به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، به نقل از سرویس دینواندیشه ایبنا، رضا دستجردی نوشت: «درآمدی بر تاریخ قرآن»، نوشته ریچارد بل، با بازنگری و بازنگاری و. مونتگمری وات و ترجمه بهاءالدین خرمشاهی از جمله آثار قابل توجه در تاریخشناسی قرآن است که بههمت انتشارات اسوه در سال ۱۳۸۲ منتشر شده است.
کتاب در یازده فصل تدوین شده است. فصل نخست با عنوان «زمینه تاریخی»، اوضاعواحوال جهانی، زندگی در عربستان، نیز سیروسلوک حضرت محمد (ص) را تبیین میکند. «تجربه پیامبری حضرت محمد (ص)» فصل دوم کتاب است. بل در این فصل به بررسی رد و انکار نبوت حضرت (ص)، توصیفاتی قرآن از وحی و نبوت، مفهوم نقش رسالت، و ثبت و کتابت قرآن مجید میپردازد.
فصل سوم «تاریخ متن قرآن» نام دارد که در آن، جمع و تدوین قرآن کریم، مصحفهای پیش از مصحف عثمانی، کتابت قرآن و مطالعات متنپژوهی نخستین، و اعتبار و کامل بودن قرآن عنوان میگردد. فصل چهارم کتاب با عنوان «هیئت ظاهری قرآن»، نامهای قرآن و تقسیمات عبادی آن، سورهها و آیات، حروف مقطعه اسرارآمیز، و هیئت خطابی قرآن را بررسی مینماید.
«ویژگیهای سبک قرآنی» عنوان فصل پنجم کتاب است که در آن فاصلهها (سجعها) و ترجیعها، صور مختلف آموزشی، و زبان قرآن تبیین میشود. فصل ششم اثر، «تدوین قرآن» نام دارد. آنچه در این فصل مورد تحلیل قرار میگیرد، نظریه نسخ و امکان تجدیدنظر، شواهد تجدیدنظر، و فرضیه بل در باب اسناد مکتوب است.
«تعیین زمان سورههای قرآن» عنوان فصل هفتم کتاب است که در آن نظرگاههای سنتی اسلامی در باب تعیین تاریخ، نظریههای اروپایی در مورد تعیین تاریخ، و توالی اندیشه بهعنوان راهنمایی برای تعیین تاریخ تحلیل میشود. فصل هشتم کتاب «اسامی و اوصاف پیام وحیانی» نام دارد که مشتمل بر آیات، قصص دربردارنده مکافات الهی: المثانی، قرآن، کتاب، و سایر نامهای قرآن است.
«آموزههای قرآن» عنوان فصل نهم کتاب است که در آن، آموزه وحدانیت خدا، سایر موجودات روحانی، نبوت؛ ادیان دیگر، آموزه قیام/معاد، و احکام و مقررات مربوط به زندگی اجتماعی مورد بررسی قرار میگیرد. «پژوهشهای مسلمانان پیرامون قرآن» فصل دهم کتاب است با محتوایی مشتمل بر تفسیرنگاری، و متکلمان. و نهایتاً کتاب با فصل «قرآن و پژوهشهای شرقشناسی» با درونمایه ترجمهها و قرآنپژوهیها، و مسائلی که محققان غیرمسلمان با آن مواجهند به پایان میرسد.
کتاب با پیشگفتار خرمشاهی آغاز میشود. مترجم در این نوشتار، آشکارا پیامبر اسلام (ص) را موثرترین شخصیتی معرفی میکند که بشر تاکنون به خود دیده و چهره فرهنگ، تمدن و جغرافیای معرفتی را متحول و دگرگون ساخته است. وی معتقد است این سخن نه از روی غیرت مسلمانی و جزماندیشی عنوان شده، بلکه بر گفتههای محققان فرهنگ/ تمدنشناس و اسلامشناس استوار است.
ریچارد بل مولف کتاب، استاد زبان و ادبیات عرب دانشگاه ادینبورگ اسکاتلند است که سابقهای طولانی در اسلامپژوهی و قرآنپژوهی داشت. بهباور خرمشاهی، وی همچون تئودور نولدکه، قرآن را صرفاً متنی تاریخی مانند «معلقات سبع» یا «شاهنامه فردوسی» برشمرده، تا میتوانست جنبه وحیانی و قدسی آن را نادیده میگرفت.
