ریحانه اسکندری: بررسی کارنامه این دوره نشاندهنده کاهش چشمگیر و حدود ۶۱ درصدی آمار فروش نسبت به بخش مجازی سال گذشته است؛ افت کمسابقهای که ریشه در تغییر ساختار تخصیص یارانهها، حذف بنهای دانشجویی و کاهش توان خرید فرهنگی جامعه دارد و چالشهای عمیقی را در زنجیره توزیع و منافع صنف کتابفروشان آشکار ساخته است.
تصمیمگیری در خصوص ساختار اجرایی سیوهفتمین دوره نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران در سال ۱۴۰۵، تحت تأثیر متغیرهای مختلف منطقهای، دغدغههای لجستیکی و امنیتی و عدم آمادگی برخی از ناشران برای حضور فیزیکی قرار گرفت.
این رویداد که طبق برنامهریزیهای اولیه قرار بود از تاریخ ۲۳ اردیبهشت تا ۲ خرداد ۱۴۰۵ به صورت حضوری در مصلای امام خمینی (ره) برگزار شود، با مصوبه نهایی شورای سیاستگذاری به بستری کاملا غیرحضوری انتقال یافت. این تصمیم منجر به شکلگیری «هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران» در سامانه الکترونیکی شد.
گزارش پیشرو تلاش دارد تا با رویکردی مبتنی بر مستندات رسانهای، سیر تحولات، حواشی، بیانیههای رسمی، آمار فروش و روندهای ساختاری این رویداد را از ابتدا تا امروز بررسی کند.
بستر شکلگیری و فرآیندهای اداری نمایشگاه هفتم
تغییر قالب برگزاری نمایشگاه کتاب از فیزیکی به مجازی، ریشه در مجموعهای از عوامل ساختاری داشت. تجمع بازدیدکنندگان در فضاهای مسقف شهری در شرایط پساجنگ با دغدغههای پدافندی و ترافیکی همراه بود. از سوی دیگر، نوسانات اقتصادی و افزایش هزینههای لجستیک، توان ناشران را برای تأمین نقدینگی حضور فیزیکی کاهش داده بود.
سامانه ثبتنام ناشران داخلی برای حضور در این رویداد از تاریخ ۷ تا ۱۷ اردیبهشتماه ۱۴۰۵ فعال شد و متعاقبا مهلت ثبتنام به دلیل درخواستهای صنف نشر تا روز شنبه ۱۹ اردیبهشت تمدید گردید. خانه کتاب و ادبیات ایران به عنوان مجری طرح، مرکز تماس نمایشگاه را جهت پاسخگویی به کاربران در ساعات ۹ تا ۱۸ فعال نمود.
بر اساس دستورالعملهای صادره، سازوکار حمایتی این دوره تغییرات اساسی را تجربه کرد. یارانه خرید کتاب برای عموم مردم سراسر کشور با کد ملی، معادل ۱۰ درصد تخفیف خرید تا سقف ۲ میلیون تومان تعیین شد. در این ساختار، هر خریدار برای بهرهمندی از حداکثر سقف خرید (۲ میلیون تومان)، مبلغ یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان پرداخت میکرد و مابقی مابه التفاوت یعنی ۵۰۰ هزار تومان از محل اعتبارات مشترک وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و ناشر تأمین میشد. همچنین ناشران موظف به ارائه تخفیف ۱۵ درصدی بدون سقف خرید روی آثار خود بودند. در کنار ناشران، مراکز توزیع بزرگ نظیر موسسه شهرکتاب نیز در نمایشگاه مشارکت داشتند و با ارائه تخفیفهای ویژه ۲۵ تا ۷۵ درصدی روی کتابهای خارجی و زبان اصلی در بخش جستجوی پیشرفته سامانه، اقدام به عرضه آثار کردند.
