گروه اندیشه: دکتر سید سعیدرضا عاملیرنانی استاد علوم ارتباطات و رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران در گفتار خود که در صفحه اندیشه روزنامه ایران منتشر شده است، به فاصله عمیق میان هوش مصنوعی و هوش انسانی اشاره میکند و میگوید هوش مصنوعی راه زیادی دارد تا جایگزین مغز انسان شود؛ هرچند حجم اطلاعاتی که هوش مصنوعی دارد به مراتب برتر از حافظه انسانی است. به این اعتبار، باید هوش مصنوعی را «انقلابی ناتمام» خواند که در حال بازنویسی آینده است؛ آیندهای که شاید برخی مشاغل و حتی وزارتخانههای سنتی، دیگر جایی در آن نداشته باشند و شاهد تحولاتی عمیق در شیوه حکمرانی باشیم. حال سؤال اینجاست که ایران چقدر برای این موج عظیم آماده است؟ با وجود رتبه ششم ما در حوزه «شبکههای عصبی» چرا در مرحله اجرا، جایگاه ۱۰۹ جهان را داریم؟ این گزارش که از نظرتان می گذرد، نه فقط یک مقایسه، که نگاهی است به فرصتها، خطرها و آیندهای که شاید بسیار نزدیکتر از تصور ما باشد.
****
انقلاب ناتمام
از زمانی که علوم تجربی جای خود را به شبیهسازی هستی داد، مفهوم «هوش» هم دستخوش تغییرات عمیقی شد. «شبیهسازی هستی» رویکردی است که با الهام از اصول هستیشناختی، تلاش دارد نظام قانونگذاری طبیعت را به «فناوری» تبدیل کند.
در همین راستا بود که فناوری هوش مصنوعی با بهرهگیری از ساختار مغز و قابلیتهای هوش انسان تولید شد و این ماشین خستگیناپذیر با نرونهای مغزی انسان به رقابتی سخت پرداخت. مخترع هوش مصنوعی را باید حکیم خوارزمی بدانیم که الگوریتم و حل مسأله بر پایه الگوریتم را طراحی کرد. چرا که هوش مصنوعی هم بر پایه همین الگوریتمها شکل گرفته است.
اطلاعات بسیار؛ بدون شعور انسانی
وقتی از چتباتهایی مانند ChatGPT پرسیده میشود که از چند پارامتر برای جستوجوی اطلاعات بهره میگیرد، پاسخ میدهد که بین ۷۰۰ میلیارد تا یک تریلیون پارامتر را مورد استفاده قرار میدهد که نشاندهنده قدرت پردازش بسیار بالای این فناوری است، در حالی که مغز انسان نزدیک به یک تریلیون و ۷۰۰ میلیارد تراکنش در آن صورت میگیرد! به این اعتبار، میتوان مدعی شد هنوز هوش مصنوعی فاصله زیادی با مغز انسان دارد و سازندگان هوش مصنوعی تلاش میکنند آن را به سطح پردازش مغز انسان نزدیک کنند، اما همچنان تفاوتهای قابلتوجهی میان این دو وجود دارد.
اما این را هم باید متذکر شد که هوش مصنوعی به حجم عظیمی از دادهها دسترسی دارد که به مراتب بیشتر از ظرفیت پردازشی مغز انسان است. امروزه، مجموع دادههای جهان به «۲۰۰ زتابایت» رسیده و هوش مصنوعی قادر است به این حجم گسترده از اطلاعات متصل شود، در حالی که حافظه انسان با محدودیتهایی مواجه است.
آیا ماشین بیروح، جانبخش زمین خواهد شد؟
هوش مصنوعی از ظرفیتهای نامحدودی بهره میبرد که این امر باعث تفاوتهای عمیق میان «هوش انسان» و «هوش مصنوعی» میشود. از بزرگترین قابلیتهای هوش مصنوعی، توانایی دریافت و پردازش تمامی مسائل و چالشهایی است که بشر در فضای زیستی با آنها روبهرو است؛ حتی این فناوری قادر است کوچکترین ریزتراشههایی که با چشم غیرمسلح قابل دیدن نیستند شناسایی کرده و فرآیندهای مورد نیاز را برای آنها طراحی کند.
