ریحانه اسکندری: در روزهایی که غبار تیره اخبار جنگ و فشارهای خردکننده اقتصادی بر فضای جامعه سایه افکنده است، صدا و سیما بیش از هر زمان دیگری وظیفه دارد به مثابه «نخ تسبیح» وفاق ملی عمل کند؛ اما آنچه در قاب تلویزیون و در لایههای مختلف برنامههای زنده و تولیدی به چشم میخورد، گاه با این رسالت فاصلهای معنادار دارد.
اخیرا شاهد موج تازهای از کنایهپراکنیها و حملات مستقیم لفظی علیه چهرههای مختلف بودهایم؛ از دیپلماتهای کهنهکار که در حساسترین پیچهای تاریخی کشور مشغول رایزنی هستند تا ستارههای بیبدیل دنیای ورزش که نامشان با غرور ملی گره خورده است.
این پرسش اکنون در افکار عمومی به شکلی جدی مطرح است که چگونه تریبونی با بودجه عمومی و مسئولیتهای حاکمیتی، به جای ترویج ادبیات فاخر و انسجامبخش، به بستری برای تخریب سرمایههای انسانی بدل میشود؟
بررسی دقیقتر این روند نشان میدهد که این پدیده، اتفاقی گذرا یا لغزش زبانیِ ساده از سوی یک مجری نوپا نیست، بلکه گویی ریشه در یک «نگاه تکسویه» دارد که حق قضاوت مطلق را برای خود محفوظ میداند. در شرایطی که کشور درگیر نبردی چندجانبه در عرصههای دیپلماتیک و رسانهای است، ایجاد دوقطبیهای کاذب و برچسبزنی به اشخاصی که بخش بزرگی از جامعه با آنها همذاتپنداری میکند، چیزی جز خودزنی رسانهای نیست. وقتی رسانهای که باید «دانشگاه عمومی» باشد، مرزهای نقد حرفهای را با توهین و افترا جابهجا میکند، عملا بخشی از مخاطبان خود را به سمت رسانههای بیگانه هل میدهد و اعتماد عمومی را، که سختترین دارایی برای کسب و آسانترین آن برای از دست دادن است، به حراج میگذارد.
دکتر امیدعلی مسعودی، استاد ارتباطات، در تحلیل این وضعیت به نکتهای مهم اشاره میکند: «غیبت یا نادیده گرفتن منشور اخلاق رسانهای». او معتقد است که بیاخلاقی در رسانه، ویروسی است که اگر در سطوح بالای سیاسی و مدیریتی مهار نشود، به بدنه اجتماع سرایت کرده و زبان گفتگوی ملی را به لکنت میاندازد.
مسعودی، ریشههای این تندخوییهای کلامی را در دهههای گذشته جستجو میکند و هشدار میدهد که شکستن حرمت افراد، تحت هر لوای سیاسی یا مصلحتسنجی جناحی، در نهایت به تضعیف اقتدار ملی منجر خواهد شد. در واقع، سوال اساسی این است که در میانه بحرانهای منطقهای، آیا رسانه ملی قرار است سنگری برای اتحاد باشد یا به بازوی گروهی خاص برای تصفیه حساب با مغضوبان سیاسی و ورزشی تبدیل شود؟
در این گفتگوی با امیدعلی مسعودی، کارشناس رسانه، به بهانه حملات اخیر به چهرههایی چون عباس عراقچی و علی دایی، به بازخوانی نسبت میان «اخلاق اسلامی»، «قانون اساسی» و «عملکرد صدا و سیما» پرداختهایم.
مسعودی در این گفتگو با تکیه بر سیره نبوی و اصول حقوق ارتباطات، تبیین میکند که چرا حتی در سختترین شرایط جنگی نیز نباید آبروی انسانها را قربانی رویکردهای سلیقهای کرد. او بر این باور است که بازگشت به «همدلی واقعی» تنها راه نجات رسانه از ریزش مخاطب و بازیابی نقش محوری آن در دوران بحران است؛ مسیری که از پذیرش تکثر آرا و رعایت دقیق موازین اخلاقی میگذرد.
منشور اخلاقی و ضرورت رعایت مرزهای انسانی
مسعودی ابتدا در پاسخ به این سوال که آیا توهین به اشخاص در صدا وسیما اتفاقی غیر اخلاقی و غیر قانونی است یا نه، با اشاره به استانداردهای جهانی خاطرنشان کرد: «معمولا رسانهها در تمام دنیا یک منشور اخلاقی دارند.»
او در ادامه یادی از دو دهه پیش کرد که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی همایشی بینالمللی در مورد اخلاق در رسانه برگزار کرده بود که حاصل آن دو جلد کتاب بود. او با استناد به کلام پیامبر اکرم (ص) مبنی بر اینکه برای کامل کردن اخلاق مبعوث شدهاند، تأکید کرد: «اگر اخلاق نباشد، مطبوعات قطعا راه را گم میکنند. هر رسانهای از جمله تلویزیون، رادیو، مطبوعات و خبرگزاریها باید منشور اخلاقی داشته باشد؛ چرا که ما در یک کشور اسلامی هستیم و نباید مرزهای اخلاقی شکسته شود.»
او همچنین تصریح کرد که در آن منشور اخلاقی، حتما بایستی برای متخلفین دستوراتی از تذکر تا اخراج پیشبینی شده باشد.
این استاد دانشگاه با ذکر مثالی از حساسیتهای مذهبی در کشور پاکستان و واکنشی که مردم به یک گزارش رسانهای درباره انتساب یک موضوع بی ربط به پیامبر نشان داده بودند، گفت: «میخواهم بگویم این مباحث خیلی اهمیت دارد؛ حتی اگر مردم واکنشی نشان ندهند، این مسائل در ذهنشان باقی میماند.»