تحلیل ساختاری و نمادهای پوستر رسمی دوره هفتم
پوستر هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، طراحی مرجان جلالی و مدیریت هنری داوود ارسونی، با شعار «بخوانیم برای ایران» منتشر شد. این اثر با پالت رنگی پرچم ایران و چیدمان موزاییکی کتابها، نمایی از نقشه و هویت ملی را به تصویر کشیده است. همچنین فرمهای هندسی بالا و پایین پوستر، تلفیقی از کتابهای گشوده و ابزارهای دیجیتال مانند تبلت و موبایل را تداعی میکنند که در کنار تایپوگرافی مدرنِ الهامگرفته از خوشنویسی، پیوند میان میراث کهن و مطالعه برخط را به نمایش میگذارد.
بازتاب واقعه مدرسه شجره طیبه میناب در برنامههای نمایشگاه
فضای عمومی و برنامهریزیهای جانبی هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران تحت تأثیر پیامدهای واقعه بمباران مدرسه ابتدایی شجره طیبه در شهر میناب استان هرمزگان قرار داشت. این واقعه در تاریخ ۹ اسفند سال ۱۴۰۴ خورشیدی و همزمان با حملات هوایی مشترک ایالات متحده و اسرائیل به اراضی ایران رخ داد.
در این حمله موشکی که با اصابت دو موشک کروز تاماهاوک همراه بود، ۱۵۶ غیرنظامی شامل ۱۲۰ دانشآموز (۷۳ پسر و ۴۷ دختر)، ۲۶ معلم زن، هفت نفر از اولیای دانشآموزان، یک راننده سرویس مدرسه، یک تکنسین داروخانه و یک جنین ششماهه به شهادت رسیدند و ۹۵ نفر دیگر زخمی شدند.
ابعاد این رویداد در بخشهای مختلف نمایشگاه مجازی بازتاب یافت. سید عباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در جریان بازدید از ستاد برگزاری نمایشگاه، از پوستر «جایزه بینالمللی داستان ۶ کلمهای مدرسه میناب: ۱۶۸ داستان کوتاه ناتمام» رونمایی کرد که اشاره به آمار اولیه و رسمی شهدای اعلامشده این حادثه داشت.
به منظور حمایت فرهنگی از این منطقه، تصمیماتی اتخاذ شد. بر اساس مصوبه ستاد، کودکان شهر میناب امکان دریافت کتاب رایگان تا سقف ۲۰۰ هزار تومان را در بستر سامانه مجازی پیدا کردند. همچنین مقرر شد هزینه ارسال تمامی مرسولههای پستی کتاب به مقصد شهر میناب بر عهده وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و شرکت ملی پست باشد تا کتابها بدون دریافت هزینه پستی به دست ساکنان این منطقه برسد.
در همین راستا، در فضاهای تبلیغاتی و شهری پایتخت نظیر باغ کتاب تهران، طرحهای دکوراتیو با محوریت تصاویر چشمان دانشآموزان شهید مدرسه میناب اکران گردید.
اخبار شایعه برگزاری حضوری و تکذیب وزارت فرهنگ
در طول برگزاری دوره هفتم، انتشار یک خبر غیررسمی در خصوص تغییر مکان و زمان نمایشگاه فیزیکی، چالشهایی را در فضای رسانهای ایجاد کرد. از صبح روز یکشنبه ۳ خردادماه ۱۴۰۵، گزارشهایی در برخی از رسانهها منتشر شد که ادعا میکرد سیوهفتمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران به صورت فیزیکی در شهریورماه ۱۴۰۵ در محل مصلای امام خمینی (ره) برگزار خواهد شد.
منشأ این شایعه، برداشتهای غیردقیق از اظهارات غیررسمی برخی از مسئولان فرهنگی در خصوص عزم وزارتخانه برای برپایی رویداد حضوری پس از آرامتر شدن شرایط منطقهای بود.