برای بهرهگیری مؤثر از هوش مصنوعی، لازم است اولویتهایی تعیین شود که بر اساس چالشهای زیستی انسان است. یکی از مهمترین مسائل در این زمینه، حفظ سلامت بشر است. سالانه حدود ۸ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر در جهان به دلیل آلودگیهای محیطزیستی جان خود را از دست میدهند و در کشور ما نیز این آمار بین ۶۰ تا ۷۰ هزار نفر گزارش شده است. در همین راستا، هوش مصنوعی میتواند نقش مؤثری در کاهش آلایندهها ایفا کند. بنابراین در نظام فکری کشور باید استفاده از هوش مصنوعی را برای سلامت انسان جزو اولین اولویتها قرار دهیم تا با بهرهگیری از ظرفیتهای این فناوری بتوانیم بحرانهای زیستمحیطی را تا حد ممکن کاهش دهیم.
سندی که آینده دیجیتال ایران را میسازد
«سند ملی هوش مصنوعی» از جمله اقداماتی است که در زمینه هوش مصنوعی در کشور ما انجام شده و در آبانماه ۱۴۰۲ هم به تصویب رسیده است. این سند که به پیشنهاد معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری و نتیجه سه سال تلاش متخصصان بوده در ۱۵ جلد تهیه شده و شامل مطالعات تطبیقی در سراسر جهان، بررسی نهادسازیهای مرتبط با هوش مصنوعی و تعیین اولویتهای ملی است.
سند مذکور هفت هدف کلیدی را دنبال میکند و برای ۱۰ حوزه مهم، راهبردهای مشخصی ارائه میدهد. ماده ۷ این سند یکی از مهمترین بندهای آن است که تشکیل «شورای راهبری ملی هوش مصنوعی» را لازم دانسته است. ریاست این شورا بر عهده رئیسجمهوری خواهد بود و در صورت عدم امکان حضور وی، معاون اول او، ریاست این شورا را بر عهده خواهد داشت. همچنین شش وزیر و تعدادی از اعضای حقیقی و حقوقی در این شورا حضور دارند تا سازمان ملی هوش مصنوعی را مدیریت کنند.
با وجود برخی نگرانیها در مورد ایجاد تشکیلات جدید و کارهای موازی، واقعیت این است که هوش مصنوعی در حال تغییر نظام حکمرانی و ساختار وزارتخانهای است. در کشوری که ۷۰ درصد خدمات دولتی به نوعی وابسته به تراکنشهای هوش مصنوعی خواهد بود، انتظار میرود این فناوری تأثیر گستردهای در تحول مشاغل هم داشته باشد.
دنیایی که انسان و ماشین شانه به شانه کار میکنند
بر اساس گزارش مؤسسه مکنزی، در سایه هوش مصنوعی تا سال ۲۰۲۵ حدود ۸۹ میلیون شغل جدید ایجاد شده، در حالی که ۸۵ میلیون شغل هم دچار اصلاح یا تغییرات عمیق شدهاند. مطالعات مجمع جهانی اقتصاد پیشبینی کرده است که تا پنج سال آینده حدود ۶۹۰ میلیون شغل جدید در سراسر جهان شکل خواهد گرفت. هوش مصنوعی به عنوان یک فرافناوری، حوزههای کشاورزی، خدمات، اقتصاد، سیاست و فرهنگ را متحول خواهد کرد تا جایی که حتی ممکن است در آینده نیازی به وزارتخانهها و سازمانهای سنتی نباشد!
پیشبینیها نشان میدهند تا سال ۲۰۳۰ حدود ۳۰ درصد مشاغل در آمریکا و ۲۷ درصد مشاغل در اروپا به صورت خودکار اداره خواهند شد. در حال حاضر ایران در حوزه شبکههای عصبی هوش مصنوعی دارای رتبه ششم، در حوزه مقالات علمی رتبه سیزدهم تا هفدهم و در زمینه آمادگی عملی برای استفاده از هوش مصنوعی نیز رتبه ۱۰۹ جهان را دارد که این آمار نشاندهنده ناتوانی ما در انتقال مطلوب فناوری در سطح اجرایی است. بنابراین لازم است توسعه هوش مصنوعی را جزو اولویتهای استراتژیک خود قرار دهیم تا مسیر پیشرفت این فناوری در کشور هموارتر شود. در این صورت است که میتوانیم تحولات مثبتی را در عرصههای مختلف حکمرانی انتظار داشته باشیم.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما