اهمیت ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک کشورهای غرب آسیا و خاورمیانه به دلیل نقشی محوری در بازارهای انرژی جهانی و امنیت بینالمللی است. این منطقه بزرگترین ذخایر اثباتشده نفت و گاز طبیعی جهان را در محدوده ایران، عربستان، عراق ، امارات، قطر، بحرین و کویت را داراست که به آن اهرم اقتصادی و اهمیت راهبردی قابل توجهی میبخشد. از گذرگاههای مهم در محدوده پیرامونی قارههای آسیا، اروپا و آفریقا تنگههای حیاتی هرمز، کانال سوئز و بابالمندب هستند. کنترل یا نفوذ بر این آبراههها ارزش راهبردی کشورهای ساحلی مانند ایران، مصر و یمن را افزایش میدهد. قدرتهای بزرگ منطقهای بهطور مشخص ایران، عربستان سعودی و ترکیه با قدرت نرم برای نفوذ رقابت میکنند.
وجود مقدسترین اماکن اسلامی در عربستان سعودی -مکه و مدینه- به این کشور قدرت نرم مذهبی اعطا میکند. ایران به عنوان رهبر مسلمانان شیعه و ترکیه با میراث عثمانی نفوذ بالایی در حوزه خاورمیانه دارند. عربستان با حدود ۱۵ درصد از ذخایر اثباتشده نفت جهان و صندوق ثروت ملی عظیم ، و به لحاظ سیاسی مذهبی رهبر جهان عرب سنی، نقش محوری در اتحادیه عرب و شورای همکاری خلیج فارس است. عربستان یکی از بزرگترین هزینهکنندگان دفاعی جهان و از خریداران اصلی تسلیحات پیشرفته آمریکایی و اروپایی بوده و محل انجام بخش مهمی از حملات به خاک و حریم ایران در تجاوز نظامی ۲۰۲۶ بوده است. ضمنا اولین حملات شامل شلیک به مدرسه میناب از بحرین -متحد اصلی عربستان -و از محل پایگاه آمریکا در جنوب خلیج فارس صورت گرفت.
ایران با حدود ۱۰ درصد ذخایر نفت جهان و ۱۵درصد کل ذخایر گاز دنیا، بزرگترین و تواناترین زرادخانه موشکی و پهپادی بومی را در منطقه دارد و در «هلال شیعه» نقش رهبری را بر عهده دارد و بالاترین قابلیتهای جنگ نامتقارن را در اختیار دارد. ایران مسلط بر دانش هستهای و دارای پیشرفتهترین ارتش از نظر فناوری بومی در منطقه است.
نحوه بهرهبرداری از تنگه هرمز توسط هر یک از کشورهای همسایه بسیار حیاتی است. ایران کنترل باریکترین نقطه این تنگه -با پهنای ۲۱ مایل دریایی، حدود ۳۳ کیلومتر پهنا – رسما نیمی از این پهنا را در اختیار دارد. ایران در هدایت کنترل گذار نفت کشها و کشتیهای تجاری نشان داد که در پی جنگ ۲۰۲۶ اثر گذارترین کشور در این مقطع زمانی بر جریان جهانی نفت است. کشور ما با کنترل تردد در تنگه هرمز در جریان تجاوز نظامی آمریکا و اسراییل به ایران در اسفند ۱۴۰۴ نشان داد که به صورت بالفعل از مزیت ژئوپلیتیک و راهبردی نقش خود در بازدارندگی در برابر حملات نظامی و تحریمها و فشارهای اقتصادی خارجی استفاده میکند. ایران با توسعه توانمندیهای داخلی توسعه تسلیحات بومی کنترل اصلی راهبردی تنگه هرمز را در دست دارد. سوی دیگر تنگه کشور عمان است که همواره روابط خوبی با ایران داشته است. عمان ایفای نقش میانجی در بحرانهای منطقهای به ویژه بین ایران و آمریکا طی سالهای اخیر واسطه مورد اعتماد هر دو طرف به ویژه ایران در این نوع مراودات بوده است.
به نظر میرسد که ایران و سایر کشورهای پیرامون خلیج فارس پس از پایان جنگ ۲۰۲۶ بر علیه ایران به سرعت در جهت متنوع کردن مسیرهای تولید و صادرات انرژی حرکت خواهند کرد تا آسیبپذیری راهبردی خود را کاهش میدهند. با درک منافع اصلی هر همسایه ایران میتواند با به روزرسانی طرح هرمز با ترکیبی از آمادگی نظامی و تعامل دیپلماتیک، تعادل قدرت را در این مسیر بحرانی دریایی به نفع خود حفظ کند «طرح صلح هرمز» در دولت روحانی ترکیبی از دیپلماسی فعال، سازوکارهای اعتمادسازی نظامی، تضمینهای قانونی برای عبور آزاد و مشوقهای اقتصادی بود. در بازنگری این طرح کاهش تنشهای امنیتی و حفظ ثبات اقتصادی با تضمین سود اقتصادی و راهبردی برای ایران باید لحاظ شود.
استاد دانشگاه
۲۳۳۲۳۳
نظر شما