس» و «قدر»، سورههای پیامبر گرامی اسلام(ص) هستند.
آیه بعد در سوره مبارکه یس، «وَالْقُرْآنَ الْحَکِیمَ» با آیه ابتدای سوره مبارکه قدر و با محتوای مشهور این سوره، یعنی نزول قرآن کریم در این شب عظیم، قابل تطبیق است.
آیه بعد در سوره مبارکه یس، «إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ» که خطاب دیگری به حضرت خاتم(ص) محسوب میشود، مکمل ندا و منادای «یس» است و با سوگند به قرآن حکیم بر حقیقت و حقانیت رسالت آن رسول اعظم(ص) استحکام مضاعف یافته و در تطبیق با آیه ابتدایی و محتوای سوره مبارکه قدر، مصداقی از «نُورٌ عَلَیٰ نُورٍ» است.
آیه شریفه «عَلَیٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ» در سوره مبارکه یس در تطبیق با حقایق نهفته در سوره مبارکه قدر، قابل توجه و تأمل است. روایات متعدد از حضرات معصومین(ع) نقل شده که مصادیق صراط مستقیم را قرآن، رسول الله(ص) و خود آنان معرفی کردهاند: «نَحْنُ صِرَاطُ الْمُسْتَقِیمِ.»
صراط مستقیم بودن رسول خدا(ص) و امامان چگونه در سوره یس و قدر قابل تبیین است؟
روایات فراوانی از آن ذوات مقدسه(ع) نقل شده که سوره مبارکه قدر، سوره اثبات حقیقت و حقانیت آنان است و با این سوره میتوان با مخالفان آنان جدال احسن کرد. ضمن اینکه ارتباط این سوره با حضرات فاطمه زهرا(س)، امیرالمؤمنین(ع) و سایر امامان معصوم(ع)، بهویژه با امام زمان(عج) و همچنین با وجود مبارک خاتمالانبیا(ص)، همگی ما را به تطبیق آیه «صراط المستقیم» با تمامی آیات این سوره رهنمون میکند. آیه ۱۶ سوره مبارکه «یس»، «هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِیمٌ» نیز مقوم دیگری بر این تطبیق است.
آیه شریفه «تَنْزِیلَ الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ» در سوره مبارکه یس که به موضوع نزول تدریجی (تنزیل) قرآن کریم از سوی خدای عزیز و رحیم تصریح کرده، با آیات ابتدایی سوره مبارکه قدر که به نزول یکباره قرآن مجید (انزال) تصریح داشته، از جنبههای گوناگون قابل تطبیق است.
موضوع مهم انذار که در کنار تبشیر، مهمترین فلسفه ارسال رسل الهی و انزال کتب سماوی با هدف هدایت تشریعی است، در همه کتب آسمانی، از جمله و در صدر همه، قرآن مجید، بهطور مکرر آمده است. در آیات متعدد سوره مبارکه یس نیز مشاهده میشود: «لِتُنذِرَ قَوْمًا مَّا أُنذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ» (آیه ۶)، «وَسَوَاءٌ عَلَیْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا یُؤْمِنُونَ» (آیه ۱۰)، «إِنَّمَا تَنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ» (آیه ۱۱) و «لِتُنذِرَ مَن کَانَ حَیًّا.» (آیه ۷۰)
در تطبیق با اهداف نزول و محتوای اصلی سوره مبارکه قدر، موضوع مهم و کلیدی انذار که درواقع نیمی از رسالت اصلی هدایت را بر عهده دارد و از جمله فلسفههای نزول است، مشاهده میشود.
مصداق «إمامٌ مُبِینٌ» در آیه ۱۲ سوره مبارکه یس با قرآن مبین و حضرات معصومین(ع)، طبق روایات، با روح و جان سوره مبارکه قدر قابل تطبیق است.
