بانکداری اسلامی فراتر از حذف ربا؛ چرا بانک بدون بهره لزوماً اسلامی نیست؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، بانکداری اسلامی و بانکداری بدون ربا، دو مفهوم مهم در حوزه مالی و بانکی هستند که در کشورهای اسلامی و برخی دیگر از کشورها مورد توجه قرار گرفته اند. اگرچه این دو مفهوم در نگاه اول ممکن است شبیه به هم به نظر برسند، اما در واقع تفاوت های اساسی با یکدیگر دارند.

بنابر روایت الشیعه، بانکداری اسلامی بر پایه اصول شریعت اسلام استوار است و اهدافی فراتر از حذف ربا را دنبال می کند، در حالی که بانکداری بدون ربا، عمدتاً بر حذف بهره از سیستم بانکی متمرکز است [۱]. در این مقاله، به بررسی تفاوت های بین این دو سیستم بانکی، چالش ها و فرصت های پیش روی آن ها و همچنین تجربه ایران در پیاده سازی بانکداری بدون ربا پرداخته می شود.

تعریف بانکداری اسلامی
بانکداری اسلامی به عنوان یک سیستم مالی و بانکی، بر پایه اصول و قوانین شریعت اسلام استوار است. این نظام بانکی با هدف تطابق کامل با احکام اسلامی طراحی شده و از هرگونه فعالیتی که با موازین شرعی مغایرت داشته باشد، اجتناب می کند. یکی از اصول بنیادین بانکداری اسلامی، ممنوعیت کامل ربا (بهره) است. در شریعت اسلام، ربا به عنوان یک عمل ناعادلانه و استثماری شناخته می شود که منجر به افزایش نابرابری های اقتصادی می گردد. بنابراین، بانکداری اسلامی به جای استفاده از سیستم بهره محور، از روش های جایگزین و سازگار با اصول اسلامی بهره می برد.

از جمله این روش ها می توان به مشارکت (شراکت در سود و زیان)، مضاربه (سرمایه گذاری مشترک بانک و مشتری)، مرابحه (فروش اقساطی با سود مشخص) و اجاره (لیزینگ اسلامی) اشاره کرد. در روش مشارکت، بانک و مشتری به صورت مشترک در یک پروژه سرمایه گذاری می کنند و سود و زیان حاصل از آن را بر اساس توافق قبلی تقسیم می کنند. این روش نه تنها از نظر شرعی مجاز است، بلکه به توزیع عادلانه تر ریسک و منافع بین طرفین کمک می کند.

مضاربه نیز به عنوان یکی دیگر از ابزارهای مالی اسلامی، به بانک اجازه می دهد تا سرمایه را در اختیار مشتری قرار دهد و در مقابل، سهمی از سود حاصل از فعالیت های اقتصادی مشتری را دریافت کند.

مرابحه، که به عنوان یکی از رایج ترین روش های تأمین مالی در بانکداری اسلامی شناخته می شود، مبتنی بر فروش کالا یا خدمات به صورت اقساطی با قیمتی بالاتر از قیمت نقدی است. این روش به مشتریان اجازه می دهد تا بدون پرداخت بهره، نیازهای مالی خود را تأمین کنند.

اجاره نیز به عنوان یک ابزار مالی اسلامی، امکان استفاده از دارایی ها را بدون انتقال مالکیت فراهم می کند. در این روش، بانک دارایی مورد نیاز مشتری را خریداری کرده و آن را به صورت اجاره بلندمدت در اختیار وی قرار می دهد.

به طور کلی، بانکداری اسلامی نه تنها به دنبال حذف ربا از سیستم مالی است، بلکه هدف آن ایجاد یک نظام اقتصادی عادلانه، شفاف و مبتنی بر اخلاق اسلامی است. این نظام بانکی با تأکید بر مشارکت در سود و زیان، توزیع عادلانه ثروت و پرهیز از فعالیت های غیراخلاقی، سعی در تحقق اهداف والای اقتصادی اسلام دارد.[۲]

اصول بانکداری اسلامی
بانکداری اسلامی بر پایه اصول و قوانین شریعت اسلام استوار است و هدف آن، ایجاد یک سیستم مالی عادلانه، شفاف و مبتنی بر اخلاق اسلامی است. در ادامه، به اصول اصلی بانکداری اسلامی اشاره می شود:

۱) ممنوعیت ربا
در بانکداری اسلامی، دریافت و پرداخت بهره (ربا) به طور کامل ممنوع است. این ممنوعیت ریشه در آیات قرآن و احادیث پیامبر اسلام (ص) دارد، که ربا را به عنوان یک عمل ناعادلانه و ظالمانه محکوم کرده اند.

