از نگاه قرآن، چه رفتارهایی در خانه «آزار» محسوب می‌شوند؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مرضیه سادات هاشمی در گفت‌وگو با حوزه در رابطه با جایگاه مودت در خانواده عنوان کرد: خداوند در آیه ۲۱ سوره روم می‌فرماید «وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْهَا» یعنی اساس نظام خانواده با هدف ایجاد «سَکَن» (آرامش و سکون) بنیان نهاده شده است؛ اما گاهی آزار و اذیت بر روابط حاکم می‌شود.

وی اظهار کرد: این آزار، پدیده‌ای چندوجهی است که فراتر از خشونت فیزیکی، طیف وسیعی از رفتارهای مخرب روانی، کلامی و عاطفی را در بر می‌گیرد. از نگاه بدبینانه، خانه که باید مأمن و پناهگاه امنی برای اعضای خانواده باشد، به عرصه‌ای پر تنش و فرسایشی بدل می‌گردد.

کارشناس قرآنی بیان کرد: مفهوم «أذی» (آزار) در ادبیات دینی، ابعادی گسترده‌تر از خشونت فیزیکی دارد. روایات نبوی و آموزه‌های قرآنی، این مفهوم را شامل هرگونه رفتاری می‌دانند که سلامت روانی، کیفیت زندگی و حتی قبولی اعمال عبادی را خدشه‌دار سازد.

مصادیق بارز این آزار در روابط زناشویی عبارتند از:

تحقیر و آسیب‌های کلامی: هرگونه بی‌احترامی، کوچک شمردن شخصیت فرد، ناسزاگویی، به کار بردن جملات کنایه‌آمیز و تلخ که روح و روان همسر را جریحه‌دار می‌کند.

بی‌اعتنایی عاطفی: سردی و بی‌توجهی در ابراز محبت، قهر طولانی‌مدت و غیرمنطقی، نادیده گرفتن نیازهای عاطفی و روحی همسر، و ایجاد حس تنهایی و غربت در محیط خانه.

فشار اقتصادی و کنترل‌گری: تحمیل شرایط دشوار مالی، محدود کردن نابه‌جای هزینه‌ها، کنترل وسواس‌گونه منابع مالی، و همچنین اعمال سلطه و کنترل بر حریم خصوصی و زندگی فردی همسر، مانند بررسی مداوم تلفن همراه یا محدود کردن ارتباطات اجتماعی.

مقایسه های نابه‌جا: مقایسه مداوم همسر با دیگران (چه در ظاهر، چه در توانمندی‌ها و چه در شرایط زندگی) که احساس ناکافی بودن و حقارت را در او تقویت می‌کند.

وی ادامه داد: قرآن کریم با ظرافت در آیه ۲۲۸ سوره بقره می‌فرماید «وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ». خداوند در این آیه به حقوق متقابل زن و مرد اشاره دارد و این اصل را یادآوری می‌کند که روابط زناشویی باید بر پایه «معروف» بنا شود؛ معیاری که شامل عقلانیت، اخلاق حسنه و عرف پسندیده جامعه است. بر این اساس، هیچ‌یک از طرفین حق ندارند به بهانه جایگاه یا نقش خود، دیگری را تحقیر یا آزار دهند.

هاشمی گفت: آزار و اذیت در زندگی مشترک، پیامدهای مخربی به همراه دارد که ابعاد مختلف زندگی فردی و خانوادگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد از جمله:

نابودی آرامش و مودت: از بین رفتن حس آرامش، امنیت و عشق متقابل در خانواده.

کاهش سلامت روان: افزایش اضطراب، افسردگی، و احساس بی‌ارزشی در فرد مورد آزار.

اختلال در روابط اجتماعی: تأثیر منفی بر روابط فرد با فرزندان، خانواده و جامعه.

مشکلات اقتصادی: در موارد آزار اقتصادی، کاهش بهره‌وری و ایجاد تنگناهای مالی.

حق‌الناس: حق همسر، یکی از برجسته‌ترین مصادیق «حق‌الناس» است. سلب آرامش، کرامت یا حقوق مسلم همسر، ظلمی است که جبران آن تنها با رضایت طرف مقابل یا ادای حق او ممکن است. هیچ عبادت پرشمار و مستحبی نمی‌تواند جایگزین رعایت حقوق و حرمت همسر شود.

قساوت قلب و انسداد معنوی: آزار و ستم به دیگران، به‌ویژه به نزدیک‌ترین فرد زندگی، قلب را سخت و ناپذیرای حقایق معنوی می‌کند. این قساوت، مانع بزرگی برای درک معنویات، استجابت دعا و بهره‌مندی از الطاف الهی است.

بی‌اثر شدن عبادت و دعا: عباداتی که با وجود ظلم و ستم به همسر انجام شوند، ارزش معنوی خود را از دست داده و اثرگذاری خود را از دست می‌دهند. روایت «آزار دیگران، نعمت معنویت را مسدود می‌کند» و «اول کسی که وارد آتش می‌شود آزاردهنده همسر است» (هرچند سند این روایت نیاز به بررسی دارد، اما مفهوم آن مورد تأکید آموزه‌های دینی است)، بر این حقیقت اشاره دارد که خانه‌ای که در آن ظلم حکم فرما باشد، از فیوضات معنوی محروم خواهد ماند.

هاشمی اضافه کرد: خانواده در نگاه اسلام، بر پایه «مودّت» و «رحمت» بنا شده است و آزار همسر، نقض صریح این اصول بنیادین است. مفهوم «قوامیت» که گاه به مردان نسبت داده می‌شود، به هیچ وجه به معنای برتری وجودی یا حق سلطه‌گری و آزار نیست، بلکه به معنای مسئولیت‌پذیری در قبال تأمین نیازهای مادی و معنوی خانواده و حفظ نظم و امنیت آن است.

