خبرآنلاین - محمد عارف معزی: پس از سالها جنگ داخلی در سوریه و فروپاشی ساختارهای سنتی امنیتی و حکمرانی، یکی از پیچیدهترین میراثهای این بحران، حضور هزاران جنگجوی خارجی است که از دوره نبرد با حکومت بشار اسد و سپس ظهور و سقوط «خلافت» داعش در این کشور باقی ماندهاند. این نیروها که از دهها ملیت مختلف از آسیای مرکزی و قفقاز گرفته تا شمال آفریقا، اروپا و جنوب شرق آسیا ـ به سوریه آمدهاند، اکنون به یکی از حساسترین چالشهای دولت جدید به رهبری احمد الشرع تبدیل شدهاند.
رابطه دولت جدید سوریه با این جنگجویان، رابطهای دوگانه و پیچیده است. از یک سو، بخشی از این نیروها در سالهای گذشته در کنار جریانهای مخالف اسد جنگیدهاند و نوعی «ائتلاف میدانی» میان آنان شکل گرفته است؛ از سوی دیگر، بیاعتمادی عمیقی نسبت به وفاداری بلندمدت و اهداف ایدئولوژیک این افراد وجود دارد. بسیاری از کارشناسان امنیتی معتقدند که این نیروها بیش از آنکه «سرمایه امنیتی» برای دولت جدید باشند، «بمب ساعتی» برای آینده سوریه محسوب میشوند.
بخش قابل توجهی از این جنگجویان را اتباع کشورهای آسیای مرکزی (ازبک، تاجیک، قرقیز)، چچنها و اویغورهای چینی تشکیل میدهند. حضور اویغورها بهویژه حساسیت زیادی برای چین ایجاد کرده و پکن در ماههای اخیر فشارهای دیپلماتیک قابل توجهی بر دمشق وارد کرده است تا وضعیت این افراد مشخص شود. چین نگران است که این عناصر آموزشدیده به سینکیانگ بازگردند و تهدیدی امنیتی ایجاد کنند.
در همین حال، برخی نهادهای اطلاعاتی غربی از «بازگشت خاموش داعش» سخن میگویند. پس از سقوط خلافت، داعش ساختار خود را از یک حکومت سرزمینی به یک شبکه پراکنده، مخفی و مبتنی بر هستههای کوچک تغییر داده است. این الگو، شناسایی و مهار این گروه را دشوارتر کرده است. آزادی تدریجی خانوادههای وابسته به داعش از اردوگاهها در سوریه نیز نگرانیهایی جدی درباره بازتولید چرخه افراطگرایی در سوریه و حتی عراق ایجاد کرده است.
بیثباتیهای اخیر در غزه و تنشهای منطقهای نیز میتواند بستر تبلیغاتی مناسبی برای جذب نیرو توسط این شبکهها فراهم کند. در چنین شرایطی، اگرچه سازمان ملل، ائتلاف بینالمللی ضد داعش و برخی کشورها برنامههایی برای مهار این تهدید دارند، اما نبود یک راهکار جامع و هماهنگ، احتمال احیای تدریجی تروریسم فراملی در سوریه را به یک نگرانی واقعی تبدیل کرده است.
در همین راستا، خبرگزاری خبرآنلاین در گفتگویی تفصیلی با یاسر قزوینی حائری، کارشناس مسائل خاورمیانه به بررسی ابعاد و جزئیات این رویداد پرداخته است.
در ادامه مشروح گفتگوی یاسر قزوینی حائری با خبرآنلاین را میخوانید؛
حضور اسلامگرایان خارجی در قالب دولت ملت، چالشی ناگزیر برای دمشق است
*** چند جنگجوی خارجی و بیسرزمین از زمان جنگ داخلی در سوریه باقی ماندهاند و چرا پرونده آنها به یکی از حساسترین چالشهای دولت جدید سوریه تبدیل شده است؟
دولت جدید سوریه حضور اسرائیل و تمایلات جدایی طلبانه در سویداء و افتادن دروزهای طرفدار هجری به دامن اسرائیل و همچنین مسائل مرتبط به قسد و کردها را حساس تر از مسئله خارجی ها تلقی می کنندآمار دقیقی از میزان جنگجویان خارجی در دسترس نیست، برخی از گمانه زنی ها در سال ۲۰۲۳ و پیش از سقوط نظام اسد از حضور ۵۰۰۰ جنگجوی خارجی در ادلب واقع در شمال غرب سوریه و ۷۰۰ الی ۱۲۰۰ جنگجوی خارجی در صفوف نیروهای سوریه دمکراتیک (قسد) در شرق سوریه خبر می دادند. پرونده این جنگجویان در سوریه یکی از پرونده های حساس تلقی می شود اما نمی توان آن را حساس ترین پرونده خواند.
