زهرا فولادند: نمایشنامه «ایوانف»، در کنار «مرغ دریایی»، «سه خواهر» و «دایی وانیا»، از آثار برجسته آنتوان چخوف نویسنده روسی است. امیر رضا کوهستانی، در اجرایش از این متن، حال و هوایی ایرانی به این اثر دادهاست. اجرای این نمایش3 ساعته در تماشاخانه ایرانشهر با استقبال خوب مخاطبان همراه شد.
این در حالی بود که کوهستانی برای این اجرا از بیل بردهای تبلیغاتی هم استفاده نکرد. به بهانه این اجرا میزبان امیررضا کوهستانی کارگردان و حسن معجونی و مهین صدری بازیگران این نمایش در کافه خبر بودیم تا با حضور رضا آشفته و کیوان کثیریان به عنوان منتقد در مورد این تئاتر گفت وگو کنیم.
رضا آشفته: آقای کوهستانی، اجرای ایوانف اتفاقی نو در زمینه آداپتاسیون و دراماتورژی ست. با این توضیح که در زمینه آداپتاسیون متن یک شک و شبههای هم ایجاد میکند. این اثر با وجود اینکه حال و هوای ایرانی را میرساند، اما به هیچ وجه ایرانی نیست. در واقع ما نشانههای ایرانی مثل به سیخ کشیدن کباب یا استفاده از روسری به جای کلاه را میبینیم، اما اسامی همچنان روسی است و متعلق به 120 سال پیش که چخوف بر روی این آدمها گذاشته است.
این در حالی بود که کوهستانی برای این اجرا از بیل بردهای تبلیغاتی هم استفاده نکرد. به بهانه این اجرا میزبان امیررضا کوهستانی کارگردان و حسن معجونی و مهین صدری بازیگران این نمایش در کافه خبر بودیم تا با حضور رضا آشفته و کیوان کثیریان به عنوان منتقد در مورد این تئاتر گفت وگو کنیم.
رضا آشفته: آقای کوهستانی، اجرای ایوانف اتفاقی نو در زمینه آداپتاسیون و دراماتورژی ست. با این توضیح که در زمینه آداپتاسیون متن یک شک و شبههای هم ایجاد میکند. این اثر با وجود اینکه حال و هوای ایرانی را میرساند، اما به هیچ وجه ایرانی نیست. در واقع ما نشانههای ایرانی مثل به سیخ کشیدن کباب یا استفاده از روسری به جای کلاه را میبینیم، اما اسامی همچنان روسی است و متعلق به 120 سال پیش که چخوف بر روی این آدمها گذاشته است.
امیر رضا کوهستانی: واقعیت این است که ایرانی شدن در اجرا لحاظ شده تا نمایشنامه. ما کوشیدیم در نمایشنامه هیچ جملهای صددرصد آدرس ایرانی نداشته باشد. در بخش نگارش نمایشنامه بیشتر کار روی خود شخصیتها و جمع و جور کردن قصه لحاظ شد.
بیشترین عاملی که باعث ایجاد این تصور شده که کار ایرانی ست، شکل بازیها، ارتباط آدمها و زبان است. زبانی که در اجرا وجود دارد زبان ترجمهای چخوف نیست بلکه سعی شده از زبان امروز در کار استفاده شود.
البته این را هم باید بگویم که زبان در این اثر آن حشو و زواید برخی از کارهای من مثل «17دی کجا بودی؟» را ندارد، در این متن زبان شسته و رفته است و این حس را ایجاد میکند که دیالوگها در لحظه دارند گفته میشوند، نه اینکه از قبل نوشته شدهاند.
آشفته: در بحث دراماتورژی و کاری که شما روی «ایوانف» چخوف انجام دادهاید، با آن شدت و حدتی مواجه نیستیم که (درست یا نادرست) در ایران معمول است و باعث میشود متنی مثل «هملت» به چیزی غیر از خودش تبدیل شود. در «ایوانف» ما به نوعی وفاداری به متن را میبینیم، اما در عین حال متن آداپته و به روز شدهاست. انگار متنی که چخوف در 120 سال پیش نوشته، امروز دوباره سازی و بازآفرینی شده است. کمی در مورد این حرف بزنیم که چطور شما چارچوبهای اصلی متن را نگه داشتید، اما تغییراتی در رفتارها، گفتارها، پلاتها و کاکترها بوجود آوردهاید. به عنوان مثال مسئله خودکشی ایوانف در متن چخوف، اینجا به جدایی دو آدم تبدیل میشود، در روابط و کنشها نیز تغییر اساسی لحاظ شده، اما همچنان آن چارچوب متن چخوف را در متن شما هم میبینیم.
کوهستانی: برای من خیلی مهم بود که تماشاگر در خاطرش بماند که نمایش «ایوانف» را دیدهاست. این اتفاقی ست که تقریبا در مورد خیلی از آثار کلاسیک در ایران نمیافتد. ممکن است در سال شاهد اجراهای زیادی از آثار کلاسیک باشیم اما خود این آثار را نمی بینیم. مثلا نمایشی به نام مکبث اجرا میشود، اما مخاطب نمیتواند بگوید که مکبث شکسپیر را دیدهاست.