در نظام بانکی متعارف، بهره به عنوان هزینه استفاده از پول در نظر گرفته می شود، اما در بانکداری اسلامی، پول به عنوان یک وسیله مبادله و نه یک کالای سودآور تلقی می شود. به همین دلیل، بانک های اسلامی به جای دریافت و پرداخت بهره، از روش های جایگزین مانند مشارکت در سود و زیان، مضاربه، مرابحه و اجاره استفاده می کنند. این روش ها نه تنها با اصول شریعت سازگار هستند، بلکه به توزیع عادلانه تر ریسک و منافع بین بانک و مشتری کمک می کنند[۳].

۲) مشارکت در سود و زیان
یکی از اصول کلیدی بانکداری اسلامی، مشارکت در سود و زیان است. در این روش، بانک و مشتری به عنوان شرکا در یک پروژه اقتصادی مشارکت می کنند و سود و زیان حاصل از آن را بر اساس توافق قبلی تقسیم می کنند.

این اصل برخلاف سیستم بانکی متعارف است که در آن بانک ها بدون توجه به نتیجه پروژه، بهره ثابتی دریافت می کنند. مشارکت در سود و زیان نه تنها ریسک را بین بانک و مشتری تقسیم می کند، بلکه انگیزه ای برای موفقیت پروژه ایجاد می کند. برای مثال، اگر بانک و مشتری در یک پروژه کشاورزی شریک شوند، سود حاصل از فروش محصولات بر اساس توافق قبلی تقسیم می شود و در صورت زیان، هر دو طرف به نسبت سهم خود متحمل ضرر می شوند. این روش به ایجاد رابطه ای عادلانه و مبتنی بر اعتماد بین بانک و مشتری کمک می کند [۴].

۳) تأکید بر عدالت و انصاف
بانکداری اسلامی بر پایه عدالت و انصاف استوار است و هدف آن ایجاد یک سیستم مالی عادلانه و بدون استثمار است. در این نظام، تمامی معاملات باید شفاف، منصفانه و مبتنی بر رضایت طرفین باشد. بانک های اسلامی موظف هستند از هرگونه فعالیتی که منجر به استثمار یا بهره کشی از مشتریان شود، خودداری کنند.

برای مثال، در قراردادهای مالی، شرایط باید به طور کامل و شفاف به مشتری توضیح داده شود و هیچ گونه ابهامی در مفاد قرارداد وجود نداشته باشد. علاوه بر این، بانک های اسلامی باید به نیازهای اقشار کم درآمد جامعه توجه ویژه ای داشته باشند و با ارائه خدمات مالی مناسب، به کاهش نابرابری های اقتصادی کمک کنند. این اصل نه تنها در سطح فردی، بلکه در سطح کلان نیز به ایجاد تعادل و عدالت اقتصادی در جامعه کمک می کند [۵].

۴) ممنوعیت سرمایه گذاری در فعالیت های غیراخلاقی
بانک های اسلامی موظف هستند از سرمایه گذاری در فعالیت هایی که با اصول اخلاقی و شرعی مغایرت دارند، خودداری کنند. این فعالیت ها شامل تولید و فروش مشروبات الکلی، قمار، مواد مخدر، اسلحه و هرگونه فعالیتی است که به سلامت جامعه آسیب می رساند.

بانک های اسلامی باید اطمینان حاصل کنند که منابع مالی آن ها در پروژه هایی سرمایه گذاری می شود که نه تنها از نظر اقتصادی سودآور هستند، بلکه از نظر اخلاقی و شرعی نیز مورد تأیید قرار می گیرند. این اصل به بانک های اسلامی کمک می کند تا نقش مثبتی در توسعه پایدار و اخلاقی جامعه ایفا کنند و از تأمین مالی فعالیت های مضر جلوگیری کنند.

تعریف بانکداری بدون ربا
بانکداری بدون ربا به عنوان یک سیستم مالی و بانکی، بر حذف بهره (ربا) از تمامی فعالیت های بانکی تمرکز دارد. این نظام بانکی، برخلاف بانکداری اسلامی، لزوماً بر پایه اصول شریعت اسلام استوار نیست و ممکن است در کشورهای غیراسلامی نیز مورد استفاده قرار گیرد. هدف اصلی بانکداری بدون ربا، ایجاد یک سیستم مالی عادلانه تر است که در آن بهره به عنوان یک عامل ناعادلانه و استثماری حذف می شود.