دولت جدید سوریه حضور اسرائیل و تمایلات جدایی طلبانه در سویداء و افتادن دروزهای طرفدار هجری به دامن اسرائیل و همچنین مسائل مرتبط به قسد و کردها را حساس تر از مسئله خارجی ها تلقی می کنند. هرچند بالاخره حضور جنگجویان خارجی با رویکردهای اسلام گرا در قالب نظام دولت ملت و از منظر ملی و میهنی مسئله چالش برانگیزی خواهد بود.
احمد الشرع میخواهد از مزایای جنگجویان خارجی استفاده کند، بدون آنکه هزینهشان را بپردازد
*** رابطه میان دولت احمد الشرع و این جنگجویان را باید رابطه ائتلاف دانست یا بیاعتمادی پنهان؟ آیا جنگجویان خارجی در سوریه «سرمایه امنیتی» دولت جدید هستند یا «بمب ساعتی» برای آینده این کشور؟
خواست دولت احمد الشرع این است که از مزایای این گروه های خارجی به ویژه در بازسازی یک ارتش جدید استفاده کند و از سوی دیگر از آسیب و چالش این گروه ها خود را در امان بدارد. درواقع هر یک از گروه ها و حتی تک افراد خارجی حاضر در سوریه داستان خود را دارند و نمی توان همه آنها را به یک چوب راند. به عنوان نمونه بیشتر ۳۰۰۰ اویغوری که با همسران عمدتا سوری و فرزندان فراوان خود در مناطق جبل الاکراد و جبل الترکمان در اطراف ادلب و جسر الشغور حضور دارند به دلیل انسجام درون حزب اسلامی ترکستان شرقی از زمان سیطره احمد الشرع بر ادلب گروهی در راستای منویات احمد الشرع تبدیل شدند.
اما گروه دیگری مانند غربای فرانسوی به رهبری عمر اومسن گروهی نه چندان فرمانبردار است که تا پیش از سقوط و تا به امروز درون یک اردوگاه بسته چسبیده به مرز ترکیه زندگی می کنند و مشکلاتی را داشتند. یک بار نیز نیروهای امنیتی سوریه وارد اردوگاه ایشان شده و با آنها درگیر شدند. تعابیری که استفاده کردید مثل سرمایه امنیتی و بمب ساعتی هر کدام برای جریان های مختلف این گروه های خارجی در مقاطع مختلف می تواند صادق باشد.
درواقع رفتار با این پرونده بسیار حساس است و به نظر می رسد احمد الشرع که سالها در ادلب و پیش از سقوط نظام اسد توانسته بود با این گروه ها به یک تعامل متوازن برسد تا کنون رفتاری محتاطانه در برابر آنها اتخاذ کرده است. به ویژه اینکه احمد الشرع در دیدار با مکرون از فرایند اعطای شناسنامه سوری به این گروه ها سخن گفته بود.
از اویغور و ازبک تا چچن و حتی یک جریان ایرانی...
*** این جنگجویان اغلب از چه ملیتهایی هستند؟
پیش از این عرض کردم که آمار دقیقی در مورد این افراد وجود ندارد ولی از شواهد می توان دریافت که اکثر این خارجی ها از مناطق آسیای میانه هستند. در این بین به نظر می رسد که فراوانی اویغورها از همه بیشتر باشد. در این بین نیروهای ازبک و تاجیک نیز حضور دارند که تعداد آنها به میزان اویغورها نیست. عناصری ازآلبانی و چچن نیز حضور دارند. در میان این جریان ها یک جریان ایرانی نیز داریم که رهبر آنها فتاحی نام دارد.
پیش از این عرض کردم که یک کلونی فرانسوی زبان یا فرانکوفون نیز به رهبری عمر اومسن در اطراف ادلب مستقر می باشند. در این بین گروه ها وافراد شاخصی نیز از کشورهای مختلف عربی در سوریه حضور دارند. این جنگجویان خارجی بیشتر در لشکر ۸۴ ارتش سوریه و زیر نظر گروه انصار التوحید که بیشترین نزدیکی را به ایده های جهاد جهان شمول دارد فعالیت می کنند.