امیررضا کوهستانی کارگردان و نویسنده ایوانف
در واقع این تاکیدی هم که در بروشور داشتیم و نوشتیم « ایوانف آنتوان چخوف» به همین دلیل است تا اگر روزی جایی ارجاعی داده شد، بدانیم که از چه داستانی و از چه روابطی داریم صحبت میکنیم. از اسامی واقعی شخصیتها هم به همین دلیل استفاده کردیم . این اسامی کدی به ما میداد که بدانیم کی کدام شخصیت است. از آنجایی که اسامی را حفظ کردم، در نتیجه مجبور شدم چارچوب شخصیتها را هم حفظ کنم. اگر بورکین در نمایشنامه چخوف یک نوکیسه تازه به دوران رسیده است، در نمایش ما هم تقریبا همین مشخصات را دارد. میتوان گفت، تشابهات زیادی بین شخصیتهای چخوف و شخصیتهای این نمایشنامه وجود دارد. تنها تفاوتی هم که بعد از ساخته شدن شخصیتها وجود دارد، این است که چخوف در دو پرده اول کارکترها را معرفی میکند؛ در پرده اول 5 شخصیت اصلی نمایشنامه: ایوانف، آنا، بورکین، کنت و دکتر معرفی میشوند. در پرده دوم هم شخصیتهای بعدی: زینا، لبیدف، ساشا، کورسیف و مارتا.
در این دو پرده فرصتی هست که چخوف این شخصیتها را معرفی کند. از پرده سوم به بعد، شخصیتها خود را در داستان پیدا میکنند، داستان را پیش میبرند و تصمیم گیریهایشان در پیش برد داستان تعیین کننده میشود.
در پرده سوم تقریبا اکثر تصمیم گیری شخصیتها حفظ شده، به عنوان مثال این که ساشا بدون هماهنگی یک دفعه از خانه ایوانف سر در میآورد، در متن چخوف هست و در کار ما هم به همان شکل دیده میشود، درگیری دکتر و ایوانف و روبرو شدن آنا و ایوانف هم از جمله اتفاقاتی ست که در پرده سوم نمایش چخوف هست، فقط شاید تقدم و تاخرشان کمی تغییر کرده باشه.
وجه افتراق اجرای من با نمایشنامه چخوف از پرده چهارم شکل میگیرد. این فکر که ممکن است شخصیتهایی - با همان چارچوبهای متن چخوف- در زمان معاصر تصمیمهای دیگری بگیرند، منجر شد به تغییر پایانبندی نمایشنامه. خودکشی ایوانف تقریبا حذف شد -از این جهت می گویم تقریبا که بعدش را ما نمی بینیم- ساشایی که در نمایشنامه چخوف با شرایط میسازد- با این پیش زمینهای که گفتم- در نمایش ما این کار را نمیکند. این اتفاق هم بر اساس همان چیزی که چخوف ساخته رخ میدهد. چارچوب شخصیت ساشا همانیاست که در متن چخوف وجود دارد،اما به نظرمن رسید که چون ساشا کمتر در قید و بندهای زمان خودش قرار گرفته است و دوست دارد این قیود را بشکند، نمی تواند این قدر منفعل باشد و با وضعیت ایوانف بسازد. به همین خاطر پایان نمایش ما تبدیل شد به این که ساشا ، ایوانف را ترک کند.
آشفته: حالا کمی به بازی ها بپردازیم آقای حسن معجونی شما ایفاگر نقش ایوانف در این نمایش هستید، فکر میکنید این کار چه تفاوتی با اثر چخوف دارد؟
حسن معجونی: امیر اخیرا دو تجربه داشته که یکی را در آلمان اجرا کرده و طبیعتا من آن را ندیدهام و تجربه اخیرش روی متن چخوف که من در آن بازی کردم. این دو اثر را شاید بشود یک مقدار منفک تر بررسی کرد، به این دلیل که بیس اصلی کار (متن) متعلق به کس دیگری ست و امیر بر روی آن کار کرده است.
طبیعیاست که در این کارها مختصاتی از متن اصلی یا بیس کار تغییر میکند، اما یک چیزهایی هم سرجایش می ماند. در مورد متن «ایوانف» و کار امیر به نظرم ماهیت کار همان ماهیت کار چخوف است، اما چیزهایی تغییرکرده است؛ مثل توضیحاتی که در متن چخوف وجود دارد و اینجا حذف شده. در واقع می توان گفت که در کار امیر اتفاقات به بیانگری میرسند، تو صحنه هم همین اتفاق می افتد. اثر به سمت مینی مالیستی میرود که قصه در آن نقش بارزی دارد، اما در انتها به یک فضای آبستره میرسد.
کل میزانسن یعنی کسانی که در صحنه حضور دارند، قصه را حمل میکنند، بیشتر از این که اتفاقات بیانگری کنند ، آنچه اشخاص بازی پنهان می کنند اهمیت می یابد. این ها هستند که اتمسفر یا موود را می سازند.
اتمسفر تغییر نمیکند، ژانر بهم میریزد، از این منظر که ایوانف خودکشی نمیکند و ساشا وضعیت را قبول نمیپذیرد. در حالی که اگر ایوانف خودکشی میکرد و ساشا وضعیت را قبول میکرد، کار بسیار تراژیک تر میشد.
خود چخوف دو نسخه از متن «ایوانف» نوشته، در پایان یکی از این نسخهها ایوانف خودکشی میکند، و در دیگری این کار را انجام نمیدهد. به نظر من این اجرا تلفیقی از هر دو اتفاق است. در واقع میتوان این گونه گفت که وجوه تراژیک اثر تبدیل به وجوه کنایی میشود. به همین خاطر من فکر میکنم که این صریح ترین دراماتورژی ست که روی آثار چخوف در ایران رخ داده است. من واژه آداپتاسیون را استفاده نمیکنم به نظر من آداپتاسیون همان دراماتورژی ست و ما بازی ایرانی و خارجی نداریم، این قراردادی است که خودمان میگذاریم. مثلا استناد میکنیم به روسری بازیگران، در صورتی که تمام کارهای خارجی که در ایران اجرا میشوند بازیگران در آن از روسری استفاده میکنند.
شاید در این کار چیزی که مهم است، انسان و کنش انسانی ست. بنابراین کنش انسانی در آثار چخوف توسط یک ایرانی با خواستهها و هدفهایش بازتولید و بازآفرینی میشود. شاید به این دلیل که کنشها روان شده و آن ها را باور داریم ، کار ایرانی به نظر میرسد.
من با سنتهای نمایشی کاری ندارم، الان ممکن است بگوییم سنت نمایشی آن دوره چخوف چی بود یا نبود؟ ما الان با انسان و کنش انسانی سروکار داریم و این هم در همه ما مشترک است. در زمینه لباس داریم میبینیم که در دنیا لباس محلی از بین رفته. به نظر من رویدادها درست اتفاق میافتد، به این دلیل که ما کنشها را باور داریم، ادای کنشی را که نمیفهمیم، در نمیآوریم، بلکه کنش قابل فهم را اجرا میکنیم. از سوی دیگر شاید صریح ترین بخش دراماتورژی مبحث زبان باشد که در این اثر اتفاق افتاده و زبان ترجمه چخوف تبدیل به زبان روزمره شده است. اما وقتی موودهای کار همان هستند، کار هم خودش را همانجوری نشان میدهد؛ یعنی چخوفیست.
آشفته: خانم صدری از این تجربه و بازی در این کار بگویید.
مهین صدری: این سومین کاری ست که بازی میکنم و کارگردان هر 3 کار هم امیر کوهستانی بودهاست. در نمایش «کوارتت مرگ» به این نتیجه رسیدم که نباید وارد فضای رقابتی با بازیگران با تجربهای مانند معجونی یا باران کوثری بشوم. چرا که طبعا شکست میخورم. اینها سالهاست که تجربه دارند و بازی کردهاند. بنابراین تصمیم گرفتم خودم باشم و اصراری نداشته باشم که یک بازی عجیب ارائه کنم. در نمایش «کوارتت مرگ» به خاطر نوع طراحی صحنه، ما به عنوان بازیگر همدیگر را نمیدیدیم، طبیعتا من هم در بازی شکل خودم و کارم را پیدا کردم. شکل کار و شکل بازی در نمایش «17دی کجا بودی؟» هم به «کوارتت مرگ» نزدیک بود و اتفاقا چون خودم هم سر آن کار نویسنده هم بودم. یک چیزهایی را مینوشتم که بتوانم بازی کنم.
امیررضا کوهستانی، مهین صدری و حسن معجونی
کاری که من همیشه سعی کردهام انجام بدهم، این است که واقعا آن چیزی را که نوشته شده بازی نکنم، یعنی اگر میتوانم یک چیزی را به کار اضافه کنم، مثلا در همین نمایشنامه «ایوانف» یک صحنهای هست که آقای معجونی میگوید:«این یعنی چی؟ یعنی داری فداکاری میکنی؟» من میگویم:«نه اصلا بحث فداکاری نیست»، من اینجا یک جوری بازی میکنم که نشان داده شود، آنقدر به آنا گفته شده که تو میخواهی فداکاریت را بزنی تو سر ما که آنا به این کلمه حساسیت پیدا کردهاست. همیشه سعی کردهام یک چیزهایی را که پشت دیالوگهاست و اتفاقا اولین چیزی نیست که به فکرت میرسد، در بیارم.
در مورد اجرای «ایوانف» باید این را بگویم که بازی در این کار برای من سخت بود چون سالن بزرگ بود و تعداد بازیگرها زیاد. از سوی دیگر خارج و وارد شدنم به صحنه باعث میشد، مداومت حس – آنطور که در نمایشهای قبلی وجود داشت- شکل نگیرد. این اجرا کاملا یک چیز دیگر بود و من فکر نمیکردم که از عهدهاش بربیایم. در این نمایش سعی کردم «مریضی» یا «مریض بودن» را بازی نکنم. چون داستان به اندازه کافی روی مریضی تاکید دارد و آن را تکرار میکند، نقش من نقش آدم مریضیاست که دارد میمیرد و برای همین است که شرایط را تحمل میکند. در واقع متن به من کمک کرد که ادای آدم مریض و رو به مرگ را در بیاورم.
