به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از مهر - طاهره طهرانی: سفرنامههای اروپاییان و گزارشهای تاریخی، منابعی گرانبها برای پژوهش در تاریخ و جغرافیای خلیجفارس هستند. این اسناد، با وجود محدودیتها و گاهی ابهامات، تصویری منحصر به فرد از شرایط سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی این منطقه در گذشته ارائه میدهند و برای درک عمیقتر تحولات آن ضروری میباشند. بررسی دقیق و مقایسهای این منابع میتواند به روشن شدن بسیاری از زوایای پنهان تاریخ خلیج فارس کمک کند.
کتاب «سفرنامه آبه کاره در ایران» که حاصل یکی از این مأموریتها در سالهای ۱۶۷۴ تا ۱۶۷۶ میلادی (۱۰۵۱ تا ۱۰۵۳ خورشیدی) است، از اهمیت ویژهای برخوردار است. آبه کاره در این سفر از کرانه شمالی خلیجفارس، استان فارس و سواحل ایران عبور کرده، مسیری که در آن دوره کمتر سیاحی از آن بازدید کرده است.
آبه دو دومینوس بارتلمه کاره دوچامون، سیاح و مأمور سیاسی دولت فرانسه، چندین بار در مأموریتهای سیاسی به ایران و هند سفر کرده است. اگرچه اطلاعات دقیقی از زندگی شخصی او در دست نیست، اما محتوای گزارشهایش حاکی از اختیارات فراوان او در طول سفرها، به ویژه برای جمعآوری اطلاعات نظامی و سیاسی است.
موضوعات سفرنامه آبه کاره
در سفرنامه آبه کاره موضوعات گوناگونی دیده میشود، این سفرنامه حاوی گزارشهای مهمی درباره وقایع دوران پسا شاه عباس در خلیجفارس است. رقابت شرکتهای تجاری اروپایی، افزایش قدرت اعراب ایرانی و تغییر سیاست دولت مرکزی در قبال بنادر تجاری ازجمله مهمترین مسائلی است که در این کتاب به آنها پرداخته شده است. همچنین، این سفرنامه نکات ارزشمندی در مورد روابط ایران و فرانسه، بهویژه نقش و حضور فرانسویان در بندرعباس، ارائه میدهد که در سایر گزارشها کمتر یافت میشود.
از سوی دیگر توجه او به موضوعات جغرافیایی و مردمشناختی جالب توجه است، آبه کاره از منطقهای دیدن کرده که جهانگردان کمی به آنجا سفر میکردند و این سفرنامه را میتوان یکی از نخستین گزارشها در مورد این منطقه دانست.
این کتاب در سه جلد نوشته شده که مترجم به دلیل عدم ارتباط بخش بزرگی از آن با ایران، تنها قسمتهای مربوط به ایران از جلد اول و سوم را ترجمه کرده است.
یکی از نکات قابل توجه در این کتاب، توضیحات پیشگفتار آن در باب سفرنامههای اروپاییان و اهمیت آنها برای مطالعه خلیجفارس است، در این مقدمه نمونههایی از سفرنامههای مهم تا اواخر دوره صفویه ذکر شده است. سفرنامهها و گزارشهای اروپاییان، از اوایل قرن پانزدهم میلادی (قرن دهم خورشیدی)، به دلیل حضور مستمر آنها در خلیجفارس، به یکی از مهمترین منابع برای بررسی تاریخ سیاسی و اجتماعی این سرزمینها تبدیل شدهاند.
سفرنامه اسکیلاکس (دوره هخامنشی) نخستین گزارش مربوط به خلیجفارس، به دستور داریوش اول و توسط اسکیلاکس، سردار هخامنشی، تهیه شد. این گزارش، اگرچه اصل آن در دست نیست، اما در تاریخ هرودوت به آن اشاره شده است.
سفرنامه نئارخوس (دوره اسکندر) نئارخوس، سردار اسکندر، به دستور او مناطق اطراف رود سند و دریای پارس را مورد تحقیق قرار داد و گزارشی جامع تهیه کرد. اگرچه اصل کتاب او از بین رفته، اما اطلاعات مهمی از آن در آثار یونانیان باقی مانده است. نئارخوس برای اولین بار از شهر هرمز یاد کرد و جزیره قشم را توصیف نمود. نامگذاری جزایر و مناطق خلیجفارس توسط نئارخوس تا مدتها مورد استفاده اروپاییان در نقشههای اولیه این منطقه بود.
سفرنامه رابی بنیامین تودِلایی (قرن ششم خورشیدی): این سیاح یهودی اسپانیایی در نیمه دوم قرن ششم خورشیدی از مناطق شرقی، به ویژه خلیجفارس، دیدن کرد و از جزیرهای که یهودیان در آن ساکن بودند و فعالیت اقتصادی داشتند، یاد میکند (احتمالاً قشم یا کیش).
سفرنامه جوزفا باربارو ونیزی (دوره آققویونلو) جوزفا باربارو ونیزی، که برای تشویق اوزون حسن به حمله به دولت عثمانی به ایران سفر کرده بود، در لشکرکشی اوزون حسن به شیراز همراه او بود و در طی این سفر از هرمز، لار و گناوه دیدن کرد.
سفرنامه دون گارسیا دسیلوا فیگوئروا (دوره صفوی): سفیر پادشاه اسپانیا در دربار شاه عباس اول صفوی از طریق هرمز وارد ایران شد و اطلاعات ارزشمندی از مسیر بندرعباس به شیراز ارائه داد.
سفرنامه پیترو دلاواله (دوره صفوی): این سیاح ایتالیایی در دوره شاه عباس اول، همزمان با درگیریهای ایران و پرتغال برای تصرف جزیره هرمز، از مناطق جنوبی ایران بازدید کرد.
سفرنامه استودارت (دوره صفوی): استودارت از اعضای سفارت سر دادمور کاتن بود که برای تحقیق در مورد صحت سفارت رابرت چلی به ایران فرستاده شد و از طریق بندرعباس وارد ایران شد.
سفرنامه ژان باتیست تاورنیه (دوره صفوی): این کتاب یکی از بهترین منابع برای بررسی راه بندرعباس به لار است.
سفرنامه شاردن (دوره صفوی) شاردن، که چندین بار به ایران سفر کرده، اطلاعات جامع و کاملی از ایران عصر صفوی ارائه میدهد و از مناطق جنوبی ایران و خلیج فارس نیز دیدن کرده است.
سفرنامه کمپفر (دوره شاه سلیمان): کمپفر در دوره شاه سلیمان از ایران دیدن کرده و از طریق بندرعباس به هندوستان، جاوه و ژاپن سفر کرده است. او دو سال در ایران زندگی کرده و با طرز فکر ایرانیان آشنایی داشته است.
سفرنامه جمیلی کارری (دوره صفوی): این سفرنامه ایتالیایی نیز از آثار مهمی است که اطلاعاتی درباره مناطق حاشیه خلیجفارس ارائه میدهد، هرچند به دلیل عدم ترجمه کامل آن، اطلاعات موجود اندک است.
اهمیت سفرنامه آبه کاره، رفتن به مسیری به غیر از مسیرهای معمول
سفرنامه آبه کاره، از میان مجموعه سفرنامههای اروپاییان درباره خلیجفارس، جایگاهی خاص و ممتاز دارد. در حالی که بیشتر این سفرنامهها مربوط به دوره صفویه بوده و تمرکز عمده آنها بر مسیر بین بندرعباس و لار قرار دارد، اثر آبه کاره از حیث مسیر سفر، رویکرد جغرافیایی و نگاه سیاسی، اثری منحصربهفرد به شمار میرود. وی برخلاف دیگر سیاحان که راههای شناختهشده و پرتردد را برمیگزیدند، مسیرهایی را پیموده که کمتر جذابیتی برای دیگران داشت و به همین دلیل، اطلاعاتی که از نقاط و منزلگاههای میان راه ارائه میدهد از اهمیت ویژهای برخوردار است.
کاره در سفر خود، اطلاعات ارزشمندی از جغرافیای بین راه، ازجمله روستاها، منزلگاهها و ویژگیهای طبیعی نواحی جنوبی ایران ارائه کرده است. هرچند در برخی موارد این اطلاعات پراکنده یا ناقص به نظر میرسند، اما از نظر پژوهشهای تاریخی و جغرافیایی بسیار گرانبها هستند. همچنین او در گزارش خود به شناسایی و تفکیک مناطق عربنشین در جنوب ایران پرداخته است. توصیفات کاره از ساختار سیاسی و اجتماعی این مناطق، ازجمله درگیریها و رقابتهای بین شیوخ عرب، نشان میدهد که قدرت مطلق در دست یک شیخ واحد نبوده، بلکه میان حکمرانان محلی متعدد تقسیم شده است.
اشارات تاریخی به رقابتهای استعماری هم در این سفرنامه جالب است، یکی از بخشهای مهم سفرنامه، اشاره به اختلاف و درگیری میان هلندیها و فرانسویان در سواحل ایران است. شدت این رقابت تا آنجا بوده که کاره در مواردی ناچار میشود همسفر بودن خود با یک تبعه هلندی را به دلایل سیاسی توجیه کند. همچنین آبه کاره از حضور فعال پرتغالیان در بندرعباس و درگیریهای آنها با اعراب یاد کرده است. این مشاهدات، از نظر بررسی تاریخ سیاسی دریای فارس و روابط قدرتهای اروپایی در منطقه، ارزش ویژهای دارند.