همین نیروهایی که با داعش جنگیدند، میتوانند دوباره رادیکال شوند
*** آیا میتوان حضور این افراد در خاک سوریه را زمینهای برای قدرت گرفتن مجدد تروریسم فراملی، از جمله از طریق احیای مجدد داعش تلقی کرد؟
به اوضاع آینده بستگی دارد. درواقع برخی از این گروه ها خود پیش ازاین مشت آهنین ابو محمد جولانی و احمد الشرع بعدی در مواجهه با داعش تلقی می شدند، اما با توجه به اوضاع به ویژه رفتارهای احمد الشرع و به طور خاص رفتارهای منافی دول جدید با ایدهآل های دینی این گروه ها مثلا در برگزاری جشن و پایکوبی و بازگشائی بارها و مشروب فروشی ها همه این موارد و حتی دست بسته بودن احمد الشرع در برابر اسرائیل همه اینها می توانند انگیزه لازم را برای برخی از این جریان ها جهت رادیکالیزه شدن ایجاد کنند. به ویژه اینکه این افراد و گروه ها با برخورداری از یک چشم انداز ایدئولوژیک به سوریه آمده اند.
الشرع بدش نمیآید جنگجویان خارجی را به اهرم فشار علیه کشورهای مادرشان تبدیل کند
*** فشار چین بر دمشق بهخاطر حضور اویغورها تا چه حد جدی و اثرگذار است؟
چین از اینکه این افراد در قالب جهاد آخرالزمانی از سینکیانگ دور باشند ناخرسند نیستبه نظر می رسد که چین خیلی هم از حضور بخشی از حزب اسلامی ترکستان شرقی در سوریه ناراضی نباشد. درواقع چین از اینکه این افراد در قالب جهاد آخرالزمانی از سینکیانگ دور باشند ناخرسند نیست. در این بین حتی برخی در سوریه ایجاد صندوق و یا کمک بلاعوض از سوی کشورهای مادر این جریان های خارجی در جهت مدیریت و همخوان ساختن اتباعشان که به سوریه رفته اند با جامعه سوری را خواستار شده اند. در هر صورت یکی از اهداف احمد الشرع در تعامل با این گروه ها می تواند این باشد که او بدش نمی آید این جریان ها را به عنوان اهرم فشاری علیه کشورهای مادر در دست نگاه دارد.
داعش هرگز نرفت که بخواهد بازگردد/ کوهستان و جنگل جای بیابان را برای داعش گرفت
*** چرا کارشناسان از «بازگشت خاموش داعش» صحبت میکنند؟ پس از سقوط خلافت داعش، این گروه دقیقاً چه تغییری در ساختار و شیوه فعالیت خود داده است؟
داعش پس از اینکه سرزمین های خود را در سال ۲۰۱۹ در آخرین سنگر خود یعنی باغوز از دست داد به صورت چندگانه و در مناطق مختلف جهان به فعالیت می پردازد که حضور داعش در هر یک از آن مناطق جغرافیایی توضیحات خود را دارد. اما اجمالا اینکه فعالیت داعش در این سال ها بیشتر در مناطقی از آفریقا متمرکز شده است و با توجه به پیشرفت تکنولوژی های پهپادی و شناسایی از طریق دوربین های لیزری و دید در شب. داعش از حضور خود در بیابان ها کاسته و حضور خود را در مناطق قابل استتار کوهستانی و یا جنگلی بیشتر کرده است. اما در خصوص سوریه، داعش به شدت در این سال ها تضعیف شده است. پس از سقوط نظام اسد، فعالیت داعش در سوریه به کمترین حد خود رسید تا اینکه پس از یک سال داعش دوباره کمی جان گرفته است.
داعش امروزه در سوریه تنها قدرت انجام عملیات های ترور و یا استفاده از بمب های سبک و یا حملات غافلگیر کننده به خودروهای حامل نیروهای نظامی سوریه را در مناطق مشخصی در اطراف دیرالزور و حسکه و رقه و حلب را دارد. برخی عملیات ها علیه شیعیان در منطقه سیده زینب یا مسیحیان در مناطق مختلف از جمله دمشق و یا عملیات هایی در حماه و حمص نیز انجام شده است که فراوانی کمی دارند. البته حمله یکی از نیروهای امنیتی احمد الشرع به چند نظامی آمریکایی در تدمر که گویا متاثر از داعش بوده می تواند زنگ خطری جدی برای دولت جولانی باشد. داعش بیش از عملیات های مسلحانه در بعد رسانه ای به شدت در این سال ها به ویژه پس از سقوط نظام اسد به مشروعیت زدایی از احمد الشرع به عنوان یک رقیب جدی برای خود پرداخته اند.
عملیات سنتکام، نفس داعش در سوریه را گرفته است
داعش اساسا هیچگاه نرفته بود که بخواهد بازگردد و در این سالها به یک حضور حداقلی و گلخانه ای اکتفا کرده استنگارش مقالات متعدد و تولید ویدئوها و کلیپ های فراوان و طرح پوسترهای مختلف علیه احمد الشرع و حاکمیت او از سوی دواعش شاهدی است بر این امر. اما به نظر می رسد ادعای برآمدن یکباره داعش یا بازگشت خاموش داعش با داده های روی زمین و واقعی همخوانی چندانی نداشته باشد. مسئله این است که داعش اساسا هیچگاه نرفته بود که بخواهد بازگردد و در این سالها به یک حضور حداقلی و گلخانه ای اکتفا کرده است.
در این بین عملیات های مختلف سنتکام با همکاری عناصر دولت سوریه علیه عناصر داعش، این گروه را بیش از پیش ضعیف کرده است.
انتقال زندانیان خارجی داعش به عراق؛ یک چالش جدید برای بغداد
*** آزادی خانوادههای وابسته به داعش چه پیامد امنیتی برای سوریه و عراق دارد؟
به نظر نمی رسد در کوتاه مدت زنان و کودکان وابسته به داعش و یا زندانیان منتقل شده به عراق خطری منظم و سازمان یافته برای سوریه و عراق تلقی شوند.اینکه خوانواده های وابسته به داعش آزاد شده باشند، اساسا یک فکت دقیق نیست. آنچه در چند ماه اخیر اتفاق افتاد این بود که با گذار از سیطره قسد به تسلط دولت جدید سوریه در شرق سوریه به ویژه در حسکه که بیشتر زندان ها و اردوگاه هایی که داعشی ها هم در آن حضور داشته اند در این مناطق بود، تحولاتی رخ داد. برخی از زنان و کودکان به طور مشخص از اردوگاه آخرالزمانی الهول فرار کردند، برخی دیگر به اردوگاهی در نزدیکی حلب منتقل شدند و برخی دیگر نیز به اردوگاه هایی در عراق منتقل شدند.
در مورد زندانیان نیز شاید برخی توانسته باشند فرار کنند اما بیشتر زندانیان داعشی به ویژه زندنیان خارجی به زندان هایی در عراق منتقل شده اند. هرچند دولت عراق خود را در این مسئله در برابر یک موقعیت چالشی می بیند ولی باز به نظر می رسد آنچه در این ماه ها در رسانه های نه چندان تخصصی می دیدیم بیشتر ترسی از روی عدم اطلاع بود. به نظر نمی رسد در کوتاه مدت زنان و کودکان وابسته به داعش و یا زندانیان منتقل شده به عراق خطری منظم و سازمان یافته برای سوریه و عراق تلقی شوند.
الگوی حکمرانی الشرع میتواند از جذابیت داعش کم کند
*** آیا ممکن است داعش از بیثباتی غزه و تحولات منطقه برای جذب نیرو استفاده کند؟
بله. در این شکی وجود ندارد. درواقع هرچقدر که راه حل های مرتبط با نظام بین الملل در مسائلی مانند مسئله غزه با شکست رو به رو شوند راه حل هایی که نظام بین الملل را مهمترین مانع ایجاد امنیت تلقی می کنند تا حدی مورد اقبال قرار خواهند گرفت. در این بین نگاه های داعش و القاعده شاخص هستند. اما در عین حال توفیق الگوهای جایگزین یا موازی و یا رقیب مانند احمد الشرع نیز می توانند تأثیر منفی بر سازوکار جذب داعش بگذارند.
*** آیا فعالیت عملی مشخصی از سوی نهادهای بینالمللی و کشورهای مختلف جهان برای جلوگیری از گسترش مجدد داعش در سوریه وجود دارد؟
عرض شد که بخشی از فعالیت ها به صورت فعالیت های امنیتی و نظامی از سوی سنتکام و با همکاری نیروهای محلی انجام می شود. در آفریقا نیز ائتلاف هایی از کشورهای قربانی داعش برای مواجهه با داعش شکل گرفته است. بخشی دیگر از فعالیت های بین المللی با توجه به تغییر فاز داعش به رصد فضای مجازی و مسائل سایبری تعلق دارد.
۲۱۹/۴۲
نظر شما