انتشار این خبر، با توجه به در حال برگزاری بودن نمایشگاه مجازی، موجب ابهام در میان ناشران و مخاطبان شد. روابطعمومی معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بلافاصله با صدور بیانیهای رسمی، اخبار منتشرشده را تکذیب شد. در این بیانیه تأکید شد که تصمیمگیری در خصوص زمان و مکان رویداد بزرگی همچون نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، فرآیندی کلان و کارشناسی است که منوط به تأمین زیرساختها و در نهایت تصویب در شورای سیاستگذاری نمایشگاه است و هرگونه گمانهزنی پیش از ابلاغ مصوبه رسمی فاقد وجاهت است. معاونت فرهنگی همچنین اعلام کرد انتشار انحصاری چنین اخباری در رسانههای خاص با اصول حرفهای همخوانی ندارد و بروز این خطا احتمالا ناشی از فشار کاری خبرنگاران در روزهای شلوغ نمایشگاه مجازی بوده است.
روند فروش روزانه و کارنامه عملکرد لجستیکی
بررسی آمارهای روزانه ثبتشده در سامانه نشاندهنده شتاب گرفتن تدریجی خریدها همزمان با تمدید دو روزه نمایشگاه است. این رویداد که ابتدا مقرر بود در ۲ خرداد پایان یابد، به دلیل حجم سفارشها تا پایان روز دوشنبه ۴ خردادماه تمدید شد. جریان ثبت سفارشها در روزهای مختلف به شرح زیر گزارش شده است:
روزهای نخستین: در نخستین ساعات آغاز فعالیت سامانه، ۲۱ هزار و ۵۰۰ جلد کتاب به فروش رسید.
روزهای میانی: تا روز سوم فعالیت، میزان نسخههای فروختهشده به ۱۳۵ هزار و ۲۸ نسخه رسید. تا روز پنجم نیز فروش ۲۵۵ هزار و ۳۵۴ نسخه ثبت شد.
روز نهم (یکشنبه ۳ خرداد): مجموع سفارشهای ثبتشده در سامانه به ۲۴۲ هزار و ۷۲۸ مورد رسید. ناشران داخلی ۴۷۷ هزار و ۷۳۲ عنوان کتاب چاپی و دیجیتال و ناشران خارجی ۱۸ هزار و ۴۵۹ عنوان کتاب را در سامانه بارگذاری کرده بودند. در این روز میزان عناوین فروختهشده به ۱۲۰ هزار و ۳۷۱ عنوان (۱۱۸ هزار و ۹۳۶ عنوان داخلی و ۱ هزار و ۴۳۵ عنوان خارجی) و مجموع نسخههای خریداریشده به ۶۱۹ هزار و ۶۵۰ نسخه رسید.
روز دهم و پایانی (دوشنبه ۴ خرداد): تا ساعت ۱۴ روز پایانی، تعداد سفارشها به ۲۹۵ هزار و ۲۴۲ مورد افزایش یافت. در مجموع ۱۲۶ هزار و ۶۳۱ عنوان کتاب به فروش رسید که سهم ناشران داخلی ۱۲۵ هزار و ۸۶ عنوان و سهم ناشران خارجی ۱ هزار و ۵۴۵ عنوان بود. مجموع نسخههای فروختهشده در پایان به ۶۹۷ هزار و ۲۹۹ نسخه رسید که از این تعداد ۶۹۴ هزار و ۷۵۱ نسخه مربوط به ناشران داخلی و ۲ هزار و ۵۴۸ نسخه متعلق به آثار ناشران خارجی بود.
به موازات فرآیند فروش، ساختار لجستیک و توزیع پستی نیز آمار خود را به ثبت رساند. فرهاد محمدی، مدیرکل بازاریابی و فروش شرکت ملی پست، آمارهای پستی را تا روز هشتم نمایشگاه به شرح زیر اعلام کرد:
کل مرسولات ثبتشده ناشران: ۲۹۵ هزار مرسوله
مرسولات دارای بارکد پستی: ۱۹۹ هزار و ۲۹۲ مرسوله
مرسولات تحویل داده شده به دفاتر پستی: ۱۲۷ هزار و ۸۴۱ مرسوله
مرسولات توزیعشده نهایی: ۵۴ هزار و ۲۵۶ مرسوله
میانگین زمان ارسال و توزیع: حدود یک روز و نیم
طبق دادههای شرکت پست، سبکترین مرسوله ۵۰ گرم و سنگینترین آن حدود ۱۰ کیلوگرم وزن داشته است. همچنین کمارزشترین مرسوله ثبتشده از نظر مالی حدود ۱۰۰ هزار تومان و پُرارزشترین مرسوله بالغ بر ۳۵ میلیون تومان قیمتگذاری شده بود. استانهای تهران، خراسان رضوی و اصفهان به ترتیب سه استان پیشتاز در خرید کتاب بودند. مرحله اول تسویه حساب با ناشران نیز در روز دوشنبه ۴ خرداد انجام شد و مطالبات مربوط به بستههایی که از روز اول تا ساعت ۱۲ روز شنبه ۲ خرداد به دست خریداران رسیده بود، پرداخت گردید.