آشفته: آقای کوهستانی چه اندازه در هدایت شما موثر بوده؟
صدری: امیرکوهستانی یک عادتی دارد و هیچوقت به بازیگران نمیگوید که خوب بازی کردی یا بد. حتی نمیگوید که چه قسمتهایی را خوب بازی کردی. این برای بازیگر خیلی سخت است، چون نمیدانی که چه اندازه هدایت شدی. کوهستانی نمیگوید تو به عنوان بازیگر خوبی، برای این که فکر نکنی کاری که انجام دادهای کافی ست و باعث می شود هی عمیق تر بشوی و جلوتر بروی. از سوی دیگر این باعث نمیشود که یک نگاه کلی به نقش داشته باشی و هیچ چیز را برجسته نکنی. مثل کارهای خودش که در آن همه چیز یکدست است و هیچی در آن بیرون نمیزند. به همین خاطر معمولا تماشاگران هم بعد از اجرا میگویندکلا خوب بودی و هیچ وقت نمیگویند یک لحظه درخشان در جایی از اثر داشتی چرا که کلیت و یکپارچگی آن مهم است.
آشفته: در بین این 3 نمایشی که گفتی بازی در کدام کار راحتتر بود؟
صدری: نمایش به نمایش کار سختتر میشد، چون ضمن این که باید خوب باشی، متفاوت هم باید باشی و در عین حال ویژگیهای مثبتت را حفظ کنی. در حالی که من همیشه سعی کردم، چیزی را تکرار نکنم، سعی میکنم تجربه جدیدی داشته باشم و این خیلی سخت است.
آشفته: یکی از مشخصههای بارز اجراهای شما، طراحی صحنه است. در برخی از تجربههای اخیرتان شاید بشود گفت که به نوعی اجرا بر اساس طراحی صحنه پیش میرود، آیا میتوان گفت در ایوانف هم این اتفاق افتاده؟
کوهستانی: ایوانف از اولین کارهایی بود که از روز اول طراحی صحنه صد در صد مشخصی نداشت و فقط کلیت آن مشخص بود. با طراح صحنهام امیرحسین قدسی جلساتی داشتیم و مطمئن شدیم که میخواهیم در هر پرده از یک المان یا عنصر غالب استفاده کنیم که یا بسیار بزرگ باشد که صحنه را اشغال کند و یا مقدار آن بسیار زیاد باشد و غلبه آن عنصر در هر صحنه مشهود باشد. مبل و تخت اولین وسایلی بود که سر آن با طراح صحنه تفاهم کردیم. این وسایل این امکان را میداد که بازیگران در تایم طولانی که در صحنه هستند، نشسته باشند.
از سوی دیگر امکان باد و هوای گرفته پاییزی را که چخوف در توضیح صحنه میگوید. با ملافه نشان دادیم که بعد این عنصر تکثیر و در پرده سوم تبدیل به پردههای پنجره شد که آویزاناند. با توجه به اینکه پرده 2 و 4 که صحنه تولد و عروسی ست، به این ایده رسیدیم که از ریسه به شکل های افقی و عمودی استفاده کنیم.
طراحی صحنه اواسط مرداد تمام شد اما پیاده کردن آن طراحیها پروسه زمان بر و پیچیدهای بود. خیلی تاکید داشتیم که اجرای طرح ها تمیز باشد، مشکلات بسیار زیاد بود، اولین مشکل مشکل مالی بود به این دلیل که تا اجرایی مجوز نگیرد که بودجهای به آن تعلق نمیگیرد. نکته جالب این بود که امیرحسین قدسی خیلی وسواس داشت تا حدی که نورهای «ال ای دی» و ریسه ها را نیم متر نیم متر میخرید تا آنها را تست کند و بفهمد کدامشان به درد اجرای ما میخورند. یک روز به من گفت این نوع از «ال ای دی»ها برای اجرای ما مناسب است که درایران تعدا کافی از آن وجود ندارد و فقط همین نیم متر از آن هست. طی یک پروسه پیچیده «ال ایی دی«های مورد نیاز برای اجرای ایوانف در چین ساخته شد و با پست پیشتاز به دست ما رسید.
کیوان کثیریان: نوع بازیهایی که در ایوانف دیده میشود، مینی مال است، یک جورهایی زوائد اجرایی که در سبک بازی آثار خارجی یا کلاسیک دیده میشود و در تئاتر ما تبدیل به یک سنت شده، مانند نحوه بیان دیالوگها، تن صدا و... به کلی از بین رفته است. نحوه گفتن دیالوگها به گونهایست که صداها تا حدی پایین آمده که ممکن است به گوش تماشاگر نرسد و برای شنیدن صدا از میکروفنHF استفاده شدهاست. در مورد ایرانی بودن کار حرف زده شد، من فکر میکنم ریشه این مساله در حذف تمام زواید و اغراقهای مرسوم است که یک بخشش هم در همین تمهید برای صدا بازیگران خودش را نشان میدهد. بازیگرها خیلی راحت روی صحنه دیده میشوند، حرف می زنند و رفتار میکنند. این مساله شاید حس ایرانی بودن را القاء میکند. از سوی دیگر این پوشیدن روسری قطعا اشاره مستقیم به ایرانی بودن دارد، چون در روسیه کسی در مراسم تولد روسری سر نمی کند. یا تاکیدی که به کلمه عقد کردن دارید جدا بودن این عقد و عروسی و فاصله دار بودنش، طبیعتا این حس از جایی دارد منتقل میشود.چگونه به این جنس بازیها رسیدید که اینقدر بازیگرها بدون اغراق به باور کامل رویداد رسیدند؟
کوهستانی: من اعتقاد دارم که دیالوگ باید شفاف باشد و کنش و ماجرای صحنه را تعریف کند، در اینصورت دیگر نیازی به تحلیل برای بازیگر نیست. من هرگز نمایش را برای بازیگر تحلیل نمیکنم، ما نباید به رویدادها و داستانهای پیچیدهای برسیم که در اولین خوانش متن توسط بازیگر این نکات مخفی باشد و ما نیاز داشته باشیم که در یک جلسه تحلیل این نکات را باز کنیم. فکر میکنم که تماشاگر هم مانند بازیگری است که بار اول متن را میخواند. اوهم یک بار بیشتر کار را نمی بیند. به همین خاطر نباید بازیگر را با پیچیدگیها و چند لایگیها مواجه کرد. خیلی از اوقات دیدهام که کارگردانها با جملات مجهول و تحلیلهای عجیب غریب بازیگر را در چنبرهای قرار می دهند که نمی داند که باید چه چیزی را بازی کند.