آیات ۱۳ تا ۳۲ سوره مبارکه یس به سرگذشت اصحاب القریه، رسولان ثلاثه و ماجرای مؤمن آل یاسین، با محوریت موضوع پراهمیت نبوت، رسالت، مشکلات و رنجهای طی این مسیر سخت، پرمانع، دشمندار و تنشزا برای هدایت و سعادت انسانها پرداخته است؛ موضوعی که ارتباط مستقیم با تقدیر و سرنوشت جوامع انسانی در همه ابعاد فردی و اجتماعی دارد و عاقبت بخیری و شرّی را ترسیم میکند و تا قیامت دامن میگسترد: «وَأَن کُلَّ لَمَّا جَمِیعٌ لَدَیْنَا مُحْضَرُونَ.» (یس/ ۳۲)
موضوع رسالت و نزول رسولان در این دسته از آیات با استعمال واژههای «مُرْسَلُونَ»، «أَرْسَلْنَا»، «مُرْسِلِینَ» و «رَسُول» همراه و با محتوای اصلی سوره مبارکه قدر قابل تقریب و تطبیق است.
موضوع انسلاخ «لیل» بهمثابه پدیدهای شگفتانگیز و دقیق و یک آیت و اعجاز الهی در طبیعت که در هر شبانهروز شاهد آن هستیم، در آیه ۳۷ سوره مبارکه «یس» آمده است: «وَلَهُمْ اللَّیْلُ نَسْلُخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ.»
همچنین در آیه ۴۰ سوره مبارکه یس به نقش لیل در فلک تصریح شده است: «وَلَا اللَّیْلَ سَابِقَ النَّهَارَ وَکُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ.» در مقام تطبیق موضوعی با سوره مبارکه قدر، با لیلةالقدر قابل بحث است. بهطور کلی، شب بهمثابه سایه روز، نقش مکمل را در طبیعت دارد، در قرآن کریم از جایگاه ویژهای برخوردار است و با مشتقاتش ۹۱ بار آمده است. علاوه بر دقایق نجومی و نکات اخترفیزیکی، نقش معنوی و روحانی شب و حوادث اسرارآمیز حادثشده در آن بسیار ممتاز و بینظیر است که از آن جمله میتوان به لیلةالقدر مبارک قرآنی، لیلةالاسراء و معراج محمدی(ص)، لیالی ۳۰گانه، ۱۰گانه و ۴۰گانه میقات موسوی(ع)، تهجد و نماز نافله و قرائت ترتیلی قرآن در شب اشاره کرد. دو کلمه یس و لیل در ابجد کبیر، معادل ۷۰ هستند.
آیا موضوع تقدیر که محتوای سوره قدر است، در آیات سوره یس هم وجود دارد؟
موضوع تقدیر در آیه ۳۸ سوره مبارکه یس، «وَالشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ»، با روح سوره مبارکه قدر، یعنی تقدیر به معانی متعدد اندازهگیری و سرنوشت، قابل تطبیق است. گرچه در ترجمه و تفسیر این آیه، تقدیر به معنای اندازهگیری وجه غالب است، اما به معنای سرنوشت نیز دور از واقعیت نیست، زیرا اولاً، این اندازهگیری و وقتشناسی و تقویم در نظم و انتظام زندگی انسان کاملاً مؤثر و در نتیجه سرنوشتساز است. ثانیاً، تأثیرات حرکات کمی و کیفی اجرام آسمانی، اعم از ماه و خورشید و ستارگان در سرنوشت انسانها از قدیمالایام مد نظر دانشمندان علوم هیئت و نجوم و طب بوده است.
موضوع تقابلها و اعراض کفار، منافقان، مشرکان و مخالفان با نازلههای وحیانی، «ما أَنزَلَ اللَّهُ» و رسولان آسمانی در آیات ۴۶ تا ۵۰ سوره مبارکه یس آمده است. تشابه این موضوع در دشمنیهایی است که به هنگام نزول قرآن مجید در قرآن و روایات به آنها اشاره شده و درواقع، وجود موانع، مشکلات و رنجهای فراوان در جریان بعثت و نزول آیات قرآن در تاریخ ثبت و ضبط شده است.
شاید بتوان گفت، مهمترین و زیباترین مورد تشابه این دو سوره گرانقدر و بینظیر در آیه ۵۸ سوره مبارکه یس و آیه پایانی سوره مبارکه قدر تجلی یافته است: «سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» و «سَلَامٌ هِیَ حَتَّیٰ مَطْلَعِ الْفَجْرِ» که در شماره بعدی، نکاتی در اینباره عرض میکنم.
نظر شما