مقایسه تطبیقی آمارهای فروش ادوار نمایشگاه مجازی
ارزیابی روندهای حاکم بر بازار نشر از طریق مقایسه آماری ادوار مختلف نمایشگاه مجازی امکانپذیر است. نخستین دوره نمایشگاه مجازی کتاب تهران در سال ۱۳۹۹ به دلیل محدودیتهای شیوع کرونا شکل گرفت و در دورههای بعدی به عنوان بخش مکمل یا مستقل ادامه یافت. جداول زیر نشاندهنده تغییرات حجم فروش، مبالغ تراکنشها و سهم پدیدآورندگان در دورههای مختلف است:
جدول ۱: مقایسه آمار فروش و قالب برگزاری ادوار نمایشگاه مجازی (۱۳۹۹ تا ۱۴۰۵)
| دوره نمایشگاه مجازی | سال برگزاری | قالب ساختاری رویداد | تعداد نسخههای فروختهشده | ارزش ریالی فروش (ریال) | |
| دوره نخست | ۱۳۹۹ | کاملاً مجازی (کرونا) | ۱,۲۵۴,۵۹۹ | ۶۴۰,۲۵۸,۰۷۷,۵۶۸ | |
| دوره دوم | ۱۴۰۰ | کاملاً مجازی (کرونا) | ۱,۳۳۱,۰۰۰ | ۸۵۲,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ | |
| دوره ششم | ۱۴۰۴ | ترکیبی (بخش مجازی) | ۱,۸۰۱,۵۵۳ | ۴,۵۸۵,۸۸۸,۰۱۹,۸۴۳ | |
| دوره هفتم | ۱۴۰۵ | کاملاً مجازی (شرایط منطقهای) | ۶۹۷,۲۹۹ | ۳۰۵,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ |
جدول ۲: روند اقبال به آثار تألیفی در مقابل ترجمه در بستر مجازی
بررسی دادههای حاصل از سامانه تصویر کتاب ایران (تکتا) نشاندهنده رشد تدریجی سهم آثار تألیفی در سبد خرید مخاطبان در دورههای مختلف نمایشگاه مجازی است:
| دوره نمایشگاه مجازی | سال برگزاری | سهم آثار تألیفی از کل فروش (درصد) | سهم آثار ترجمه از کل فروش (درصد) | |
| دوره نخست | ۱۳۹۹ | ۵۵.۱۴٪ | ۴۴.۸۶٪ | |
| دوره پنجم | ۱۴۰۳ | ۶۱.۱۶٪ | ۳۸.۸۴٪ |
واکاوی ریشههای کاهش آمار فروش و روندهای ساختاری
تحلیل کارنامه آماری هفتمین دوره نشاندهنده کاهش چشمگیر میزان فروش نسبت به سال گذشته است. در سال ۱۴۰۴ (دوره سیوششم نمایشگاه)، در مجموع هر دو بخش حضوری و مجازی بیش از ۳ میلیون نسخه کتاب به فروش رفت که سهم بخش مجازی به تنهایی بالغ بر ۱.۸ میلیون جلد بود. اما در سال ۱۴۰۵، مجموع نسخههای خریداریشده در سامانه به ۶۹۷ هزار و ۲۹۹ نسخه کاهش یافت که نشاندهنده افت حدود ۶۱ درصدی در بخش مجازی و کاهش نزدیک به ۸۰ درصدی کل فروش کتاب نسبت به سال قبل است.
سه عامل ساختاری در شکلگیری این روند نزولی نقش داشتهاند:
کاهش توان خرید فرهنگی و شرایط اقتصادی پساجنگ
بحرانهای منطقهای اخیر و پیامدهای ناشی از «جنگ رمضان» تأثیر مستقیمی بر اولویتهای معیشتی جامعه داشته است. نوسانات تورمی موجب گردید تا بسیاری از علاقهمندان به کتاب، خرید این کالا را از سبد هزینههای خود حذف کنند.
آمارهای رسمی ارائهشده از سوی مرکز آمار ایران در خصوص بودجه خانوار نشان میدهد که سهم گروه «تفریح، سرگرمیها و خدمات فرهنگی» در سبد هزینه متوسط خانوارهای شهری روند نزولی شدیدی را طی کرده است؛ به طوری که این سهم از حدود ۲.۹ درصد در سال ۱۳۹۶، به ۱.۶ درصد در سال ۱۴۰۰ و در نهایت بر اساس دادههای سالهای اخیر به زیر یک درصد (نزدیک به ۰.۸ درصد) سقوط کرده است. تحت تأثیر تورم فزاینده هزینههای حیاتی مانند مسکن و خوراک، فرهنگ عملاً در حال خروج تدریجی از اولویتهای معیشتی جامعه است. اگرچه قیمت کتاب در مقایسه با جهش بیسابقه اقلام اساسی و نرخ تورم عمومی، رشد کمتری داشته، اما کاهش شدید توان خرید واقعی قشر دانشجو و فرهنگی، بازار نشر را با رکود بیسابقه، انباشت سرمایه و بحران جدی در گردش مالی ناشران فعال مواجه کرده است.
از طرف دیگر، شوک عظیمی که در آستانه هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران بر بازار نهادههای تولید وارد شد، قیمت هر بند کاغذ تحریر چینی ۷۰ گرمی را که در ابتدای سال ۱۴۰۳ حدود ۱.۲ میلیون تومان بود، با رشدی بیش از ۳۵۰ درصدی به مرز باورنکردنی ۵ تا ۶ میلیون تومان و در بازار آزاد به سقفهای بالاتری رساند. این جهش جنونآمیز در کنار افزایش ۴۰۰ درصدی قیمت ملزومات چاپ و رشد بیش از ۱۵۰۰ درصدی مقوای پشت طوسی، هزینه تولید یک کتاب معمولی ۲۰۰ صفحهای را به حدود ۷۵۰ تا ۸۵۰ هزار تومان افزایش داد و نقدینگی ناشران را به شدت تحلیل برد؛ تا جایی که بسیاری از آنها انتشار آثار جدید خود را تعلیق کردند و مجبور به تعدیل نیرو شدند.
در سوی دیگر، این گرانی سرسامآور قیمت تمامشده، در تلاقی با کاهش قدرت خرید مردم در شرایط پساجنگ و جراحی نظام یارانهای، یعنی حذف بنهای ۵۰ درصدی دانشجویی و جایگزینی آن با تخفیف عمومی و ناچیز ۱۰ درصدی، کتاب را عملا به یک «کالای لوکس» و دور از دسترس تبدیل کرد. طبق آمارهای مقایسهای، شکاف عمیق قدرت خرید (کاهش ظرفیت خرید ماهانه از ۶۶ جلد در سال ۱۳۹۳ به تنها ۲۳ جلد در سال ۱۴۰۵)، در کنار لکنت رسانهای و ضعف در اطلاعرسانی، مانع از ترغیب مخاطبان شد و در نهایت سفره خرید کتابخوانان و پژوهشگران را در این رویداد مجازی به شدت کوچک کرد.
تغییر در فرآیند تخصیص یارانهها و حذف بنهای خرید
یکی از دلایل اصلی افت فروش در این دوره، تصمیم سیاستگذاران در خصوص حذف بنهای خرید کتاب برای اقشار خاص بود. در دورههای گذشته، بخش عمدهای از خریدهای ثبتشده در بستر مجازی با اتکا به بنهای اعتباری دانشجویان، طلاب، اساتید دانشگاه و سازمانهای دولتی انجام میگرفت.
در هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، بر خلاف رویه سالهای قبل، بن کتاب ویژهای برای اساتید، طلاب و دانشجویان منظور نگردید و سازمانها نیز بودجه خرید حمایتی خود را حذف کردند. این تغییر ساختاری در توزیع یارانه، تأثیر مستقیمی بر کاهش تقاضا در سامانه الکترونیکی بر جای گذاشت.
فقدان جاذبه تبلیغات فیزیکی و کنشهای ترویجی
برگزاری همزمان بخش فیزیکی و مجازی در سالهای گذشته، به عنوان یک عامل شتابدهنده برای بخش مجازی عمل میکرد. حضور فیزیکی مخاطبان در مصلای تهران و بازتابهای رسانهای و تصویری آن در صداوسیما، نوعی جریان ترویجی ایجاد میکرد که منجر به تحریک تقاضا در بخش آنلاین برای کاربران غیرتهرانی میشد. برگزاری کاملا مجازی نمایشگاه در سال ۱۴۰۵ و تبلیغات محیطی اندک به دلیل تحتالشعاع قرار گرفتن رسانهها در فضای پساجنگ، مانع از شکلگیری این پویایی تبلیغاتی شد.
تداخل منافع ناشران و کتابفروشان در بستر فروش آنلاین
یکی از چالشهای صنفی که در خلال برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی مجددا مطرح شد، مسئله تداخل وظایف حلقههای مختلف زنجیره نشر است. برگزاری نمایشگاههای کتاب با محوریت فروش مستقیم توسط ناشران، همواره مورد اعتراض صنف کتابفروشان بوده است، چرا که کتابفروشیها به عنوان پایگاههای دائمی عرضه کتاب در طول سال عمل میکنند و فروش مستقیم با تخفیفهای بالا توسط تولیدکننده (ناشر)، موجب رکود بازار آنها میشود.
در شرایط خاص سال ۱۴۰۵، اگرچه غیرحضوری شدن نمایشگاه به عنوان راهکاری برای حفظ بقای موقت ناشران در شرایط بحران منطقهای ارزیابی شد، اما تداوم این الگو و عدم تعریف سهم مشخص برای کتابفروشیها در سامانه فروش آنلاین، کماکان به عنوان یکی از دغدغههای ساختاری صنف به شمار میرود.
برخی ناشران به لزوم اتخاذ مدلهای حمایتی جدید اشاره کردهاند که در آنها سهم توزیعکنندگان محلی نیز دیده شود تا از آسیبهای بلندمدت به شبکه توزیع جلوگیری به عمل آید.
سامانه نمایشگاه مجازی همچنین به عنوان بستری برای مقابله با پدیده دانلود غیرقانونی فایلهای اسکنشده کتاب عمل کرده است. رواج رفتارهای غیرقانونی در اشتراکگذاری فایلهای پیدیاف در کانالهای ارتباطی، ریشه در دسترسی آسان، نبود زیرساختهای قانونی در گذشته و همارز ندانستن کتاب دیجیتال با فیزیکی دارد.
حضور ناشران رسمی دیجیتال در نمایشگاه مجازی و ارائه آثار در قالبهای استاندارد (مانند EPUB)، به عنوان عاملی جهت اصلاح الگوهای مصرف فرهنگی و ترویج خرید قانونی کتابهای الکترونیک ارزیابی میشود.
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران در تاریخ ۴ خردادماه به فعالیت فروشگاهی خود پایان داد ، اما چالشهای ناشی از تغییر مدلهای حمایتی، ساختار لجستیک پستی و لزوم بازنگری در سیاستهای حمایتی مادی و معنوی از صنف نشر، کماکان به عنوان موضوعات کلیدی پیشروی سیاستگذاران فرهنگی کشور قرار دارد.
۵۹۲۴۴
نظر شما