استاد حوزه و دانشگاه افزود: این مسئولیت، اقتضای مهربانی، درایت و رعایت حقوق طرفین را دارد، نه اعمال خشونت و ستم. رابطه زن و مرد باید متوازن و بر پایه احترام متقابل باشد و حقوق هر دو طرف به تعبیر قرآن با معیار «معروف» سنجیده شود.

وی تأکید کرد: یکی از آموزه‌های روشن قرآن و سنت، کرامت انسانی زن و محترم بودن حقوق او است. خانواده در منطق دینی صرفاً یک ساختار قراردادی برای مدیریت روابط نیست، بلکه میدان عدالت، رحمت و پاسداشت کرامت است و چون زن «نفس» و «عضو اصلی» این کانون است، حقوق زن مانند حقوق مرد، محترم و لازم‌الرعایه است. به همین خاطر هرگونه رفتار آزارگران اعم از کلامی، عاطفی، سلب آرامش، تضییع حقوق و... تخلف از اصل «معروف» و خروج از مسیر مودّت و رحمت به شمار می‌آید.

قرآن در مقام بیان رابطه همسران، معیار را «رعایت معروف» قرار می‌دهد؛ نه تحقیر، نه فشار و نه سلطه‌گری. قوامیتی که قرآن آن را بر عهده مردان می‌گذارد، مسئولیتی است که باید بر مدار تقوا، انصاف و خدمت به استحکام خانواده شکل بگیرد. در نتیجه، اگر مرد با تنگ‌گیری، بی‌احترامی یا ایجاد رنج برای زن حقوق او را نادیده بگیرد، این کار نه تنها اخلاقاً ناپسند است و از مصادیق معصیت است بلکه اثرکارهای خوب دیگر مرد را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ چون حق‌الناس به‌ویژه حقِ نزدیک‌ترین فرد با انجام اعمال عبادی صرف جبران نمی‌شود. بنابراین سلامت خانواده زمانی حاصل می‌شود که هر دو طرف، کرامت همدیگر را رعایت کرده و آرامش را معیار زندگی قرار دهند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند: «من کان له امراة تؤذیه لم یقبل الله صلاتها ولا حسنة من عملها حتی تعینه وترضیه وان صامت الدهر وقامت واعتقت الرقاب وانفقت الاموال فی سبیل الله وکانت اول من ترد النار ثم قال: وعلی الرجل مثل ذلک الوزر والعذاب اذا کان لها مؤذیا ظالما؛ کسی که زنی دارد که [آن زن] به او آزار می رساند، خداوند نماز و کارهای نیک زن را نمی پذیرد تا اینکه به مرد کمک و او را راضی کند، اگر چه این زن تمام عمر را روزه بگیرد و نماز بخواند و بندگان را آزاد و دارایی [اش] را در راه خدا انفاق کند. و این زن نخستین کسی است که وارد آتش جهنم می شود»سپس حضرت فرمودند: مرد نیز چنین گناه و عذابی دارد اگر زنش را آزار رساند و [به او] ستم کند.»

کارشناس قرآنی تاکید کرد: این روایت به صراحت بیان می‌دارد که آزار همسر، مانعی جدی بر سر راه قبولی اعمال عبادی است. این روایت، که در برخی منابع با تفاوت‌های جزئی نقل شده، به روشنی مسئولیت متقابل را در برابر آزار همسر تبیین می‌کند.

وی اظهار کرد: اگرچه بخش اول روایت بر مرد تأکید دارد، اما در ادامه بیان می‌کند که اگر زن نیز موجب خشم و آزار مرد شود، گناه آن بر مرد نیز است. این سازوکار، هشداری است برای همه کسانی که گمان می‌کنند با انجام برخی عبادات، می‌توانند حقوق دیگران، به‌ویژه حقوق همسر خود را نادیده بگیرند.

هاشمی افزود: این روایت، فقط یک حکم اخلاقی نیست، بلکه یک سازوکار تربیتی و بازدارنده قدرتمند در سطح فردی و اجتماعی است. این روایت با تأکید بر مسئولیت متقابل در برابر آزار همسر، به روشنی کرامت انسانی و اصل عدالت را در کانون خانواده برجسته می‌سازد. این هشدار، تلنگری است برای اصلاح رفتار و یادآوری این نکته که سلامت معنوی فرد و خانواده، در گرو رعایت حقوق و حرمت یکدیگر است. آزار همسر، بنیان خانواده را متزلزل کرده و سلامت جامعهٔ ایمانی را به مخاطره می‌اندازد؛ چرا که خانواده، سلول بنیادین جامعه است.

استاد حوزه و دانشگاه اضافه کرد: در پرتو آموزه‌های قرآنی و روایات نبوی، آزار همسر، چه از سوی مرد و چه از سوی زن، رفتاری ضد الهی، ضد انسانی و ضد اخلاقی تلقی می‌شود. این رفتار، نه تنها آرامش و مودت را از خانواده سلب می‌کند، بلکه مانع بزرگی بر سر راه رشد معنوی فرد و قبولی اعمال عبادی است.

عبادت واقعی و درک عمیق معنویت، زمانی تحقق می‌یابد که با رعایت اصول اخلاقی، عدالت، مهربانی و احترام متقابل در محیط خانواده همراه باشد. ساختن خانواده‌ای سالم، پویا و سرشار از مهر و مودت، رسالتی است که بر دوش تک‌تک اعضای خانواده قرار دارد و رعایت حقوق یکدیگر، سنگ بنای این رسالت عظیم است.