ریشهیابی بیاخلاقی از مناظرات انتخاباتی تا امروز
این کارشناس رسانه در ادامه به ریشههای تاریخی این رفتارها در صدا و سیما پرداخت و به رفتارهای محمود احمدینژاد در دوران انتخابات اشاره کرد. او گفت: «ما در همین صدا و سیما دیدیم که آقای احمدینژاد در مقابل کسی که مخالفش بود و از مسئولان زمان جنگ محسوب میشد، مدارکی ادعایی مربوط به همسر ایشان را نشان داد.»
او تأکید کرد که بیاخلاقی دقیقا از همانجا شروع شد و افزود: «وقتی ما سیاست را با بیاخلاقی ارائه میدهیم، این مسئله روی خانوادهها و بچههای ما تأثیر میگذارد؛ چرا که صدا و سیما یک دانشگاه ملی است.»
او با طرح این سوال که آیا منشور اخلاقی سازمان صدا و سیما اجازه چنین رفتارهایی را نسبت به مسئولان میدهد یا خیر، ادامه داد: «ما حق نداریم نه به مسئولین که دارای جایگاه قانونی هستند و نه به نژادها و قومیتها اهانت کنیم. این در قانون اساسی ما هم هست که حق نداریم قومیتها را تحقیر کنیم یا زبانها را مورد تمسخر قرار دهیم. ما حق نداریم در رسانه به افرادی که مسئول نظام هستند یا حتی افراد عادی توهین کنیم.»
او همچنین اضافه کرد که اگر توهینی صورت گرفت، باید به همان اندازه و در همان حجم، به آن فرد اجازه داده شود که بیاید و جواب بدهد، وگرنه فرد میتواند از طریق دادگستری شکایت و پیگیری کند.
تأثیر حملات رسانهای بر اتحاد ملی در شرایط جنگی
مسعودی در پاسخ به این سوال که در شرایطی خاص فعلی، یعنی وضعیت نه جنگ و نه صلح این حملهها به اشخاص سیاسی و تفکرهای مختلف، چقدر روی اتحادی که در شرایط بحرانی به آن نیاز داریم، تأثیرگذار است گفت: «ما به همان میزانی که آزاد هستیم، گاهی مواقع محدودیتهایی برای حفظ منافع ملی و امنیت ملی برایمان ایجاد میشود. قطعا کار زشتی مثل توهین کردن که در زمان صلح غیراخلاقی است، نباید در زمان جنگ ادامه یابد؛ چرا که مردم به افراد سرشناس و مسئول علاقه دارند و با این توهینها از رسانه دلگیر و فاصله میگیرند.»
او تأکید کرد که اگر فردی جرمی دارد، باید از طریق دادگاه پیگیری شود و رسانه حق دارد نتیجه دادگاه را اعلام کند، اما زیر سوال بردن آبروی یک انسان با بیاخلاقی در هیچ رسانهای، به ویژه در جمهوری اسلامی، قابل قبول نیست.
اولویتهای رسانه در شرایط بحران و مفهوم همدلی
این کارشناس رسانه در پاسخ به پرسشی درباره اولویتهای رویکردی در شرایط بحرانی فعلی، اظهار داشت: «رسانهها باید با مردم همدل باشند. مردم ما اکنون در شرایط اقتصادی مناسبی نیستند اما با این وجود پای دفاع از کشورشان ایستادهاند.»
او با اشاره به مخالفتهای موجود با وضعیت اقتصادی فعلی، پرسید: «آیا با تخریب کشورمان وضعیت اقتصادی بهتر میشود؟»
او با تأکید بر سیره شیعیان و دستورات دین اسلام درباره کمک به همنوع و همسایه، خاطرنشان کرد: «همدلی فقط حرف نیست؛ همدلی این است که اگر میبینیم همسایهمان مشکلی دارد، به او کمک کنیم. مثلا در مورد مستأجرها، با توجه به گرانی و فشارها، امسال مراعات کنیم و سخت نگیریم. ما معتقدیم این کارها برکت دارد و آدم نتیجهاش را در دنیا و آخرت میبیند.»
او تأکید کرد که ما با نظامهای کاپیتالیستی متفاوت هستیم و باید بشردوستی در سیاستهایمان باشد.
حرمت اموات و ضرورت الگوگیری از سیره نبوی
امیدعلی مسعودی در بخش پایانی صحبتهای خود، به برخورد با مجریان خاطی اشاره کرد و گفت: «به یاد دارم در مسائل دی ماه، مجریای که به کشته شدگان اهانت کرد مورد برخورد شدید رئیس شبکه قرار گرفت؛ چون او درباره این موضوع با تمسخر صحبت کرده بود.»
او با اشاره به آمار جانباختگان در حوادث گذشته و تفکیک میان نیروهای امنیتی و معترضان، تأکید کرد که باید به همه انسانها احترام گذاشت، مگر اینکه مشی مسلحانهای داشته باشند.
او در نهایت افزود: «ما با نوع مرگ هموطنمان کاری نداریم؛ چه کسانی که شهید شدند و چه کسانی که از خارج هدایت میشدند، در هر صورت آنها اکنون جزو اموات هستند و در فرهنگ ایرانی اسلامی، حرمت اموات بر همه ما واجب است.» او با اشاره به اینکه پیامبر (ص) خود یک «رسانه» از طرف حضرت حق بود، گفت: «اگر ما به سیره، احادیث و آیات قرآن نگاه کنیم و در رفتارهایمان به آن عمل کنیم، دیگر در هیچ رسانهای شاهد توهین، افترا و تمسخر نخواهیم بود.»
۵۹۲۴۴
نظر شما