۴ باری که شیطان فریاد کشید

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، سوره حمد که نام دیگرش «فاتحه الکتاب» است، هفت آیه دارد و تنها سوره‌‏ای است که بر هر مسلمانی واجب است حداقل روزانه ده بار آن را در نمازهای شبانه روزی بخواند و گرنه نماز او باطل است. «لا صلاة الّا بفاتحه الکتاب» بنا به روایت جابر بن عبد اللّه انصاری از رسول اکرم (صلی لله علیه و آله): این سوره بهترین سوره‏‌های قرآن است.

بنابر روایت شیعه نیوز، آیات سوره‏‌ی مبارکه فاتحه، اشاراتی در باره‏ خداوند و صفات او، مسأله معاد، شناخت و درخواست رهروی در راه حقّ و قبول حاکمیت و ربوبیّت خداوند دارد. همچنین به ادامه‏ راه اولیای خدا، ابراز علاقه و از گمراهان و غضب‏شدگان اعلام بیزاری و انزجار شده است. سوره‏ حمد همانند خود قرآن مایه شفاست، هم شفای دردهای جسمانی و هم شفای بیماری‏های روحی.

درسهای تربیتی سوره حمد

در تفسیر نمونه به مواردی از اثرات تربیتی سوره حمد اشاره شده است که با توجه و عمل به هرکدام از این موارد، انسان هرچه بیشتر در راه شناخت ونزدیکی به پروردگار قرار می‌گیرد:

۱- انسان در تلاوت سوره‏ حمد با «بِسْمِ اللَّهِ» از غیر خدا قطع امید می‌کند.

۲- با «رَبِّ الْعالَمِینَ» و «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» احساس می‌کند که مربوب و مملوک است و خودخواهی و غرور را کنار می‌گذارد.

۳- با کلمه «عالمین» میان خود و تمام هستی ارتباط برقرار می‌کند.

۴- با «الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» خود را در سایه لطف او میداند.

۵- با «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» غفلتش از آینده زدوده می‌شود.

۶- با گفتن «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» ریا و شهرت طلبی را زایل می‌کند.

۷- با «إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» از ابرقدرت‏ها نمی‌هراسد.

۸- از «أَنْعَمْتَ» می‌فهمد که نعمت‏ها به دست اوست.

۹- با «اهْدِنَا» رهسپاری در راه حقّ و طریق مستقیم را درخواست می‌کند.

۱۰- در «صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» همبستگی خود را با پیروان حقّ اعلام می‌کند.

۱۱- با «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ» و «ولَا الضَّالِّینَ» بیزاری و برائت از باطل و اهل باطل را ابراز میدارد.

سوره حمد، اساس قرآن است‏

در حدیثی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) میخوانیم که: «الحمد ام القرآن‏» و این به هنگامی بود که جابر بن عبداللَّه انصاری خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسید، پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «الا اعلمک افضل سورة انزل‌ها اللَّه فی کتابه؟ قال فقال له جابر بلی بابی انت و امی یا رسول اللَّه! علمنیها، فعلمه الحمد، ام الکتاب‏». آیا برترین سوره‏‌ای را که خدا در کتابش نازل کرده به تو تعلیم کنم، جابر عرض کرد آری پدر و مادرم به فدایت باد، به من تعلیم کن، پیامبر (صلی الله علیه و آله) سوره حمد که ام الکتاب است به او آموخت، سپس اضافه فرمود این سوره شفای هر دردی است مگر مرگ.

و نیز از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: «و الذی نفسی بیده ما انزل اللَّه فی التوراة، و لا فی الزبور، و لا فی القرآن مثلها، هی ام الکتاب‏»، قسم به کسی که جان من به دست او است خداوند نه در تورات و نه در انجیل و نه در زبور، و نه حتی در قرآن، مثل این سوره را نازل نکرده است، و این ام الکتاب است.

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم‏: «شیطان چهار بار فریاد کشید و ناله سر داد نخستین بار روزی بود که از درگاه خدا رانده شد، سپس هنگامی بود که از بهشت به زمین تنزل یافت، سومین بار هنگام بعثت محمد (صلی الله علیه و آله) بعد از فترت پیامبران بود، و آخرین بار زمانی بود که سوره حمد نازل شد»!

وجه توحیدی سوره حمد

در حقیقت سوره حمد هم بیانگر توحید ذات است، هم توحید صفات، هم توحید افعال، و هم توحید عبادت؛ و به تعبیر دیگر این سوره مراحل سه‏‌گانه ایمان:

اعتقاد به قلب، اقرار به زبان، و عمل به ارکان را در بر دارد، و می‌دانیم «ام» به معنی اساس و ریشه است.