مثلا شنیدم که یک کارگردان به بازیگرش می گفته که « خانم فلانی شما در بازی شورش رو زیاد نکن، شعورش ور زیاد کن.» حالا ما جای این بازیگر باید چکار کنیم؟ باید با بازیگر عملی برخورد کرد در حد اینکه مثلا به بازیگر بگویی صدایت را بلند کن یا برگرد و به ما نگاه کن. متن در دیالوگ نویسی نمایشنامه تبلور و اکتها خیلی واضح، در دیالوگها بروز مییابد.
برای توضیح این اتفاق میخواهم از شکل برخورد خانم صدری و آقای معجونی مثال بزنم. ویگی حسن این است که دیالوگی را که نفهمد، نمی تواند بازی کند. این برای من بسیار جالب بود. ما یک منشی صحنهای داریم که اوایل سعی میکرد دیالوگها را به حسن برساند، از یه جایی منشی صحنه متوجه این شد که حسن باید وضعیت را بفهمد. بعد از آن منشی صحنه کار مرا انجام میداد، برای حسن موقعیت را توضیح میداد و وقتی خط ارتباطی قصه براش روشن میشد، دیالوگ را هم حفظ میشد. هرجا می دید، حسن نمی تواند خوب دیالوگش را حفظ کند، می فهمیدم که اینجای متن برای تماشاگر هم گنگ است.
خانم صدری هم وسواس آکسان گذاری در جمله و روی کلمات را دارد، این وسواس هم به من در طول کار خیلی کمک میکرد.
من در دیالوگ نویسی نمیخواستم تحلیلهای مستقیم بیاورم یا بزرگنماییهایی را داشته باشم که شخصیتهای چخوف دارند و گاهی اوقات خودشان خودشان را توصیف میکنند و میگویند ما الان دلمرده ایم یا غمگینیم. به همین خاطر من همه اینها را حذف کرده بودم و میخواستم این دلمردگی یا خستگی را در موقعیت، رویداد یا میزانسن ایجاد کنم. بعضی وقتها آکسانهایی که روی کلمات گذاشته میشد، با عث تغییر معنا میشد. مهین صدری در طول تمرینها آکسانهای غلط را پیدا میکرد و میگفت این را باید اینجوری بگوییم.
واقعیتش این است که من وقتی دیالوگ مینویسم، در اقع دارم جملهها را میگویم و همیشه تاکیدم بر ایناست که کمترین بداهه پردازی در نمایشنامه ها اتفاق بیفتد. من مثل بازیگریام که نویسنده است و درست مثل بازی ، می نویسم در لحظه دیالوگها را میگویم و تفاوتم با بازیگر این است که همزمان دارم ساختار متن را هم شکل می دهم.
گاهی اوقات بعد از این که متن را به بازیگرها میدهم، یادم نمیآید، چی شد که این را نوشتم و بعد مینشینیم و با بازیگرها در مورد دیالوگها حرف میزنیم.
نکته دیگری را هم میخواهم اضافه کنم. ایوانف متنی است که خیلی سوتفاهم های زبانی در آن اتفاق میافتد، در چندین صحنه داریم که مثلا آنا میگوید:«ولش کن شاید نخواد ما بدونیم» و سر همین دیالوگ که به نظر عادی میآید، ایوانف بر میآشوبد و میگوید:« یعنی چی که نخوام شما بدونید.» یا وقتی که آنا ازش میپرسه:« یعنی من میمیرم؟» میگوید:« ممکنه» و آنا جواب میدهد:« خوب همه می میرند.»
من مدام از خودم میپرسیدم که مشکل ایوانف چیه؟ بعد به این نتیجه رسیدم که ایوانف از سوتفاهمها و سو تعبیرهای زبانی میترسد، به همین خاطر ترجیح میدهد با هیچ کس حرفی نزند. اما بقیه مدام در موردش حرف میزنند. در واقع بازی حسن معجونی باعث شد که من این قضیه را کشف کنم، چون من می نوشتم اولین بار که تو پرده یک این دیالوگی را که گفت – حالا شاید نخواد ما بدنیم- نوشتم، حسن یک دفعه برآشفت که یعنی چی من نخوام بدونم که این باعث شد من بفهمم که ایوانف حساسه به این سو تفاهمها و سو تعبیرها.
حسن معجونی بازیگر نمایش ایوانف
کثیریان: آیا صداهای پایین کمکی به حذف زواید میکند، بازیگران بعضی اوقات خیلی پایین تر از حد معمول صحبت میکنند و برای همین عامدانه از HFاستفاده کردید وصداها را پایین آوردید؟ این برای کمک به همان شیوه بازی بدون اغراق است؟
کوهستانی: من با تعبیرهایی مثل مهارتهای بازیگری خیلی مشکل دارم. این که بازیگر تئاتر باید بدن و صدای خوبی داشته باشد و تعابیری که خواص دارند و میگویند، بازیگری خوب است که بتواند صدایش را به 2هزار نفر در سالن برساند.
تلقی من در مورد بازیگری کاملا برعکس است، بازیگرها از نظر من آسیب پذیرترین افراد به لحاظ حسی هستند آن ها، معمولا خجالتیاند و آدم هایی هستند که در جمع نمیتوانند آدمها را سرگرم کنند. این قابلیتها برای من هیچگاه معیار نبوده، طبیعتا اگر بازیگری باشد که بتواند هم در صحنههای بزرگ و هم در صحنههای کوچک خودش را هماهنگ و شکلهای مختلف بازیگری را امتحان کند، خیلی خوباست. ولی واقعیتش را بخواهید، برای من این اهمیت داشت که بازیگرانی داشته باشم که تماشاگران تصور و توهم از واقعیت را بیش از بازیهای سنتی تئاتری از بازی آنها دریافت کنند. عموما مشکلات مردم ما با تئاتر با بر طرف کردن این سنتهای بازیگری حل می شود. اگر بروید توی خیابان و از مردم بپرسیدف نظرتان در مورد تئاتر چیه؟ خیلی ها ممکن است بگویند که در تئاتر بازیگرها یک جوری حرف میزنند که ما نمیفهمیم، یا یک جورهایی بازی میکنند که خیلی اغراق آمیزاست. ما سعی داریم که بگوییم امکانهای دیگری برای بازیگری هست، و البته این به معنای زیرسوال بردن و بی ارزش کردن کار بازیگرانی نیست که این گونه هستند.
اگر این تلقی های سنتی مانند صدای بلند را از بازیگر بگیریم، بازیگران به امکانهای جدیدی در بازیگری میرسد. استفاده از HF بهترین شکل ممکن است که کمک کند یک سری صداهای ریز و مِن و مِنهایی را که معمولا در تئاتر حذف میشود، تماشاگر بشنود. شخصیت ایوانف که تردید و ترس در وجودش نقش مهمی دارد با همین صداهای ریز متبلور میشود.
از سوی دیگر استفاده از میکروفن یک لحن خاصی هم به نمایش میدهد. و برای تماشاگری که در سالن نشسته احساس خوبی ایجاد میکند.
کثیریان: به نظر میرسد این تمهید یک آرامشی هم به کل کار داده و این فراز و فرودهایی که لازمه برای کار به خصوص در یک تایم طولانی، نه از طریق صدا یا حرکات تند روی سن، بلکه از طریق تمپوی کار دارد منتقل میشود، یعنی ریتم درونی قصه دارد فراز و فرودها را به دوش میکشد، با توجه به میزانسنهای ساکن به نظر میرسد که ریتم نمایش جای دیگری دارد حرکت میکند و از طریق تمپوی درونی قصه است که پیش میرود.
کثیریان: به نظر میرسد این تمهید یک آرامشی هم به کل کار داده و این فراز و فرودهایی که لازمه برای کار به خصوص در یک تایم طولانی، نه از طریق صدا یا حرکات تند روی سن، بلکه از طریق تمپوی کار دارد منتقل میشود، یعنی ریتم درونی قصه دارد فراز و فرودها را به دوش میکشد، با توجه به میزانسنهای ساکن به نظر میرسد که ریتم نمایش جای دیگری دارد حرکت میکند و از طریق تمپوی درونی قصه است که پیش میرود.
کوهستانی: نکته مهم در کارگردانی اثر این است که تماشاگر نفهمد که ما بر چه چیزی تاکید داریم. برعکس کارگردانیهای معمول که روی تم اصلی تاکید میکنند و نکاتی را از نمایش بیرون میکشند و آنها را بزرگ و تصویری میکنند تا تماشاچی بفهمد که آنها چه میخواهند بگویند. طبیعیاست که من از اجرای ایوانف هدفی دارم، اما نباید هدفم را بزرگ کنم. ما تاکیدهای خودمان را به ظاهر حذف کردیم، بنابراین تماشاگر نمیفهمد که دقیقا کارگردان بر چه چیزی تاکید دارد. حذف موسیقی و نقطه اوج، قرینه شدن طراحی صحنه، عدم ساختن کمپوزیسیونهای تصویری و میزانسنهای حرکتی، به این هدف کمک کرده است ما به ظاهر ابزارهای کارگردانی را حذف کردهایم و بیشتر به کارگردانی موود رو آوردیم. یعنی موودیک موقعیت را نمایش میدهیم. به عنوان مثال درصحنهای که 4 نفر روی تخت نشستهاند و به ظاهر دارند غیبت میکنند، برای من خیلی مهم بود که در همان سکون، تماشاگر فراموش کند که کارگردانی پشت این اثر بوده و آن چهار نفر به راحتی حرف خودشان را بزنند.