وی از آنجا که همچون اغلب ادبا و مستشرقان، گسستهنمایی ظاهری و تنوع بیسابقه مضامین و معانی قرآنی را که در یک سوره، بهنظر اغلب ما مسلمانان، بهویژه قرآنشناسان مسلمان، سرمنشأ و مبنای بیان اعجازآمیز قرآن، و حد نهایی فصاحت قابل فهم برای بشر میدانند، غریب مییافت و زبان و بیان قرآن را مانند کتب مقدس پیشین، از جمله عهدین/ تورات و انجیل، بهصورت خطی و عادی نمییافت، تصور میکرد این طرز، اختلال و درهمبرهم شدن توالی گروه آیات و عبارات قرآنی است (سخنی که حتی وات نیز با آن مخالف بود). بهباور خرمشاهی، بر اساس همین تصور نادرست است که بل، نظریه بازشناسی و بازآرایی انتقادی وحی دستنخورده و جابهجانشده اولیه را مطرح کرد.
بر این اساس، قرآن ترجمهشده او، در چاپ اول، هم بازآرایی/ تجدید آرایش یا چینش آیات و عبارات را دارد و هم توضیحات و توجیهات لازم از منظر مترجم صاحب این نگرش و این روش را. خرمشاهی معتقد است که چون بل، خود از نتیجه کار راضی نبوده، در سال ۱۹۵۳، از گردآوری نه چندان سنجیده درسهایش، کتاب «مقدمه» حاضر را منتشر کرد که با تهذیب، تحریر، اصلاح و گسترش وات، به یک کتاب طراز اول تبدیل شد. وات در این کتاب، حتی آنجاها که در آن، چند ایراد عقیدتی/ کلامی دیده، همه را رفع کرده، چنانکه سرانجام، هم قرآنشناسان جهان اسلام و قرآنپژوهان مسلمان با وات موافقاند و هم وات با آنها.
خرمشاهی در ادامه، گفتار مونتگمری وات را نقل میکند: «در یک دو نکته هست که من نمیتوانم نظریههای او را درباره قرآن بپذیرم. بالنتیجه، این روش به نظرم بهتر آمد که همانند فریدریش شوالی مستشرق و قرآنشناس آلمانی و شاگرد نولدکه که اثرش «تاریخ قرآن» را بهسازی و پس از رفع نواقص، با افزایش و پیرایش بسیار منتشر و در واقع، آن را احیا و پذیرفتنیتر کرد، رفتار کنم؛ یعنی در سراسر این بازنگری و بازنگاری، بهنام خود سخن بگویم و به استادم ریچارد بل بهصورت سوم شخص اشاره کنم، بهویژه در جاهایی که با نظر او مخالفت دارم.»
پیشگفتار طبع ویراسته وات، ادامهبخش کتاب است. وات در ابن بخش، بل را استاد گرانقدر خود خطاب میکند که اغلب مطالعات و تحقیقات عربی خود را با ارشاد وی انجام داده و همو بود که وی را در تدارک و تدوین پایاننامهاش که بعدها با عنوان «اختیار و تقدیر در صدر اسلام» انتشار یافت راهنمایی کرد.
وات در ادامه به یک دو نکته اشاره میکند که نمیتواند نظریههای بل را درباره قرآن بپذیرد. وی این نکات را در مقالهای تحت عنوان «تاریخیابی جمع و تدوین قرآن، بازنگری و نقد نظریههای ریچارد بل» در نشریه انجمن همایونی آسیایی، ۱۹۵۷ بیان کرده است. وات، این خدمت را مستلزم جدی گرفتن آرا و اندیشههای بل و نقادی آزادی و صریح آنها میداند و امید دارد این بازنگری و بازنگاری، نسل جدید محققان را در شناخت اهمیت تجزیه و تحلیل سختکوشانه بل از قرآن کریم یاری رساند.
«درآمدی بر تاریخ قرآن» در ۲۷۶ صفحه بههمت انتشارات اسوه منتشر شده است.
216216
نظر شما