شاید به همین دلیل است که «ابن عباس» مفسر معروف اسلامی می‌گوید: «ان لکل شی‏ء اساسا ... و اساس القرآن الفاتحة»، هر چیزی اساس و شالوده‌‏ای دارد ... و اساس و زیر بنای قرآن، سوره حمد است. روی همین جهات است که در فضیلت این سوره از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده:

«ایما مسلم قرأ فاتحه الکتاب اعطی من الاجر کانما قرأ ثلثی القرآن، و اعطی من الاجر کانما تصدق علی کل مؤمن و مؤمنه‏»، هر مسلمانی سوره حمد را بخواند پاداش او به اندازه کسی است که دو سوم قرآن را خوانده است (و طبق نقل دیگری پاداش کسی است که تمام قرآن را خوانده باشد) و گویی به هر فردی از مردان و زنان مؤمن هدیه‏‌ای فرستاده است.

تعبیر به دو سوم قرآن شاید به خاطر آنست که بخشی از قرآن توجه به خدا است و بخشی توجه به رستاخیز و بخش دیگری احکام و دستورات است که بخش اول و دوم در سوره حمد آمده، و تعبیر به تمام قرآن به خاطر آن است که همه قرآن را از یک نظر در ایمان و عمل می‌توان خلاصه کرد که این هر دو در سوره حمد جمع است.

سوره حمد افتخار بزرگ پیامبر (صلی الله علیه و آله) ‏

جالب اینکه در آیات قرآن سوره حمد به عنوان یک موهبت بزرگ به پیامبر (صلی الله علیه و آله) معرفی شد، و در برابر کل قرآن قرار گرفته است، آنجا که می‌فرماید: «وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ»، ما به تو سوره حمد که هفت آیه است و دو بار نازل شده دادیم همچنین قرآن بزرگ بخشیدیم (سوره حجر آیه ۸۷).

قرآن با تمام عظمتش در اینجا در برابر سوره حمد قرار گرفته است، نزول دوباره آن نیز به خاطر اهمیت فوق العاده آن است. همین مضمون در حدیثی از امیر مؤمنان علی (علیه السلام) از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که فرمود: «ان اللَّه تعالی افرد الامتنان علی بفاتحة الکتاب و جعل‌ها بازاء القرآن العظیم و ان فاتحة الکتاب اشرف ما فی کنوز العرش»، خداوند بزرگ به خاطر دادن سوره حمد بالخصوص بر من منت نهاده و آن را در برابر قرآن عظیم قرار داده، و سوره حمد با ارزشترین ذخائر گنجهای عرش خدا است»!

در عیون اخبار الرضا (علیه السلام) در حدیثی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌خوانیم:

خداوند متعال چنین فرموده: من سوره حمد را میان خود و بنده‌‏ام تقسیم کردم نیمی از آن برای من، و نیمی از آن برای بنده من است، و بنده من حق دارد هر چه را می‌خواهد از من بخواهد:

هنگامی که بنده می‌گوید «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» خداوند بزرگ می‌فرماید بنده‏‌ام بنام من آغاز کرد، و بر من است که کارهای او را به آخر برسانم و در همه حال او را پر برکت کنم، و هنگامی که می‌گوید «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» خداوند بزرگ می‌گوید بنده‏ام مرا حمد و ستایش کرد، و دانست نعمتهایی را که دارد از ناحیه من است، و بلاها را نیز من از او دور کردم، گواه باشید که من نعمتهای سرای آخرت را بر نعمتهای دنیای او می‌افزایم، و بلاهای آن جهان را نیز از او دفع می‌کنم، همانگونه که بلاهای دنیا را دفع کردم؛ و هنگامی که می‌گوید «الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» خداوند می‌گوید : بنده‌‏ام گواهی داد که من رحمان و رحیمم، گواه باشید بهره او را از رحمتم فراوان می‌کنم، و سهم او را از عطایم افزون می‏سازم؛ و هنگامی که می‌گوید ««مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» او می‌‏فرماید: گواه باشید همانگونه که او حاکمیت و مالکیت روز جزا را از آن من دانست، من در روز حساب، حسابش را آسان می‏ کنم، حسناتش را می‌پذیرم، و از سیئاتش صرف نظر می‌کنم؛ و هنگامی که می‌گوید «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» خداوند بزرگ می‌گوید بنده‌‏ام راست می‌گوید ، تنها مرا پرستش می‌کند، من شما را گواه می‌‏گیرم بر این عبادت خالص ثوابی به او می‌دهم که همه کسانی که مخالف این بودند به حال او غبطه خورند؛ و هنگامی که می‌گوید «إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» خدا می‌گوید : بنده‌‏ام از من یاری جسته، و تنها به من پناه آورده گواه باشید من او را در کارهایش کمک می‌‏کنم، در سختی‌ها به فریادش می‏رسم، و در روز پریشانی دستش را می‏گیرم؛ و هنگامی که می‌گوید «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ ...» (تا آخر سوره) خداوند می‌گوید این خواسته بنده‌‏ام بر آورده است، و او هر چه می‌خواهد از من بخواهد که من اجابت خواهم کرد آنچه امید دارد، به او می‌‏بخشم و از آنچه بیم دارد ایمنش میسازم.

هنگامی که بنده می‌گوید «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» خداوند بزرگ می‌‏فرماید بنده‏‌ام بنام من آغاز کرد، و بر من است که کارهای او را به آخر برسانم و در همه حال او را پر برکت کنم.