آشفته : بحث آموزش زبان به جز مقوله مهاجرت از کشور، بیشتر مرتبط است با داستان مورچهها و صحنهای که مورچهها می آیند. ارتباط آموزش زبان انگلیسی که ایوانف از هدفن خود میشنود با متن و ضرورت آن چیست؟
کوهستانی: اولین تصویری که در ذهنم از ایوانف داشتم این بود که او یک هدفن دور گردنش دارد. اولین مواجهام با متن ایوانف هم اجرایی بود که در آلمان دیدم، ورود ایوانف به صحنه در این اجرا توی ذهنم مانده است. در آن اجرا ایوانف در یک صحنه خالی از پلکان آمد پایین و از عمق صحنه با دمپایی چوبی تا جلوی صحنه آمد. شاید ما حدود 40 ثانیه صدای برخورد دمپایی با زمین را در فضای خالی صحنه شنیدیم.
من میخواستم شخصیت ایوانف را با یک المان تصویری انتقال دهم. قبل از اینکه کلمه ای از ایوانف نوشته شود، ایوانف با یک هدفن در ذهنم نقش گرفت. به این دلیل هدفن را انتخاب کردم که نماد تنهایی انسان معاصر است. زمانی که هدفن در گوشتان میگذارید از دنیای اطراف جدا می شوید. هدفن تصویر گویایی از انزوای انسان معاصر است. هدفن برای من تصویر گویایی بود و به نظرم رسید که ایوانف به خاطر منزوی بودنش هدفن دارد. چخوف پیشنهادش برای ایوانف کتاب است، اما هدفن جایگزین بهتری ست. نمیخواستم تصویر روشنفکر مابانهای از ایوانف ارائه دهم. این تفکر اگزیستانسیالیستی از ایوانف را که به خاطر دانشش از جامعه جدا شده، دوست نداشتم. این تم که روشنفکر به دلیل دانشی که دارد از جهان اطرافش جدا می شود در بسیاری از آثار ساعدی و بیضایی و نعلبندیان و... تکرار و به کلیشه تبدیل شدهاست.
پلات ایوانف خیلی شبیه به این آثار است و توانایی این خوانش را که به دلیل دانش بیشتری که دارد از جامعه جدا شود. من این خوانش را میخواستم بگیرم، بنابراین به جای کتاب ، هدفن را برای ایوانف در نظر گرفتم. به جز ایوانف، آدمهای اطرافش هم برایم مهم بودند. شاید منفورترین شخصیت در نمایشنامه چخوف، زیناست که خسیس و نزول خور است. من سعی کردم این تصویر را هم نرم تر کنم. برایم مهم بود که تماشاگر زینا را یک تیپ نبیند و با او ارتباط بگیرد. به همین خاطر بر حس مادر بودنش تاکید کردم. او در این متن نگران دخترش است و اگر نزول خور و خسیس شده به دلیل نگرانی نسبت به آینده دخترش است. بنابراین بیشتر مادر بودنش را میبینیم. در مرحله بعد از این که هدفن انتخاب شد به این فکر کردیم که به چه چیزی گوش کند. فکر کردم شاید به موسیقی گوش کند، اما ایده گوش دادن به زبان به نظرم رسید که جایگزین بهتری بود. برای این که ایوانف میخواهد برود و همیشه از رفتن دم میزند. برای همین به زبان گوش میدهد در حالی که از جایش تکان نمیخورد. این نرفتن و منفعل بودن خیلی کمک میکرد برای تصویر کردن ایوانف. به همین خاطر تصمیم گرفتیم یک کارکرد اجرایی برای زبان گوش دادن پیدا کنیم که پیش برنده شود. نریشنها در ابتدا خیلی اهمیت ندارند، اما از یک جایی اهمیت مییابند. در نریشن از نمایشنامه چخوف صحبت میشود و در انتها معلم زبان ایوانف را خطاب قرار میدهد.
با توجه به صحبتهایی که کردید چرا تاکید داریدکه اجرای شما ایوانف چخوف است، در حالی که در متن به اندازه کافی دست بردید و شخصیت ایوانف را که در متن اصلی می منفورتر است، دوست داشتنی تر کردید، این منفور بودن باعث میشود که ایوانف پایانی تراژیک پیدا کند. در متن شما اما ایوانف یهک کم دوست داشتنی است و همین فرصتی را به ایوانف می دهد که خودکشی نکند. شما برای اجرا هم شیوهای را انتخاب کردید که خود به خود ذهنیتی را که ممکن است یک مخاطب ایرانی از نمایش چخوف و اجرای آن داشته را پس بزند. خود طراحی صحنه با آن مبل و تخت اغراق آمیز ذهن مخاطب را به چالش میکشد. آیا اینهه به معنای آن نیست که شما قرائت دیگری از متن داشتهاید؟
کوهستانی: بیش از آن که به آنتوان چخوف تعهد اخلاقی داشته باشم، به تماشاگر امروزی تعهد دارم. در واقع قصد مان این بود که با این اجرا مخاطب را به چالش بکشیم، نه این که چون اثر چهار پرده است کوتاهش کنیم. اصولا کسانی که تازه وارد عرصه تئاتر شدهاند، دنبال فرمولاند. فرمولهایی که تو ذهن مخاطب شکل گرفته و ما قصد داریم آن را بشکنیم.
کوهستانی: بیش از آن که به آنتوان چخوف تعهد اخلاقی داشته باشم، به تماشاگر امروزی تعهد دارم. در واقع قصد مان این بود که با این اجرا مخاطب را به چالش بکشیم، نه این که چون اثر چهار پرده است کوتاهش کنیم. اصولا کسانی که تازه وارد عرصه تئاتر شدهاند، دنبال فرمولاند. فرمولهایی که تو ذهن مخاطب شکل گرفته و ما قصد داریم آن را بشکنیم.
این تاکید که ایوانف ما ایوانف آنتوان چخوف است به این خاطر است که اینگونه تصور کردم که تنها مشاور من در بازنویسی نمایشنامه خود آنتوان چخوف است. چخوف دوبار نمایشنامه را نوشته بود مقایسه این دو اثر بهترین درس برای من بود. چخوف در طول هشت سال فکر کرده کجاها را دوباره بنویسد، مثلا واقع گرایی، در نسخه اول خیلی از رویدادها بدون پیش زمینه وجود دارد در پرده چهار یکهو دکتر وارد می شود، در حالی که در نسخه 2 رویدادها، پیش زمینه دارند. با چندتا دیالوگ پیش زمینه ورود دکتر ایجاد می شود، این بهترین راهنمایی برای من بود که نمایش برای باورپذیری اش باید واقعی تر نوشته شود. در بحث مستقیم گوییهم همین طور. چخوف خیلی از مستقیم گوییهایی که در نسخه اول داشته را در نسخه دوم ندارد.
این که من میگویم ایوانف آنتوان چخوف به این دلیل است که روابط آدمهای چخوف در این اثر نشان داده میشود، من این لفظ را از سینما گرفتم مثلا شما می گویید «دراکولای برام استوکر». با هر تکنیکی که این اثر اجرا شود، خالق اولیه اثر آنتوان چخوف است اگر به نظر میرسد که آداپتاسیون موفقی ست به این دلیل است که من دراماتورژ سعی نکردم جهان خودم را به جهان اثر تحمیل کنم، بلکه سعی کردم جهان نمایشنامه یه کم بازتر بشود تا به شرایط امروزی نزدیکتر شویم.
آقای معجونی با توجه به اینکه شما منتقد خیلی از اجراهای چخوف در ایران بودید و خودتان هم چند نمایشنامه او را تا به حال به صحنه برده اید، این اجرا را چطور دیدید؟
معجونی: امیر کوهستانی یکی از معدود کسانیست که کارش تشخص دارد، در واقع بین نویسندگی و تصویر کارگردان وجه آستیگماتی وجود ندارد. امیر، کارگردانی را در متن میآورد، به خاطر همین در مورد خیلی چیزها تحلیل و توضیحی ارائه نمیکند. امیر ایده طراحی ، ایده کارگردانی و ایده نوشتن ، هر سه را با هم دارد و هر سه با هم یک جا نشست میکند. در کار او اگرچه چارچوب نمایشنامه چخوف وجود دارد، اما در پرده چهارم به بیان شخصی خود میرسد و حرف خودش را میزند. چرا چخوف دو انتخاب برای ما در مواجه با «ایوانف» گذاشته، پس این هم میتواند، انتخاب سوم باشد. شاید وفاداری به متن خیانت باشد. وقتی ملاحظه نویسنده را میکنی داری ملاحظه زمان او را میکنی. بعد از این که اجرای ایوانف امیر بسته شد به خودم گفتم که من چقدر در اجراهای خودم از آثار چخوف ، محافظه کار بودم. خیلی وقتها از دست رفتن چیزی معادل به دست آوردن چیز جدیدی ست.
معجونی: امیر کوهستانی یکی از معدود کسانیست که کارش تشخص دارد، در واقع بین نویسندگی و تصویر کارگردان وجه آستیگماتی وجود ندارد. امیر، کارگردانی را در متن میآورد، به خاطر همین در مورد خیلی چیزها تحلیل و توضیحی ارائه نمیکند. امیر ایده طراحی ، ایده کارگردانی و ایده نوشتن ، هر سه را با هم دارد و هر سه با هم یک جا نشست میکند. در کار او اگرچه چارچوب نمایشنامه چخوف وجود دارد، اما در پرده چهارم به بیان شخصی خود میرسد و حرف خودش را میزند. چرا چخوف دو انتخاب برای ما در مواجه با «ایوانف» گذاشته، پس این هم میتواند، انتخاب سوم باشد. شاید وفاداری به متن خیانت باشد. وقتی ملاحظه نویسنده را میکنی داری ملاحظه زمان او را میکنی. بعد از این که اجرای ایوانف امیر بسته شد به خودم گفتم که من چقدر در اجراهای خودم از آثار چخوف ، محافظه کار بودم. خیلی وقتها از دست رفتن چیزی معادل به دست آوردن چیز جدیدی ست.
سردی آثار چخوف در کمینهگرایی و طراحی صحنه وجود دارد. وقتی HF میگذاریم، میرویم به سمت روابط شخصیت، چخوف نویسنده نجواهاست، وقتی در مورد مینیمالیسم بازیها صحبت میکنیم، یعنی همین. چه چیزی بهتر از این که وقتی اثری را بر میداریم، قرائت میکنیم زمینههای اجتماعی خودمان را به آن نزدیک کنیم و تجربههای خودمان را به آن اضافه میکنیم در چخوف اومانیسمی موج می زند که بسیار مهم است.
5757





نظر شما