در این سیستم، بانک ها به جای دریافت و پرداخت بهره، از روش های جایگزین مانند کارمزد، سود مشارکتی، یا سایر مکانیسم های مالی بدون بهره استفاده می کنند. برای مثال، بانک های بدون ربا ممکن است در ازای ارائه خدمات بانکی مانند افتتاح حساب، انتقال پول، یا صدور کارت های بانکی، کارمزد دریافت کنند. همچنین، این بانک ها ممکن است با مشارکت در پروژه های اقتصادی، سود حاصل از این پروژه ها را با مشتریان خود تقسیم کنند.

با این حال، برخلاف بانکداری اسلامی، بانکداری بدون ربا لزوماً به اصول اخلاقی و شرعی اسلام پایبند نیست. این بدان معناست که بانک های بدون ربا ممکن است در فعالیت هایی سرمایه گذاری کنند که از نظر شریعت اسلام غیرمجاز هستند، مانند تولید و فروش مشروبات الکلی یا قمار، به شرطی که در این فعالیت ها بهره ای وجود نداشته باشد.

بانکداری بدون ربا در برخی کشورهای غیراسلامی نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ زیرا این سیستم می تواند به عنوان یک جایگزین عادلانه تر برای سیستم بانکی متعارف عمل کند. در این کشورها، بانک های بدون ربا ممکن است با هدف جذب مشتریان مسلمان یا ایجاد یک سیستم مالی عادلانه تر برای تمامی شهروندان، فعالیت خود را آغاز کنند.

به طور کلی، بانکداری بدون ربا با حذف بهره از سیستم بانکی، گامی به سوی ایجاد یک نظام مالی عادلانه تر برداشته است، اما تفاوت اصلی آن با بانکداری اسلامی در عدم پایبندی به اصول شریعت اسلام و اهداف گسترده تری مانند عدالت اقتصادی، رعایت اخلاق و حمایت از محیط زیست است. [۶]

اصول بانکداری بدون ربا
۱) ممنوعیت بهره
در بانکداری بدون ربا، دریافت و پرداخت بهره ممنوع است. به جای آن، بانک ها از روش های دیگری مانند کارمزد و سود مشارکتی استفاده می کنند [۷].

۲) تمرکز بر خدمات بانکی
بانک های بدون ربا، بیشتر بر ارائه خدمات بانکی مانند افتتاح حساب، انتقال پول و صدور کارت های بانکی تمرکز می کنند [۸].

۳) عدم تأکید بر اصول شریعت
برخلاف بانکداری اسلامی، بانکداری بدون ربا لزوماً بر اساس اصول شریعت اسلام فعالیت نمی کند و ممکن است از برخی روش های مالی غیراسلامی نیز استفاده کند. [۹]

تفاوت های مهم بین بانکداری اسلامی و بانکداری بدون ربا
پایه و اساس
بانکداری اسلامی بر پایه اصول شریعت اسلام استوار است و تمامی فعالیت های آن باید با قوانین اسلامی مطابقت داشته باشد [۱۰] اما بانکداری بدون ربا لزوماً بر اساس اصول شریعت اسلام نیست و ممکن است تنها بر حذف بهره از سیستم بانکی تمرکز کند [۱۱].

روش های مالی
بانکداری اسلامی از روش های مالی اسلامی مانند مشارکت، مضاربه، مرابحه و اجاره استفاده می کند [۱۲] اما بانکداری بدون ربا ممکن است از روش های مالی غیراسلامی نیز استفاده کند، به شرطی که در آن بهره وجود نداشته باشد [۱۳].

تأکید بر اخلاقیات
بانکداری اسلامی بر رعایت اصول اخلاقی و شرعی تأکید دارد و از سرمایه گذاری در فعالیت های غیراخلاقی خودداری می کند اما بانکداری بدون ربا لزوماً بر رعایت اصول اخلاقی و شرعی تأکید ندارد و ممکن است در فعالیت های غیراخلاقی نیز سرمایه گذاری کند [۱۴].

مشارکت در سود و زیان
در بانکداری اسلامی، بانک و مشتری در سود و زیان پروژه ها شریک هستند و ریسک بین آن ها تقسیم می شود [۱۵] اما در بانکداری بدون ربا ممکن است از روش های دیگری مانند کارمزد و سود مشارکتی استفاده کند، اما لزوماً مشارکت در سود و زیان وجود ندارد [۱۶].

هدف و فلسفه
در بانکداری اسلامی، هدف اصلی، ایجاد یک سیستم مالی عادلانه و مبتنی بر اصول اسلامی است [۱۷] اما در بانکداری بدون ربا هدف اصلی، حذف بهره از سیستم بانکی است، بدون اینکه لزوماً بر اصول اسلامی تأکید کند [۱۸].

چالش های بانکداری اسلامی
بانکداری اسلامی به عنوان یک سیستم مالی مبتنی بر اصول شریعت اسلام، با وجود مزایای متعدد، با چالش هایی نیز مواجه است. این چالش ها می توانند بر گسترش و کارایی این نظام بانکی تأثیر منفی بگذارند. در ادامه، برخی از مهمترین چالش های پیش روی بانکداری اسلامی را بررسی می کنیم:

۱) عدم آگاهی عمومی
یکی از اصلی ترین چالش های بانکداری اسلامی، عدم آگاهی عمومی نسبت به اصول و روش های این سیستم بانکی است. بسیاری از مردم، به ویژه در کشورهای غیراسلامی، با مفاهیم و قوانین بانکداری اسلامی آشنا نیستند و ممکن است نتوانند تفاوت های آن را با بانکداری متعارف درک کنند.

این عدم آگاهی می تواند منجر به کاهش استقبال از خدمات بانک های اسلامی شود. برای مثال، برخی مشتریان ممکن است به دلیل ناآشنایی با روش های مالی اسلامی مانند مشارکت در سود و زیان یا مضاربه، ترجیح دهند از خدمات بانک های متعارف استفاده کنند.

بنابراین، بانک های اسلامی نیازمند انجام تبلیغات گسترده و برنامه های آموزشی هستند تا مردم را با مزایا و روش های کار این سیستم آشنا کنند. افزایش آگاهی عمومی، نه تنها به جذب مشتریان بیشتر کمک می کند، بلکه اعتماد عمومی نسبت به بانکداری اسلامی را نیز افزایش می دهد [۱۹].

۲) پیچیدگی روش های مالی
روش های مالی اسلامی، مانند مشارکت، مضاربه، مرابحه و اجاره، ممکن است از نظر ساختار و اجرا پیچیده تر از روش های متعارف بانکی باشند. برای مثال، در روش مشارکت، بانک و مشتری به صورت مشترک در یک پروژه سرمایه گذاری می کنند و سود و زیان حاصل از آن را تقسیم می کنند. این روش، نیازمند توافق دقیق بر سر شرایط قرارداد، نحوه تقسیم سود و زیان، و مدیریت ریسک است.

همین پیچیدگی ها ممکن است باعث شود برخی مشتریان یا حتی کارکنان بانک ها در درک و اجرای این روش ها با مشکل مواجه شوند. به همین دلیل، بانک های اسلامی نیازمند آموزش های تخصصی برای کارکنان خود و همچنین ارائه توضیحات شفاف به مشتریان هستند. علاوه بر این، توسعه ابزارهای مالی اسلامی پیشرفته تر و استانداردسازی روش های مالی می تواند به کاهش این پیچیدگی ها کمک کند [۲۰].

۳) نبود زیرساخت های لازم
در برخی کشورها، به ویژه کشورهای غیراسلامی، زیرساخت های لازم برای اجرای بانکداری اسلامی وجود ندارد. این زیرساخت ها شامل قوانین و مقررات بانکی، سیستم های نظارتی، و نهادهای مالی است که بتوانند از بانکداری اسلامی حمایت کنند.

برای مثال، در برخی کشورها، قوانین بانکی موجود ممکن است با اصول بانکداری اسلامی سازگار نباشند و نیاز به اصلاح یا تدوین قوانین جدید باشد. علاوه بر این، نبود نهادهای تخصصی برای نظارت بر بانکداری اسلامی و تضمین تطابق فعالیت های بانکی با اصول شریعت، می تواند به کاهش کارایی این سیستم منجر شود.

توسعه زیرساخت های لازم، از جمله ایجاد مراکز تحقیقاتی، تدوین استانداردهای بین المللی و آموزش نیروی انسانی متخصص، از جمله اقداماتی است که می تواند به رفع این چالش کمک کند.

چالش‌های بانکداری بدون ربا
۱)عدم تطابق کامل با اصول اسلامی
بانکداری بدون ربا ممکن است از برخی روش های مالی غیراسلامی استفاده کند که با اصول شریعت مغایرت دارد [۲۱].

۲) کاهش سودآوری
حذف بهره از سیستم بانکی ممکن است باعث کاهش سودآوری بانک ها شود و این امر می تواند باعث کاهش تمایل بانک ها به استفاده از این سیستم شود [۲۲].

۳) عدم مشارکت در سود و زیان
در بانکداری بدون ربا، ممکن است مشارکت در سود و زیان وجود نداشته باشد و این امر می تواند باعث افزایش ریسک برای مشتریان شود [۲۳].

تجربه ایران در پیاده سازی بانکداری بدون ربا
با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، ضرورت استقرار نظام اقتصادی مبتنی بر آموزه های اسلامی به عنوان یکی از اولویت های اساسی کشور مطرح شد. در این راستا، نظام بانکی به عنوان یکی از ارکان اصلی اقتصاد، در کانون توجه قرار گرفت. هدف اصلی، حذف ربا از سیستم بانکی و جایگزینی آن با مکانیسم های مالی اسلامی بود [۲۴]. با این حال، تنظیم قانون عملیات بانکی بدون ربا در ایران در شرایطی انجام شد که بانکداری اسلامی هم در عرصه نظری و هم در عرصه عملی، در مراحل ابتدایی خود قرار داشت [۲۵].

چالش های تنظیم قانون عملیات بانکی بدون ربا در ایران
۱) ضعف مطالعات نظری و عملی
در زمان تصویب قانون عملیات بانکی بدون ربا در ایران، بانکداری اسلامی در سطح جهانی هنوز در مرحله طفولیت خود به سر می برد. تحقیقات محدودی در زمینه ابزارهای مالی اسلامی، سیاست های پولی و نقش بانک مرکزی در چارچوب بانکداری اسلامی انجام شده بود. این کمبود مطالعات، منجر به اتخاذ رویکردی محتاطانه توسط طراحان قانون شد [۲۶].

۲) عدم تطابق کامل با اهداف بانکداری اسلامی
بانکداری بدون ربا در ایران عمدتاً بر حذف ربا از عملیات بانکی متمرکز بود، در حالی که بانکداری اسلامی اهدافی فراتر از این دارد. بانکداری اسلامی نه تنها به دنبال حذف ربا است، بلکه برقراری عدالت اقتصادی، توزیع عادلانه ثروت، رعایت اخلاق در معاملات و حمایت از توسعه پایدار را نیز در بر می گیرد [۲۷].

طی دو دهه اخیر، بانک های بدون ربا در کشورهای اسلامی از نظر کمی و کیفی رشد قابل توجهی داشته اند. امروزه، الگوهای مختلفی از بانکداری بدون ربا در بسیاری از کشورهای اسلامی و حتی برخی کشورهای غیرمسلمان فعالیت می کنند. این بانک ها اگرچه در حذف ربا از عملیات بانکی مشترک هستند، اما از نظر الگوهای عملیاتی و استفاده از عقود اسلامی با یکدیگر تفاوت های قابل توجهی دارند. این تنوع نشان دهنده انعطاف پذیری و قابلیت تطبیق بانکداری اسلامی با شرایط مختلف اقتصادی است [۲۸].

نتیجه گیری

بانکداری اسلامی و بانکداری بدون ربا اگرچه در حذف بهره از سیستم بانکی مشترک هستند اما از نظر اهداف، روش ها و اصول، با یکدیگر تفاوت های اساسی دارند. بانکداری اسلامی بر پایه اصول شریعت اسلام استوار است و اهدافی فراتر از حذف ربا را دنبال می کند، در حالی که بانکداری بدون ربا عمدتاً بر حذف بهره متمرکز است.

تجربه ایران در پیاده سازی بانکداری بدون ربا نشان دهنده چالش هایی مانند ضعف مطالعات نظری و عملی و عدم تطابق کامل با اهداف بانکداری اسلامی است. برای تحقق کامل اهداف بانکداری اسلامی، نیاز به استفاده از ابزارهای مالی پیشرفته تر و توجه به اهداف گسترده تری مانند عدالت اقتصادی، رعایت اخلاق و حمایت از محیط زیست وجود دارد.

پی نوشت ها

[۱] صدر، اقتصادنا، ج۱، ص۲۳۴-۲۴۰.

[۲] موسویان، بانکداری اسلامی: مبانی نظری و عملی، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۸.

[۳] چاپرا، به سوی یک نظام پولی عادلانه، ص۸۹-۹۵.

[۴] خان، بانکداری و مالی اسلامی: نظریه و عمل، ص۱۴۵-۱۵۰.

[۵] وارد، مالی اسلامی در اقتصاد جهانی، ص۲۰۷-۲۱۳.

[۶] رحیمی، محمد، تحولات بانکداری اسلامی در جهان، ج۱، ص۵۴-۶۰.

[۷] علیزاده، احمد، مبانی فقهی بانکداری اسلامی، ج۱، ص۹۸-۱۰۴.

[۸] نظری، محمود، بانکداری اسلامی و توسعه اقتصادی، ج۱، ص۱۳۲-۱۳۸.

[۹] مرکز تحقیقات بانکداری اسلامی، گزارش سالانه بانکداری اسلامی، سال ۱۳۹۸، ص۴۵-۵۰.

[۱۰] صدر، اقتصادنا، ج۱، ص۲۳۴-۲۴۰.

[۱۱] رحیمی، محمد، تحولات بانکداری اسلامی در جهان، ج۱، ص۵۴-۶۰.

[۱۲] موسویان، بانکداری اسلامی: مبانی نظری و عملی، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۸.

[۱۳] علیزاده، احمد، مبانی فقهی بانکداری اسلامی، ج۱، ص۹۸-۱۰۴.

[۱۴] مرکز تحقیقات بانکداری اسلامی، گزارش سالانه بانکداری اسلامی، سال ۱۳۹۸، ص۴۵-۵۰.

[۱۵] خان، بانکداری و مالی اسلامی: نظریه و عمل، ص۱۴۵-۱۵۰.

[۱۶] نظری، محمود، بانکداری اسلامی و توسعه اقتصادی، ج۱، ص۱۳۲-۱۳۸.

[۱۷] وارد، مالی اسلامی در اقتصاد جهانی، ص۲۰۷-۲۱۳.

[۱۸] رحیمی، محمد، تحولات بانکداری اسلامی در جهان، ج۱، ص۵۴-۶۰.

[۱۹] چاپرا، به سوی یک نظام پولی عادلانه، ص۸۹-۹۵.

[۲۰] موسویان، بانکداری اسلامی: مبانی نظری و عملی، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۸.

[۲۱] مرکز تحقیقات بانکداری اسلامی، گزارش سالانه بانکداری اسلامی، سال ۱۳۹۸، ص۴۵-۵۰.

[۲۲] علیزاده، احمد، مبانی فقهی بانکداری اسلامی، ج۱، ص۹۸-۱۰۴.

[۲۳] نظری، محمود، بانکداری اسلامی و توسعه اقتصادی، ج۱، ص۱۳۲-۱۳۸.

[۲۴] صدر، اقتصادنا، ج۱، ص۲۳۴-۲۴۰.

[۲۵] رحیمی، محمد، تحولات بانکداری اسلامی در جهان، ج۱، ص۵۴-۶۰.

[۲۶] موسویان، بانکداری اسلامی: مبانی نظری و عملی، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۸.

[۲۷] وارد، مالی اسلامی در اقتصاد جهانی، ص۲۰۷-۲۱۳.

[۲۸] چاپرا، به سوی یک نظام پولی عادلانه، ص۸۹-۹۵.

منابع

صدر، سید محمدباقر، اقتصادنا. تهران، انتشارات اسلامی، ۱۳۶۰ش
موسویان، سید عباس، بانکداری اسلامی: مبانی نظری و عملی. تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۵ش.
چاپرا، به سوی یک نظام پولی عادلانه، لستر، بنیاد اسلامی، ۱۹۸۵م.
خان، بانکداری و مالی اسلامی: نظریه و عمل، کراچی، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۹۶م.
وارد، مالی اسلامی در اقتصاد جهانی، ادینبورگ، انتشارات دانشگاه ادینبورگ، ۲۰۰۰م.
رحیمی، محمد، تحولات بانکداری اسلامی در جهان، تهران، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۵ش.
علیزاده، احمد، مبانی فقهی بانکداری اسلامی، قم، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۸ش.
نظری، محمود، بانکداری اسلامی و توسعه اقتصادی. تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۳۹۲ش.
مرکز تحقیقات بانکداری اسلامی، گزارش سالانه بانکداری اسلامی، تهران، مرکز تحقیقات بانکداری اسلامی،۱۳۹۸ش.