در عین حال سفرنامه آبه کاره یکی از معدود منابعی است که اطلاعاتی مستقیم از تعاملات ایران و فرانسه در دوره صفوی ارائه میدهد. وی به نقش فرانسویان در بندرعباس و مراوداتشان با دولت مرکزی اشاره میکند؛ موضوعی که به دلیل کمبود منابع دست اول، اهمیت دوچندانی دارد. گزارش او از وضعیت قبایل و جوامع عربی حاشیه خلیجفارس نیز بسیار مهم است، عبارات آبه کاره درباره قبایل عربی ناحیه «نخیلو» و «ریشهر» ازجمله نخستین گزارشهای تاریخی درباره میزان نفوذ و ساختار قدرت در این مناطق است.
کاستیهای سفرنامه آبه کاره
با این حال سفرنامه او نکات انتقادی و کاستیهایی نیز دارد، آبه کاره در بسیاری از موارد، بهویژه در توصیف مناطق، به اختصار سخن گفته و از ارائه جزئیات جغرافیایی یا تاریخی خودداری کرده است. در صورت پرداخت مفصلتر به این بخشها، اثر او از نظر علمی و پژوهشی ارزش دوچندانی مییافت. همچنین در بخشهایی از سفرنامه، نویسنده تلاش دارد نقش و نفوذ فرانسه در ایران را بزرگ جلوه دهد، تا حدی که میکوشد چنین القا کند که فرانسویان میتوانند در تصمیمات وزرا و کارگزاران ایرانی تأثیرگذار باشند. این اغراق، از دید پژوهشی، نیازمند بررسی انتقادی است.
در عین حال از آنجا که آبه کاره یک روحانی بود، گزارشهایش آمیخته با تعصب دینی است. او نسبت به پیروان دیگر ادیان، بهویژه مسلمانان، لحنی تحقیرآمیز دارد و تنفرش از اعراب باعث میشود حتی در مواقعی که از اعراب یاری یا مهماننوازی دریافت میکند، در گزارش خود از تمجید یا ستایش رفتار آنان پرهیز نماید.
در بخشی از این کتاب میخوانیم:
«پنجشنبه بیست و یک جولای/ در حدود ساعت ده به جزیره خارک رسیدیم اعراب به همراه من کشتیشان را برای تعمیر به ساحل کشاندند. در طی این مدت قایقی را به طرف بندر ریگ در ساحل ایران که از ما تنها پانزده مایل فاصله داشت، فرستادم. همراه با قایق، چاپار ایرانیام را نیز فرستادم که از هنگامی که به بصره آمده بود همیشه همراه خودم میبردم، چون او مدتها در ایران در خدمت هلندیان بود میترسیدم چیزی در مورد ماموریتم برای هلندیان افشا کند. من به او تعدادی نامه برای ماموران شرکت در شیراز دادم و برای آنها نامههایی که انگلیسیها که نمایندهشان نیز آنجاست در حلب به من دادند. پس از آن مقداری آذوقه برای تدارکات همراهانم خریدم و با جزر و مد بعد از ظهر سوار کشتی شدیم، بادبانها را برافراشتیم، ولی فقط توانستیم مسافت کمی طی کنیم زیرا در طول شب باد بسیار ضعیف بود.
جمعه بیست و دو جولای/ روز سن ماری مگدالن. در هنگام طلوع آفتاب روبهروی بندر ریگ بودیم. در این هنگام یک کشتی بزرگ در دریای آزاد دیدیم، به سوی آن رفتیم. بهزودی به نزدیکی آن رسیدیم. در عرشه آن کشتی همه مرا یک عرب پنداشتند، زیرا من علامتی که نشان دهد فرانسوی هستم از خود بروز ندادم؛ بنابراین مرا بدون هیچ ادب و تعارفی پذیرفتند. درخواست دیدن ناخدا توماس کوین را کردم، مردی با ملیت انگلیسی با اخلاقی عجیب و بی قید و بند، که این کشتی را برای یک بازرگان... به نام خواجه میناس، یک ارمنی بسیار قدرتمند در این کشورها هدایت می کرد. او دارای چهار کشتی بزرگ بود، که به وسیله آنها سالانه با تمامی پادشاهان مشرق به تجارت می پرداخت.»
سفرنامه آبه دو دومینوس بارتلمه کاره، علیرغم ایجاز، تعصبات مذهبی و گاه اغراقگویی در بیان نفوذ خود، یکی از منابع بسیار مهم برای شناخت تاریخ سیاسی، جغرافیایی و اجتماعی جنوب ایران در سده یازدهم هجری (قرن هفدهم میلادی) است. مشاهدات او از نواحی کمتر شناختهشده، بهویژه مناطق عربنشین و بندرعباس، تصویری کمنظیر از ساختار قدرت، رقابتهای استعماری و روابط بینالمللی خلیجفارس در دوره صفوی ارائه میدهد. این سفرنامه را میتوان یکی از ارزشمندترین آثار برای مطالعه تحولات تاریخی و جغرافیایی جنوب ایران و سواحل خلیج فارس دانست.
کتاب «سفرنامه آبه کاره در ایران» با ترجمه احمد بازماندگان خمیری در ۱۸۱ صفحه توسط انتشارات سنگلج منتشر و عرضه شده است.
۲۵۹
نظر شما